TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद १ - खण्ड ४५

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ४५
१ - ११ - अञ्प्रकरणे ग्रीष्मात् अच्छन्दसि ।

२ - ११ - अञ्प्रकरणे ग्रीष्मात् अच्छन्दसि इति वक्तव्यम् ।

३ - ११ - ग्रैष्मम् ।

४ - ११ - अच्छन्दसि इति किम् ।

५ - ११ - त्रिष्टुप् ग्रैष्मी ।

६ - ११ - यदि अच्छन्दसि इति उच्यते ग्रैष्मौ एतौ मासौ अत्र न प्राप्नोति ।

७ - ११ - अच्छन्दसि इति उच्यते ।

८ - ११ - न एतत् छन्दः समीक्षितम् काठकम् कापालकम् मौदकम् पप्पलादकम् वा ।

९ - ११ - किम् तर्हि ।

१० - ११ - प्रत्ययार्थविशेषणम् एत ।

११ - ११ - न चेत् छन्दः प्रत्ययार्थः भवति इति ।

१ - २६ - किमर्थम् नञ्स्नञौ उच्येते न नञ् एव उच्येत ।

२ - २६ - का रूपसिद्धिः पौंस्नम् ।

३ - २६ - पुंस् इति सकारान्तः नकारशब्दः च प्रत्ययः ।

४ - २६ - न सिध्यति ।

५ - २६ - संयोगान्तस्य लोपः इति लोपः प्राप्नोति ।

६ - २६ - एवम् तर्हि न एव अर्थः नञा न अपि स्नञा ।

७ - २६ - अञ् प्रकृतः ।

८ - २६ - सः अनुवर्तिष्यते नकारः च आगमः वक्तव्यः ।

९ - २६ - अथ नकारागमे सति किम् पूर्वान्तः करिष्यते आहोस्वित् परादिः ।

१० - २६ - किम् च अतः ।

११ - २६ - यदि पूर्वान्तः स्त्रैणाः बहुषु लोपः प्राप्नोति ।

१२ - २६ - स्त्रैणानाम् सङ्घः सङ्घाङ्कलक्षणेषु अञ्यञिञाम् अण् इति अण् प्राप्नोति ।

१३ - २६ - अथ परादिः पौंसम् सः एव दोषः संयोगान्तलोपः प्राप्नोति ।

१४ - २६ - अस्तु पूर्वान्तः ।

१५ - २६ - कथम् स्त्रैणाः स्त्रैणानाम् सङ्घः इति ।

१६ - २६ - उभयत्र लौकिकस्य गोत्रस्य ग्रहणम् ।

१७ - २६ - न च इदम् लौकिकम् गोत्रम् ।

१८ - २६ - ईकारः तर्हि प्राप्नोति ।

१९ - २६ - इष्टम् एव एतत् सङ्गृहीतम् ।

२० - २६ - स्त्रैणी पौंसी इति एव भवितव्यम् ।

२१ - २६ - एवम् हि सौनागाः पठन्ति नञ्स्नञीकक्खुंस्तरुणतलुनानाम् उपसङ्ख्यानम् इति ।

२२ - २६ - टिलोपः तर्हि प्राप्नोति ।

२३ - २६ - नुग्वचनात् न भविष्यति ।

२४ - २६ - भवेत् इह नुग्वचनात् न स्यात् स्त्रैणम् इति ।

२५ - २६ - इह तु खलु पऊम्सम् इति नुग्वचनात् एव प्राप्नोति ।

२६ - २६ - तस्मात् नञ्स्नञौ वक्तव्यौ ।

१ - २१ - अथ इमौ नञ्स्नञौ प्राक् भवनात् आहोस्वित् प्राक् वतेः ।

२ - २१ - कः च अत्र विशेषः ।

३ - २१ - नञ्स्नञौ भवनात् इति चेत् वत्यर्थे प्रतिषेधः ।

४ - २१ - नञ्स्नञौ भवनात् इति चेत् वत्यर्थे प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

५ - २१ - स्त्रीवत् पुंवत् इति ।

६ - २१ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

७ - २१ - इम नञ्स्नञौ प्राक् भवनात् इति उच्येते ।

८ - २१ - तौ विशेषविहितौ सामान्यविहितम् वतिम् बाधेयाताम् ।

९ - २१ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

१० - २१ - न वक्तव्यम् ।

११ - २१ - वतेः प्राक् इति वक्ष्यामि ।

१२ - २१ - वतेः प्राक् इति चेत् भावे उपसङ्ख्यानम् ।

१३ - २१ - वतेः प्राक् इति चेत् भावे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१४ - २१ - स्त्रीभावः स्त्रैणम् पुम्भावः पौंस्नम् इति ।

१५ - २१ - सूत्रम् च भिद्यते ।

१६ - २१ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

१७ - २१ - ननु च उक्तम् नञ्स्नञौ भवनात् इति चेत् वत्यर्थे प्रतिषेधः इति ।

१८ - २१ - न एषः दोषः ।

१९ - २१ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न वत्यर्थे नञ्स्नञौ भवतः इति यत् अयम् स्त्रियाः पुंवत् इति निर्देशम् करोति ।

२० - २१ - एवम् अपि स्त्रीवत् इति न सिध्यति ।

२१ - २१ - योगापेक्षम् ज्ञापकम् ।

१ - १४ - इह कस्मात् न भवति त्रैविद्यः पाञ्चनदः षाट्कुलः इति ।

२ - १४ - इह तावत् त्रैविद्यः इति न एवम् विज्ञायते तिस्रः विद्याः अधीते त्रैविद्यः इति ।

३ - १४ - कथम् तर्हि ।

४ - १४ - त्र्यवयवा विद्या त्रिविद्या ।

५ - १४ - त्रिविद्याम् अधीते त्रैविद्यः इति ।

६ - १४ - इह अपि पाञ्चनदः इति न एवम् विज्ञायते पञ्चसु नदीषु भवः पाञ्चनदः इति ।

७ - १४ - कथम् तर्हि ।

८ - १४ - पञ्चानाम् नदीनाम् समाहारः पञ्चनदम् ।

९ - १४ - पञ्चनदे भवः पाञ्चनदः इति ।

१० - १४ - षाट्कुलः इति न एवम् विज्ञायते षट्सु कुलेषु भवः षाट्कुलः इति ।

११ - १४ - कथम् तर्हि ।

१२ - १४ - षण्णाम् कुलम् षट्कुलम् षट्कुले भवः षाट्कुलः इति ।

१३ - १४ - अजादिग्रहणम् च कर्तव्यम् ।

१४ - १४ - इह मा भूत् पञ्चगर्भरूप्यम् पञ्चगर्भमयम् ।

१ - ४१ - द्विगोः लुकि तन्निमित्तग्रहणम् ।

२ - ४१ - द्विगोः लुकि तन्निमित्तग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - ४१ - द्विगुनिमित्तम् यः तद्धितः तस्य लुक् भवति इति वक्तव्यम् ।

४ - ४१ - इह मा भूत् ।

५ - ४१ - पञ्चकपालस्य इदम् खण्डम् पाञ्चकपालम् इति ।

६ - ४१ - अर्थविशेषासम्प्रत्यये अतन्निमित्तात् अपि ।

७ - ४१ - अर्थविशेषासम्प्रत्यये अतन्निमित्तात् अपि इति वक्तव्यम् ।

८ - ४१ - किम् प्रयोजनम् ।

९ - ४१ - पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः ।

१० - ४१ - पन्चकपाल्याम् संस्क्र्तः इति अपि विगृह्य पञ्चकपालः इति एव यथा स्यात् ।

११ - ४१ - अथ क्रियमाणे अपि तन्निमित्तग्रहणे कथम् इदम् विज्ञायते ।

१२ - ४१ - तस्य निमित्तम् तन्निमित्तम् तन्निमित्तात् इति आहोस्वित् सः निमित्तम् अस्य सः अयम् तन्निमित्तः तन्निमित्तात् इति ।

१३ - ४१ - किम् च अतः ।

१४ - ४१ - यदि विज्ञायते तस्य निमित्तम् तन्निमित्तम् तन्निमित्तात् इति क्रियमाणे अपि तन्निमित्तग्रहणे अत्र प्राप्नोति पञ्चकपालस्य इदम् खण्डम् इति ।

१५ - ४१ - अथ विज्ञायते सः निमित्तम् अस्य सः अयम् तन्निमित्तः तन्निमित्तात् इति न दोषः भवति ।

१६ - ४१ - यथ न दोषः तथा अस्तु ।

१७ - ४१ - सः निमित्तम् अस्य सः अयम् तन्निमित्तः तन्निमित्तात् इति विज्ञायते ।

१८ - ४१ - कुतः एतत् ।

१९ - ४१ - यत् अयम् आह अर्थविशेषासम्प्रत्यये अतन्निमित्तात् अपि इति ।

२० - ४१ - तत् तर्हि तन्निमित्तग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२१ - ४१ - न कर्तव्यम् ।

२२ - ४१ - द्विगोः इति न एषा पञ्चमी ।

२३ - ४१ - का तर्हि ।

२४ - ४१ - सम्बन्धषष्ठी ।

२५ - ४१ - द्विगोः तद्धितस्य लुक् भवति ।

२६ - ४१ - किम् च द्विगोः तद्धितः ।

२७ - ४१ - निमित्तम् ।

२८ - ४१ - यस्मिन् द्विगुः इति एतत् भवति ।

२९ - ४१ - कस्मिन् च एतत् भवति ।

३० - ४१ - प्रत्यये ।

३१ - ४१ - इदम् तर्हि वक्तव्यम् अर्थविशेषासम्प्रत्यये अतन्निमित्तात् अपि इति ।

३२ - ४१ - एतत् च न वक्तव्यम् ।

३३ - ४१ - इह अस्माभिः त्रैशब्द्यम् साध्यम् ।

३४ - ४१ - पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपाल्याम् संस्कृतः पञ्चकपालः दशकपालः इति ।

३५ - ४१ - तत्र द्वयोः शब्दयोः समानार्थयोः एकेन विग्रहः अपरस्मात् उत्पत्तिः भविष्यति अविरविकन्यायेन ।

३६ - ४१ - तत् यथा ।

३७ - ४१ - अवेः मांसम् इति विगृह्य अविकशब्दात् उत्पत्तिः भवति ।

३८ - ४१ - एवम् पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः इति विगृह्य पञ्चकपालः इति भविष्यति ।

३९ - ४१ - पञ्चकपाल्याम् संस्कृतः इति विगृह्य वाक्यम् एव ।

४० - ४१ - त्रैशब्द्यम् च इह साध्यम् ।

४१ - ४१ - तत् च एवम् सति सिद्धम् भवति ।

१ - २४ - गोत्रे अलुक् अचि इति चेत् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः ।

२ - २४ - गोत्रे अलुक् अचि इति चेत् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः ।

३ - २४ - का इतरेतराश्रयता ।

४ - २४ - अलुग्निमित्तः अजादिः अजादिनिमित्तः च अलुक् ।

५ - २४ - तत् इतरेतराश्रयम् भवति ।

६ - २४ - इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते ।

७ - २४ - विप्रतिषेधात् तु लुकः छविधानम् ।

८ - २४ - विप्रतिषेधात् तु लुकः छः भविष्यति ।

९ - २४ - लुकः अवकाशः गर्गाः वत्साः बिदाः उर्वाः ।

१० - २४ - छस्य अवकाशः शालीयः मालीयः गार्गीयः वात्सीयः ।

११ - २४ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

१२ - २४ - गर्गाणाम् छात्राः गार्गीयाः वात्सीयः ।

१३ - २४ - छः भवति विप्रतिषेधेन ।

१४ - २४ - न एषः युक्तः विप्रतिषेधः ।

१५ - २४ - भूम्नि च लुक् प्राप्तः बाह्ये च अर्थे विधीयते अजादिः ।

१६ - २४ - बहिरङ्गम् अन्तरङ्गात् ।

१७ - २४ - विप्रतिषेधात् अयुक्तम् स्यात् ।

१८ - २४ - भूम्नि प्राप्तस्य लुकः यत् अजादौ तद्धिते अलुकम् शास्ति एतत् ब्रवीति कूर्वन् समानकालौ अलुक् लुक् च ।

१९ - २४ - यत् अयम् भूम्नि प्राप्तस्य लुकः अजादौ तद्धिते अलुकम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः समानकालौ एतौ अलुग्लुकौ इति ।

२० - २४ - यदि वा लुकः प्रसङ्गे भवति अलुक् छः तथा प्रसिद्धः अस्य ।

२१ - २४ - यदि वा लुकः प्रसङ्गे भवति अलुक् भवति तथा अस्य छः प्रसिद्धः अस्य ।

२२ - २४ - पूर्वम् हि अपवादाः अभिनिविशन्ते पश्चात् उत्सर्गाः ।

२३ - २४ - लुक् वा अलुकः प्रसङ्गम् प्रतीक्षते छे अलुक् अस्य तथा । लुक् वा पुनः अलुकः प्रसङ्गम् यदि प्रतीक्षते तथा अस्य छे अलुक् सिद्धः भवति ।

२४ - २४ - प्रकल्प्य वा अपवादविषयम् ततः उत्सर्गः अभिनिविशते ।

१ - ६४ - गोत्रस्य बहुषु लोपिनः बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ द्व्येकयोः अलुक् ।

२ - ६४ - गोत्रस्य बहुषु लोपिनः बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ द्व्येकयोः अलुक् वक्तव्यः ।

३ - ६४ - बिदानाम् अपत्यम् माणवकः बैदः बैदौ ।

४ - ६४ - किमर्थम् इदम् न अचि इति एव अलुक् सिद्धः ।

५ - ६४ - अचि इति उच्यते ।

६ - ६४ - न च अत्र अजादिम् पश्यामः ।

७ - ६४ - प्रत्ययलक्षणेन ।

८ - ६४ - वर्णाश्रये न अस्ति प्रत्ययलक्षणम् ।

९ - ६४ - एकवचनद्विवचनान्तस्य प्रवृत्तौ बहुषु लोपः यूनि ।

१० - ६४ - एकवचनद्विवचनान्तस्य प्रवृत्तौ बहुषु लोपः यूनि वक्तव्यः ।

११ - ६४ - बैदस्य अपत्यम् बहवः माणवकाः बिदाः ।

१२ - ६४ - बैदयोः बिदाः ।

१३ - ६४ - अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति उच्यमानः लुक् न प्राप्नोति ।

१४ - ६४ - मा भूत् एवम् अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति ।

१५ - ६४ - अञन्तम् यद् बहुषु यञन्तम् यत् बहुषु इति भविष्यति ।

१६ - ६४ - न एवम् शक्यम् ।

१७ - ६४ - इह हि दोषः स्यात् ।

१८ - ६४ - काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपाः इति ।

१९ - ६४ - न एषः दोषः ।

२० - ६४ - यत् तावत् उच्यते गोत्रस्य बहुषु लोपिनः बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ द्व्येकयोः अलुक् वक्तव्यः इति ।

२१ - ६४ - न वक्तव्यः ।

२२ - ६४ - अचि इति एव अलुक् सिद्धः ।

२३ - ६४ - अचि इति उच्यते ।

२४ - ६४ - न च अत्र अजादिम् पश्यामः ।

२५ - ६४ - प्रत्ययलक्षणेन ।

२६ - ६४ - ननु च उक्तम् वर्णाश्रये न अस्ति प्रत्ययलक्षणम् इति ।

२७ - ६४ - यदि वा कानि चित् वर्णाश्रयाणि अपि प्रत्ययलक्षणेन भवन्ति तथा च इदम् अपि भविष्यति ।

२८ - ६४ - अथ वा अविशेषेण अलुकम् उक्त्वा हलि न इति वक्ष्यामि ।

२९ - ६४ - यदि अविशेषेण अलुकम् उक्त्वा हलि न इति उच्यते बिदानाम् अपत्यम् बहवः माणवकाः बिदाः अत्र अपि प्राप्नोति ।

३० - ६४ - अस्तु ।

३१ - ६४ - पुनः अस्य युवबहुत्वे वर्तमानस्य लुक् भविष्यति ।

३२ - ६४ - पुनः अलुक् कस्मात् न भवति ।

३३ - ६४ - समर्थानाम् प्रथमस्य गोत्रप्रत्ययान्तस्य अलुक् उच्यते ।

३४ - ६४ - न च एतत् समर्थानाम् प्रथमम् गोत्रप्रत्ययान्तम् ।

३५ - ६४ - किम् तर्हि ।

३६ - ६४ - द्वितीयम् अर्थम् उपसङ्क्रान्तम् ।

३७ - ६४ - अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् अत्रिभरवाजिका वसिष्ठकश्यपिका भृग्वङ्गिरसिकाकुत्सकुशिकिका इति एवमर्थम् ।

३८ - ६४ - गर्गभार्गविकाग्रहणम् वा नियमार्थम् ।

३९ - ६४ - अथ वा गर्गभार्गविकाग्रहणम् नियमार्थम् भविष्यति ।

४० - ६४ - एतस्य एव द्वितीयम् अर्थम् उपसङ्क्रान्तस्य अलुक् भवति न अन्यस्य इति ।

४१ - ६४ - यत् अपि उच्यते एकवचनद्विवचनान्तस्य प्रवृत्तौ बहुषु लोपः यूनि वक्तव्यः ।

४२ - ६४ - अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति उच्यमानः लुक् न प्राप्नोति ।

४३ - ६४ - मा भूत् एवम् अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति ।

४४ - ६४ - अञन्तम् यद् बहुषु यञन्तम् यत् बहुषु इति भविष्यति ।

४५ - ६४ - ननु च उक्तम् न एवम् शक्यम् ।

४६ - ६४ - इह हि दोषः स्यात् ।

४७ - ६४ - काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपाः इति ।

४८ - ६४ - न एषः दोषः ।

४९ - ६४ - लौकिकस्य तत्र गोत्रस्य ग्रहणम् न च एतत् लौकिकम् गोत्रम् ।

५० - ६४ - यदि अञन्तम् यद् बहुषु यञन्तम् यत् बहुषु इति एवम् उच्यते बिदानाम् अपत्यम् माणवकः बैदः बैदौ अत्र अपि प्राप्नोति ।

५१ - ६४ - अलुक् अत्र लिकम् बाधिष्यति ।

५२ - ६४ - अलुकि च कृते पुनः लुकः निमित्तम् न अस्ति इति कृत्वा पुनः लुक् न भविष्यति ।

५३ - ६४ - उक्तम् वा ।

५४ - ६४ - किम् उक्तम् ।

५५ - ६४ - आपत्यः वा गोत्रम् ।

५६ - ६४ - परमप्रकृतेः च आपत्यः ।

५७ - ६४ - आपत्यात् जीवद्वंश्यात् स्वार्थे द्वितीयः युवसञ्ज्ञः ।

५८ - ६४ - सः च अस्त्रियाम् ।

५९ - ६४ - एकगोत्रग्रहणानर्थक्यम् च ।

६० - ६४ - बहुवचनलोपिषु च सिद्धम् इति ।

६१ - ६४ - तत्र बिदानाम् अपत्यम् माणवकः इति विगृह्य बिदशब्दात् द्व्येकयोः उत्पत्तिः भविष्यति ।

६२ - ६४ - बैदः बैदौ ।

६३ - ६४ - बैदस्य अपत्यम् बहवः माणवकाः इति विगृह्य बिदशब्दात् बहुषु उत्पत्तिः भविष्यति ।

६४ - ६४ - बिदा इति अविरविकन्यायेन ।

१ - १७ - यूनि लुक् अचि इति चेत् प्रत्ययस्य अयथेष्टप्रसङ्गः ।

२ - १७ - यूनि लुक् अचि इति चेत् प्रत्ययस्य अयथेष्टम् प्राप्नोति ।

३ - १७ - अनिष्टे प्रत्यये अवस्थिते लुक् ।

४ - १७ - अनिष्टप्रत्ययस्य श्रवणम् प्रस्ज्येत ।

५ - १७ - सिद्धम् तु अविशेषेण लुग्वचनम् हलि च प्रतिषेधः ।

६ - १७ - सिद्धम् एतत् ।

७ - १७ - कथम् ।

८ - १७ - अविशेषेण लुकम् उक्त्वा हलि न इति वक्ष्यामि ।

९ - १७ - सिध्यति ।

१० - १७ - सूत्रम् तर्हि भिद्यते ।

११ - १७ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

१२ - १७ - ननु च उक्तम् यूनि लुक् अचि इति चेत् प्रत्ययस्य अयथेष्टप्रसङ्गः इति ।

१३ - १७ - न एषः दोषः. अचि इति न एषा परसप्तमी ।

१४ - १७ - का तर्हि ।

१५ - १७ - विषयसप्तमी ।

१६ - १७ - अजादौ विषये इति ।

१७ - १७ - तत्र अचि विषये लुके कृते यः यतः प्रत्ययः प्राप्नोति सः ततः भविष्यति ।

१ - ५० - कानि पुनः अस्य योगस्य प्रयोजनानि ।

२ - ५० - प्रयोजनम् सौवीरगोत्रेभ्यः णठक्छाः ।

३ - ५० - ण ।

४ - ५० - फाण्टाहृतेः अपत्यम् माणवकः फाण्टाहृतः ।

५ - ५० - फाण्टहृतस्य यूनः छात्राः फाण्टाहृताः ।

६ - ५० - ण ।

७ - ५० - ठक् ।

८ - ५० - भागवित्तेः अपत्यम् माणवकः भागवित्तिकः ।

९ - ५० - भागवित्तिकस्य यूनः छात्राः भागवित्ताः ।

१० - ५० - ठक् ।

११ - ५० - तैलायनेः अपत्यम् माणवकः तैलायनीयः ।

१२ - ५० - तैलायनीय यूनः छात्राः तैलायनीयाः ।

१३ - ५० - इञ्ण्यौ सर्वत्र ।

१४ - ५० - इञ्ण्यौ सर्वत्र प्रयोजनम् ।

१५ - ५० - औपगवेः यूनः छात्राः औपगवीयाः ।

१६ - ५० - वृद्धवदतिदेशे सति इञः गोत्रे इति अण् प्राप्नोति ।

१७ - ५० - न एषः दोषः ।

१८ - ५० - प्रत्याख्यायते असौ अतिदेशः ।

१९ - ५० - कथम् यानि प्रयोजनानि ।

२० - ५० - तानि ज्ञापकेन सिद्धानि ।

२१ - ५० - यत्खच्छान्तात् तर्हि इञः प्रयोजनम् ।

२२ - ५० - यत् ।

२३ - ५० - श्वशुरस्य अपत्यम् श्वशुर्यः ।

२४ - ५० - श्वशुर्यस्य अपत्यम् श्वाशुरिः ।

२५ - ५० - श्वाशुरेः यूनः छात्राः श्वाशुराः ।

२६ - ५० - यत् ।

२७ - ५० - ख ।

२८ - ५० - कुलस्य अपत्यम् कुलीनः ।

२९ - ५० - कुलीनस्य अपत्यम् कौलीनिः ।

३० - ५० - कौलीनेः यूनः छात्राः कौलीनाः ।

३१ - ५० - ख ।

३२ - ५० - छ ।

३३ - ५० - स्वसुः अपत्यम् स्वस्रीयः ।

३४ - ५० - स्वस्रीयस्य अपत्यम् स्वास्रीयिः ।

३५ - ५० - स्वास्रीयेः यूनः छात्राः स्वास्रीयाः ।

३६ - ५० - एतानि अपि हि न सन्ति प्रयोजनानि ।

३७ - ५० - अत्र अपि यूनि श्वशुर्यः कुलीनः स्वस्रीयः इति एव भवितव्यम् ।

३८ - ५० - उक्तम् एतत् अणिञोः लुकि अब्राह्मणगोत्रमात्रात् युवप्रत्ययस्य उपसङ्ख्यानम् इति ।

३९ - ५० - अब्राह्मणगोत्रमात्रात् इति उच्यते ।

४० - ५० - न च एतत् अब्राह्मणगोत्रमात्रम् ।

४१ - ५० - अब्राह्मणगोत्रमात्रात् इति न अयम् पर्युदासः यत् अन्यत् ब्राह्मणगोत्रमात्रात् इति ।

४२ - ५० - किम् तर्हि प्रसज्य अयम् प्रतिषेधः ब्राह्मणगोत्रमात्रात् न इति ।

४३ - ५० - अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् मायुरिः कापोतिः कापिञ्जलिः इति एवमर्थम् ।

४४ - ५० - एवम् तर्हि अण्ण्यौ सर्वत्र प्रयोजनम् ।

४५ - ५० - अण् ।

४६ - ५० - ग्लुचुकायनेः अपत्यम् माणवकः ग्लौचुकायनः ।

४७ - ५० - ग्लौचुकायनस्य यूनः छात्राः ग्लौचुकायनाः ।

४८ - ५० - ण्यः च कापिञ्जलाद्यर्थम् ।

४९ - ५० - कापिञ्जलेः अपत्यम् माणवकः कापिञ्जलाद्यः ।

५० - ५० - तस्य यूनः छात्राः कापिञ्जलादाः ।

१ - ४३ - प्राग्दीव्यतोधिकारे यूनः वृद्धवदतिदेशः । प्राग्दीव्यतोधिकारे यूनः वृद्धवदतिदेशः कर्तव्यः ।

२ - ४३ - युवा वृद्धवत् भवति इति वक्तव्यम् ।

३ - ४३ - गार्ग्यायणानाम् समूहः गार्ग्याणकम् ।

४ - ४३ - गार्ग्यायणानाम् किम् चित् गार्ग्याणकम् ।

५ - ४३ - गार्ग्यायणः भक्तिः अस्य गार्ग्यायणकः ।

६ - ४३ - गोत्राश्रयः वुञ् यथा स्यात् ।

७ - ४३ - यदि वृद्धवदतिदेशः क्रियते औपगवेः यूनः छात्राः औपगवीयाः इति इञः गोत्रे इति अण् प्राप्नोति ।

८ - ४३ - यदि पुनः युवा वृद्धवत् इति अनेन अनुत्पत्तिः अतिदिश्येत ।

९ - ४३ - कथम् पुनः युवा वृद्धवत् इति अनेन अनुत्पत्तिः शक्या अतिदेष्टुम् ।

१० - ४३ - वतिनिर्देशः अयम् कामचारः च वतिनिर्देशे वाक्यशेषम् समर्थयितुम् ।

११ - ४३ - तत् यथा उशीनरवत् मद्रेषु यवाः ।

१२ - ४३ - सन्ति न सन्ति इति ।

१३ - ४३ - मातृवत् अस्याः कलाः ।

१४ - ४३ - सन्ति न सन्ति इति ।

१५ - ४३ - एवम् इह अपि युवा वृद्धवत् भवति वृद्धवत् न भवति इति एवम् वाक्यशेषम् समर्थयिष्यामहे ।

१६ - ४३ - यथ गोत्रे युवप्रत्ययः न भवति एवम् प्राग्दीव्यतोधिकारे यूनि अपि न भवति इति ।

१७ - ४३ - तत् वक्तव्यम् ।

१८ - ४३ - यदि अपि एतत् उच्यते अथ वा एतर्हि यूनि लुक् इति एतत् न क्रियते ।

१९ - ४३ - कथम् तर्हि फक्फिञोः अन्यतरस्याम् इति ।

२० - ४३ - फक्फिञ्वर्ती युवा वा वृद्धवत् भवति इति वक्ष्यामि ।

२१ - ४३ - यदा तर्हि न वृद्धवत् तदा गार्ग्यायणानाम् समूहः गार्ग्याणकम् गार्ग्यायणानाम् किम् चित् गार्ग्याणकम् गार्ग्यायणः भक्तिः अस्य गार्ग्यायणकः गोत्राश्रयः वुञ् न प्राप्नोति ।

२२ - ४३ - यदि पुनः युवा वृद्धवत् इति अनेन अर्थः अतिदिश्येत ।

२३ - ४३ - प्राग्दीव्यतोधिकारेयूनः वृद्धवत् अर्थः भवति इति ।

२४ - ४३ - तत् वक्तव्यम् ।

२५ - ४३ - यदि अपि एतत् उच्यते अथ वा एतर्हि यूनि लुक् इति एतत् न करिष्यते ।

२६ - ४३ - कथम् तर्हि फक्फिञोः अन्यतरस्याम् इति ।

२७ - ४३ - फक्फिञ्वर्ती युवार्थः वा वृद्धवत् भवति इति वक्ष्यामि ।

२८ - ४३ - यदा तर्हि न वृद्धवत् तदा गार्ग्यायणानाम् समूहः गार्ग्याणकम् गार्ग्यायणानाम् किम् चित् गार्ग्याणकम् गार्ग्यायणः भक्तिः अस्य गार्ग्यायणकः गोत्राश्रयः वुञ् न प्राप्नोति ।

२९ - ४३ - एवम् तर्हि राजन्यात् वुञ् मनुष्यात् च ज्ञापकम् लौकिकम् परम् ।

३० - ४३ - यत् अयम् वुञ्विधौ राजन्यमनुष्ययोः ग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः लौकिकम् परम् गोत्रग्रहणम् इति ।

३१ - ४३ - युवा च लोके गोत्रम् इति उपचर्यते ।

३२ - ४३ - किङ्गोत्रः असि माणवकः ।

३३ - ४३ - गार्ग्यायणः ।

३४ - ४३ - किङ्गोत्रः असि माणवकः ।

३५ - ४३ - वात्स्यायनः ।

३६ - ४३ - यदि एतत् ज्ञाप्यते औपगवेः यूनः छात्राः औपगवीयाः गोत्राश्रयः इञः गोत्रे इति अण् प्राप्नोति ।

३७ - ४३ - सामुहिकेषु ज्ञापकम् ।

३८ - ४३ - यदि सामुहिकेषु ज्ञापकम् गार्ग्यायणानाम् किम् चित् गार्ग्याणकम् गार्ग्यायणः भक्तिः अस्य गार्ग्यायणकः गोत्राश्रयः वुञ् न प्राप्नोति ।

३९ - ४३ - वुञ्विधौ ज्ञापकम् ।

४० - ४३ - वुञ्विधौ ज्ञापकम् शालङ्केः यूनः छात्राः शालङ्काः इञः गोत्रे इति अण् न प्राप्नोति ।

४१ - ४३ - अस्तु तर्हि अविशेषेण ।

४२ - ४३ - कथम् औपगवेः यूनः छात्राः औपगवीयाः ।गोत्रेण इञम् विशेषयिष्यामः ।

४३ - ४३ - गोत्रे यः इञ् विहितः इति ।

१ - २० - तस्य इदम् इति अपत्ये अपि ।

२ - २० - तस्य इदम् इति अपत्ये अपि अण् सिद्धः ।

३ - २० - तस्येदंविशेषाः हि एते अपत्यम् समूहः विकारः तस्य निवासः इति ।

४ - २० - किम् अर्थम् तर्हि इदम् उच्यते ।

५ - २० - बाधनार्थम् कृतम् भवेत् ।

६ - २० - ये तस्य बाधकाः तद्बाधनार्थम् ।

७ - २० - कथम् पुनः अशैषिकः शैषिकम् बाधेत ।

८ - २० - उत्सर्गः शेषः एव असौ । यः हि उत्सर्गः सः अपि शेषः एव ।

९ - २० - अथ एतस्मिन् बाधकबाधने सति किम् प्रयोजनम् ।

१० - २० - वृद्धानि अस्य प्रयोजनम् ।

११ - २० - वृद्धानि प्रयोजयन्ति ।

१२ - २० - भानोः अपत्यम् भानवः ।

१३ - २० - श्यामगोः अपत्यम् श्यामगवः ।

१४ - २० - कथम् पुनः इच्छता अपि अपवादः प्राप्नुवन् शक्यः बाधितुम् ।

१५ - २० - तस्यग्रहणसामर्थ्यात् ।

१६ - २० - किम् इदम् भवान् अध्यारुह्य तस्यग्रहणस्य एव प्रयोजनम् आह न पुनः सर्वस्य एव योगस्य ।

१७ - २० - अवश्यम् उत्तराथम् अर्थनिर्देशः कर्तव्यः ।

१८ - २० - समर्थविभक्तिः अपि तर्हि अवश्यम् उत्तरार्थम् प्रतिनिर्देष्टव्या ।

१९ - २० - एवम् तर्हि योगविभागकरणसामर्थ्यात् ।

२० - २० - इतरथा हि तस्य अपत्यम् अतः इञ् भवति इति एव ब्रूयात् ।

१ - ५९ - पुंलिङ्गेन अयम् निर्देशः क्रियते एकवचनान्तेन च ।

२ - ५९ - तेन पुंलिङ्गात् एव उत्पत्तिः स्यात् एकवचनान्तात् च ।

३ - ५९ - स्त्रीनपुंसकलिङ्गात् द्विवचनबहुवचनान्तात् च इदम् न स्यात् ।

४ - ५९ - तद्धितार्थनिर्देशे लिङ्गवचनम् अप्रमाणम् तस्य अविवक्षितत्वात् ।

५ - ५९ - तद्धितार्थनिर्देशे लिङ्गवचनम् अप्रमाणम् ।

६ - ५९ - किम् कारणम् ।

७ - ५९ - तस्य अविवक्षितत्वात् ।

८ - ५९ - न अत्र निर्देशः तन्त्रम् ।

९ - ५९ - कथम् पुनः तेन एव च नाम निर्देशः क्रियते तत् च अतन्त्रम् स्यात् ।

१० - ५९ - तत्कारी च भवान् तद्द्वेषी च ।

११ - ५९ - नान्तरीयकत्वात् अत्र पुंलिङ्गेन निर्देशः क्रियते एकवचनान्तेन च. अवश्यम् कया चित् विभक्त्या केन चित् वचनेन निर्देशः कर्तव्य इति ।

१२ - ५९ - तत् यथा ।

१३ - ५९ - कः चित् अन्नार्थी शालिकलापम् सपलालम् सतुषम् आहरति नान्तयीयकत्वात् ।

१४ - ५९ - सः यावत् आदेयम् तावत् आदाय तुषपलालानि उत्सृजति ।

१५ - ५९ - तथा कः चित् मांसार्थी मत्स्यान् सकण्टकान् सशकलान् आहरति नान्तयीयकत्वात् ।

१६ - ५९ - सः यावत् आदेयम् तावत् आदाय शकलकण्टकान् उत्सृजति ।

१७ - ५९ - एवम् इह अपि नान्तरीयकत्वात् पुंलिङ्गेन निर्देशः क्रियते एकवचनान्तेन च. न हि अत्र निर्देशः तन्त्रम् ।

१८ - ५९ - सर्वनामनिर्देशे विशेषासम्प्रत्ययः सामान्यनिर्देशात् ।

१९ - ५९ - सर्वनामनिर्देशे विशेषस्य असम्प्रत्ययः ।

२० - ५९ - किम् कारणम् ।

२१ - ५९ - सामान्यनिर्देशात् ।

२२ - ५९ - सर्वनाम्ना अयम् निर्देशः क्रियते ।

२३ - ५९ - सरनाम च सामान्यवाचि ।

२४ - ५९ - तेन सामान्यवाचिनः एव उत्पत्तिः स्यात् ।

२५ - ५९ - विशेषवाचिनः न स्यात् ।

२६ - ५९ - सामान्यचोदनाः तु विशेषेषु ।

२७ - ५९ - सामान्यचोदनाः तु विशेषेषु अवतिष्ठन्ते ।

२८ - ५९ - तत् यथा गौः अनूबध्यः अजः अग्नीषोमीयः इति आकृतौ चोदितायाम् द्रव्ये आरम्भणालम्भनप्रोक्षणविशसनादीनि क्रियन्ते ।

२९ - ५९ - विषमः उपन्यासः ।

३० - ५९ - अस्ति कारणम् येन एतत् एवम् भवति ।

३१ - ५९ - किम् कारणम् ।

३२ - ५९ - असम्भवात् ।

३३ - ५९ - आकृतौ आरम्भणादीनाम् सम्भवः न अस्ति इति कृत्वा आकृतिसहचरिते द्रव्ये आरम्भणादीनि क्रियन्ते ।

३४ - ५९ - इदम् अपि एवञ्जातीयकम् एव ।

३५ - ५९ - असम्भवात् सामान्यवाचिनः उत्पत्तौ विशेषवाचिनः उत्पत्तिः भविष्यति ।

३६ - ५९ - अपत्याभिधाने स्त्रीपुंलिङ्गस्य अप्रसिद्धिः नपुंसकत्वात् ।

३७ - ५९ - अपत्याभिधाने स्त्रीपुंलिङ्गस्य अप्रसिद्धिः ।

३८ - ५९ - किम् कारणम् ।

३९ - ५९ - नपुंसकलिङ्गत्वात् ।

४० - ५९ - अपत्यम् नपुंसकलिङ्गम् ।

४१ - ५९ - तेन नपुंसकलिङ्गस्य एव अभिधानम् स्यात् ।

४२ - ५९ - स्त्रीपुंलिङ्गस्य न स्यात् ।

४३ - ५९ - ननु च इदम् पुरस्तात् एव चोदितम् परिहृतम् च ।

४४ - ५९ - उत्पत्तिः तत्र चोद्यते ।

४५ - ५९ - इह पुनः उत्पन्नेन अभिधानम् चोद्यते ।

४६ - ५९ - सिद्धम् तु प्रजनस्य विवक्षितत्वात् ।

४७ - ५९ - सिद्धम् एतत् ।

४८ - ५९ - कथम् ।

४९ - ५९ - प्रजनस्य विवक्षितत्वात् ।

५० - ५९ - प्रजनः अत्र विवक्षितः सः च सर्वलिङ्गः ।

५१ - ५९ - किम् पुनः कारणम् समानायाम् प्रवृत्तौ अपत्यम् नपुंसकलिङ्गम् प्रजनः सर्वलिङ्गः ।

५२ - ५९ - एकार्थे शब्दान्यत्वात् दृष्टम् लिङ्गान्यत्वम् ।

५३ - ५९ - एकार्थे शब्दान्यत्वात् लिङ्गान्यत्वम् दृश्यते ।

५४ - ५९ - तत् यथा पुष्यः तारकाः नक्षत्रम् ।

५५ - ५९ - गेहम् कुटी मठः इति ।

५६ - ५९ - अवयवान्यत्वात् च ।

५७ - ५९ - अवयवान्यत्वात् च लिङ्गान्यत्वम् दृश्यते ।

५८ - ५९ - तत् यथा कुटी कुटीरः शमी शमीरः शुण्डा शुण्डारः ।

५९ - ५९ - अवयवान्यत्वात् किल लिङ्गान्यत्वम् स्यात् किम् पुनः यत्र शब्दान्यत्वम् अपि ।

१ - २०० - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - २०० - उत्पादयितारम् प्रति अपत्ययोगात् तस्य च विवक्षितत्वात् एकवचनम् गोत्रे ।

३ - २०० - उत्पादयिता उत्पादयिता अपत्येन युज्यते ।

४ - २०० - तस्य च विवक्षितत्वात् ।

५ - २०० - उत्पादयितुः सः च अभिसम्बन्धः विवक्षितः ।

६ - २०० - उत्पादयितारम् प्रति अपत्ययोगात् तस्य च अभिसम्बन्धस्य विवक्षितत्वात् उत्पादयितुः उत्पादयितुः अपत्याभिधाने अनेकः प्रत्ययः प्राप्नोति ।

७ - २०० - इष्यते च एकः एव स्यात् इति ।

८ - २०० - तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति एकवचनम् गोत्रे ।

९ - २०० - एवमर्थम् इदम् उच्यते ।

१० - २०० - कथम् पुनः ज्ञायते उत्पादयिता उत्पादयिता अपत्येन युज्यते इति ।

११ - २०० - एवम् हि दृश्यते लोके ।

१२ - २०० - पितामहस्य उत्सङ्गे दारकम् आसीनम् कः चित् पृच्छति कस्य अयम् इति ।

१३ - २०० - सः आह देवदत्तस्य यज्ञदत्तस्य वा इति ।

१४ - २०० - उत्पादयितारम् व्यपदिशति न आत्मानम् ।

१५ - २०० - अस्ति प्रयोजनम् एतत् ।

१६ - २०० - किम् तर्हि इति ।

१७ - २०० - तत्र प्रत्ययान्तात् गोत्रे प्रतिषेधः गोत्रे नियतत्वात् ।

१८ - २०० - तत्र प्रत्ययान्तात् गोत्रे प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१९ - २०० - औपगवस्य अपत्यम् इति ।

२० - २०० - किम् कारणम् ।

२१ - २०० - गोत्रे नियतत्वात् ।

२२ - २०० - गोत्रे हि अयम् नियमः क्रियते ।

२३ - २०० - तेन यः च असौ यथाजातीयकः च गोत्रप्रत्ययः प्राप्नोति सः एकः स्यात् ।

२४ - २०० - कः च प्राप्नोति ।

२५ - २०० - यः प्रत्ययान्तात् ।

२६ - २०० - परमप्रकृतेः च उत्पत्तिः ।

२७ - २०० - परमप्रकृतेः च उत्पत्तिः वक्तव्या ।

२८ - २०० - अयोगात् हि न प्राप्नोति ।

२९ - २०० - एतयोः च एव परिहारः पठिष्यति हि आचार्यः यूनि च अन्तर्हिते अप्राप्तिः इति तस्य च यथा तत्प्रत्ययान्तम् ।

३० - २०० - यथा तत् एव विकारावयवप्रत्ययान्तम् द्वितीयम् च तृतीयम् च विकारम् सङ्क्रामति एवम् इह अपि तत् एव अपत्यप्रत्ययान्तम् द्वितीयम् च तृतीयम् च अपत्यम् सङ्क्रमिष्यति ।

३१ - २०० - भवेत् सिद्धम् औपगवस्य अपत्यम् औपगवः यत्र सः एव अनन्तरः इष्यते सः एव गोत्रे ।

३२ - २०० - इदम् तु खलु न सिध्यति गर्गस्य अपत्यम् गार्ग्यः इति ।

३३ - २०० - अत्र हि अन्यः अनन्तरः इष्यते अन्यः गोत्रे ।

३४ - २०० - स्त्रियाम् च अनियमः ।

३५ - २०० - स्त्रियाम् च युवत्याम् नियमः न प्राप्नोति ।

३६ - २०० - औपगवी माणवकी ।

३७ - २०० - नियमात् हि स्त्री पर्युदस्यते एकः गोत्रे गोत्रात् यूनि अस्त्रियाम् इति ।

३८ - २०० - कतरस्मिन् पक्षे अयम् दोषः ।

३९ - २०० - उत्पादयितरि अपत्ययुक्ते ।

४० - २०० - उत्पादयितरि तावत् अपत्ययुक्ते न दोषः ।

४१ - २०० - उत्पादयितरि हि अपत्ययुक्ते न सर्वतः उत्पत्त्या भवितव्यम् ।

४२ - २०० - तत्र नियमः न उपपद्यते ।

४३ - २०० - असति नियमे न एषः दोषः ।

४४ - २०० - सर्वेषु तर्हि अपत्ययुक्तेषु अयम् दोषः ।

४५ - २०० - सर्वेषु हि अपत्ययुक्तेषु सर्वतः उत्पत्त्या भवितव्यम् ।

४६ - २०० - तत्र नियमः उपपन्नः भवति ।

४७ - २०० - सति नियमे एषः दोषः ।

४८ - २०० - उत्पादयितरि च अपत्ययुक्ते स्त्रिया युवत्या अभिधानम् न प्राप्नोति ।

४९ - २०० - किम् कारणम् ।

५० - २०० - गोत्रसञ्ज्ञा युवसञाम् बाधते ।

५१ - २०० - गोत्रात् यूनि च अस्त्रियाम् प्रत्ययः विधीयते ।

५२ - २०० - यूनि च अन्तर्हिते अप्राप्तिः ।

५३ - २०० - यूनि च अन्तर्हिते नियमस्य अप्राप्तिः ।

५४ - २०० - गार्ग्यायणस्य अपत्यम् इति ।

५५ - २०० - कतरस्मिन् पक्षे अयम् दोषः ।

५६ - २०० - सर्वेषु अपत्ययुक्तेषु ।

५७ - २०० - सर्वेषु अपत्ययुक्तेषु तावत् न दोषः ।

५८ - २०० - सर्वेषु हि अपत्ययुक्तेषु सर्वतः उत्पत्त्या भवतिव्यम् ।

५९ - २०० - तत्र नियमः उपपन्नः भवति ।

६० - २०० - सति नियमे न एषः दोषः ।

६१ - २०० - उत्पादयितरि तर्हि अपत्ययुक्ते अयम् दोषः ।

६२ - २०० - उत्पादयितरि हि अपत्ययुक्ते परमप्रकृतेः अनन्तरात् गोत्रात् च अयोगात् न प्राप्नोति ।

६३ - २०० - यूनः च न प्राप्नोति ।

६४ - २०० - किम् कारणम् ।

६५ - २०० - गोत्रात् इति नियमात् ।

६६ - २०० - सन्तु तर्हि कथम् पुनः ज्ञायते सर्वे अपत्ययुक्ताः इति ।

६७ - २०० - एवम् हि याज्ञिकाः पठन्ति ।

६८ - २०० - दशपुरुषानूकम् यस्य गृहे शूद्राः न विद्येरन् सः सोमम् पिबेत् इति ।

६९ - २०० - यदि च सर्वे अपत्ययुक्ताः भवन्ति ततः एतत् उपपन्नम् भवति ।

७० - २०० - कथम् यत् उक्तम् पितामहस्य उत्सङ्गे दारकम् आसीनम् कः चित् पृच्छति कस्य अयम् इति ।

७१ - २०० - सः आह देवदत्तस्य यज्ञदत्तस्य वा इति ।

७२ - २०० - उत्पादयितारम् व्यपदिशति न आत्मानम् इति ।

७३ - २०० - उत्पत्तिः तस्य विवक्षिता ।

७४ - २०० - सर्वेषाम् न इदम् अपत्यम् ।

७५ - २०० - देवदत्तः तु अस्य उत्पादयिता इति ।

७६ - २०० - अथ सर्वेषु अपत्ययुक्तेषु किम् अनेन क्रियते एकः गोत्रे इति ।

७७ - २०० - सर्वेषाम् अपत्ययोगात् प्रत्ययान्तात् गोत्रे प्रतिषेधार्थम् एकः गोत्रे ।

७८ - २०० - सर्वेषाम् अपत्ययोगात् प्रत्ययान्तात् गोत्रे प्रतिषेधार्थम् एकः गोत्रे इति उच्यते ।

७९ - २०० - अस्ति प्रयोजनम् एतत् ।

८० - २०० - किम् तर्हि इति ।

८१ - २०० - न तु ज्ञायते कः एकः भवति यः वा परमप्रकृतेः यः वा अनन्तरात् इति ।

८२ - २०० - नियमानुपपत्तिः च ।

८३ - २०० - नियमः च न उपपद्यते ।

८४ - २०० - किम् कारणम् ।

८५ - २०० - न हि एकस्मिन् अपत्ये अनेकप्रत्ययप्राप्तिः ।

८६ - २०० - न हि एकस्मिन् अपत्ये अनेकप्रत्ययः प्राप्नोति ।

८७ - २०० - किम् तर्हि ।

८८ - २०० - अपत्यान्तरे शब्दान्तरात् प्रत्ययान्तरप्राप्तिः ।

८९ - २०० - अपत्यान्तरे अपत्यान्तर शब्दान्तरात् शब्दान्तरात् प्रत्ययान्तरम् प्रत्ययान्तरम् प्राप्नोति ।

९० - २०० - फकन्तात् इञ् इञन्तात् फक् इति फगिञोः दाशतयी प्रत्ययमाला प्राप्नोति ।

९१ - २०० - कतरस्मिन् पक्षे अयम् दोषः ।

९२ - २०० - सर्वेषु अपत्ययुक्तेषु ।

९३ - २०० - सर्वेषु अपत्ययुक्तेषु तावत् न दोषः ।

९४ - २०० - सर्वेषु हि अपत्ययुक्तेषु सर्वतः उत्पत्त्या भवतिव्यम् ।

९५ - २०० - तत्र नियमः उपपन्नः भवति ।

९६ - २०० - सति नियमे न एषः दोषः ।

९७ - २०० - उत्पादयितरि तर्हि अपत्ययुक्ते अयम् दोषः ।

९८ - २०० - उत्पादयितरि हि अपत्ययुक्ते न सर्वतः उत्पत्त्या भवतिव्यम् ।

९९ - २०० - तत्र नियमः न उपपद्यते ।

१०० - २०० - असति नियमे एषः दोषः ।

१०१ - २०० - उत्पादयितरि च अपत्ययुक्ते न दोषः ।

१०२ - २०० - कथम् ।

१०३ - २०० - अपत्यम् समुदायः चेत् नियमः अत्र समीक्षितः ।

१०४ - २०० - तस्मिन् सुबहवः प्राप्ताः ।

१०५ - २०० - नियमः अस्य भविष्यति । अपत्यम् इति सर्वम् उपग्वादिपितृकम् अपत्यम् समीक्षितम् ।

१०६ - २०० - तस्मिन् सुबहवः प्रत्ययाः प्राप्ताः ।

१०७ - २०० - नियमः अस्य भविष्यति एकः गोत्रे इति ।

१०८ - २०० - यत् अपि उच्यते स्त्रियाम् च अनियमः इति एवम् वक्ष्यामि ।

१०९ - २०० - गोत्रात् यूनि प्रत्ययः भवति ।

११० - २०० - स्त्रियाम् न इति ।

१११ - २०० - एवम् अपि स्त्रियाः युवत्याः अभिधानम् न प्राप्नोति ।

११२ - २०० - एवम् तर्हि एवम् वक्ष्यामि ।

११३ - २०० - गोत्रात् यूनि प्रत्ययः भवति ।

११४ - २०० - स्त्रियाम् लुक् ।

११५ - २०० - एवम् अपि औपगवी माणविका अनुपसर्जनात् इति ईकारः न प्राप्नोति ।

११६ - २०० - मा भूत् एवम् अण् यः अनुपसर्जनम् इति ।

११७ - २०० - अणन्तात् अनुपसर्जनात् इति एवम् भविष्यति ।

११८ - २०० - न एवम् शक्यम् ।

११९ - २०० - इह हि दोषः स्यात् ।

१२० - २०० - काशकृत्स्निन प्रोक्ता मीमांसा काशकृत्स्नी ।

१२१ - २०० - ताम् अधीते काशकृत्स्ना ब्राह्मणी ।

१२२ - २०० - अणन्तात् इति ईकारः प्रसज्येत ।

१२३ - २०० - न एषः दोषः ।

१२४ - २०० - अध्येत्र्याम् अभिधेयायाम् अणः ईकारेण भवितव्यम् ।

१२५ - २०० - यः च अत्र अध्येत्र्याम् अभिधेयायाम् अण् लुप्तः सः यः च श्रूयते उत्पन्नः तस्मात् ईकारः इति कृत्वा पुनः न भविष्यति ।

१२६ - २०० - इह तर्हि औपगवी माणविका भार्या अस्य औपगवीभार्यः जातिलक्षणः पुंवद्भावप्रतिषेधः न प्राप्नोति ।

१२७ - २०० - मा भूत् एवम् ।

१२८ - २०० - वृद्धिनिमित्तस्य इति एवम् भविष्यति ।

१२९ - २०० - यः तर्हि न वृद्धिनिमित्तः ।

१३० - २०० - ग्लुचुकायनी माणविका भार्या अस्य ग्लुचुकायनीभार्यः ।

१३१ - २०० - तस्मात् स्त्रियाः युवत्याः युवसञ्ज्ञा एव पर्युदसितव्या ।

१३२ - २०० - तस्याम् च पर्युदस्तायाम् गोत्रप्रत्ययान्तम् एतत् यूनि वर्तते ।

१३३ - २०० - इह उत्पादयितरि अपत्ययुक्ते प्रत्ययान्तात् प्रतिषेधः वक्तव्यः परमप्रकृतेः च उत्पत्तिः वक्तव्या ।

१३४ - २०० - सर्वेषु अपत्ययुक्तेषु प्रत्ययान्तात् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१३५ - २०० - तस्मात् प्रतिषेधः ।

१३६ - २०० - तस्मात् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१३७ - २०० - सञ्ज्ञाकारिभ्यः वा प्रत्ययोत्पत्तिः ।

१३८ - २०० - अथ वा सञ्ज्ञाकारिभ्यः प्रत्ययोत्पत्तिः वक्तव्या ।

१३९ - २०० - यदि सञ्ज्ञाकारिभ्यः प्रत्ययोत्पत्तिः उच्यते कथम् गार्ग्यायणः वात्स्यायनः इति ।

१४० - २०० - गोत्रात् यूनि च ।

१४१ - २०० - गोत्रात् यूनि इति एतत् वक्तव्यम् ।

१४२ - २०० - तत् च जात्यादिनिवृत्त्यर्थम् ।

१४३ - २०० - तत् च अवश्यम् सञ्ज्ञाकारिग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१४४ - २०० - किम् प्रयोजनम् ।

१४५ - २०० - जात्यादिनिवृत्त्यर्थम् ।

१४६ - २०० - जात्यादिभ्यः उत्पत्तिः मा भूत् इति ।

१४७ - २०० - जातिः न वर्तते ।

१४८ - २०० - सङ्ख्या न वर्तते ।

१४९ - २०० - सर्वनाम न वर्तते ।

१५० - २०० - जातिः न वर्तते ।

१५१ - २०० - काकस्य अपत्यम् कुररस्य अपत्यम् इति ।

१५२ - २०० - सङ्ख्या न वर्तते ।

१५३ - २०० - नवानाम् अपत्यम् दशानाम् अपत्यम् इति ।

१५४ - २०० - सर्वनाम न वर्तते ।

१५५ - २०० - सर्वेषाम् अपत्यम् विश्वेषाम् अपत्यम् इति ।

१५६ - २०० - यत् तावत् उच्यते जातिः न वर्तते ।

१५७ - २०० - काकस्य अपत्यम् कुररस्य अपत्यम् इति ।

१५८ - २०० - येन एव हेतुना एकः काकः तेन एव हेतुना द्वितीयः तृतीयः च काकः भविष्यति ।

१५९ - २०० - यत् अपि उच्यते सङ्ख्या न वर्तते ।

१६० - २०० - नवानाम् अपत्यम् दशानाम् अपत्यम् इति ।

१६१ - २०० - सङ्ख्येयम् अपेक्ष्य सङ्ख्या प्रवर्तते ।

१६२ - २०० - तत् सापेक्षम् सापेक्षम् च असमर्थम् भवति इति असामर्थ्यात् न भविष्यति ।

१६३ - २०० - यत् अपि उच्यते सर्वनाम न वर्तते ।

१६४ - २०० - सर्वेषाम् अपत्यम् विश्वेषाम् अपत्यम् इति ।

१६५ - २०० - निर्देश्यम् अपेक्ष्य सर्वनाम वर्तते ।

१६६ - २०० - तत् सापेक्षम् सापेक्षम् च असमर्थम् भवति इति असामर्थ्यात् न भविष्यति ।

१६७ - २०० - यत् तावत् उच्यते येन एव हेतुना एकः काकः तेन एव हेतुना द्वितीयः तृतीयः च काकः भविष्यति इति ।

१६८ - २०० - न एतत् विवदामहे काकः न काकः इति ।

१६९ - २०० - किम् तर्हि ।

१७० - २०० - येन एव हेतुना एतत् वाक्यम् भवति काकस्य अपत्यम् कुररस्य अपत्यम् इति तेन एव हेतुना वृत्तिः अपि प्राप्नोति ।

१७१ - २०० - यद् अपि उच्यते सङ्ख्येयम् अपेक्ष्य सङ्ख्या प्रवर्तते ।

१७२ - २०० - तत् सापेक्षम् सापेक्षम् च असमर्थम् भवति इति ।

१७३ - २०० - भवति वै कस्य चित् अर्थात् प्रकरणात् वा अपेक्ष्यम् निर्ज्ञातम् ।

१७४ - २०० - यदा निर्ज्ञातम् तदा वृत्तिः प्राप्नोति ।

१७५ - २०० - यद् अपि उच्यते निर्देश्यम् अपेक्ष्य सर्वनाम वर्तते ।

१७६ - २०० - तत् सापेक्षम् सापेक्षम् च असमर्थम् भवति इति ।

१७७ - २०० - भवति वै कस्य चित् अर्थात् प्रकरणात् वा अपेक्ष्यम् निर्ज्ञातम् ।

१७८ - २०० - यदा निर्ज्ञातम् तदा वृत्तिः प्राप्नोति ।

१७९ - २०० - एवम् तर्हि अनभिधानात् जात्यादिभ्यः उत्पत्तिः न भविष्यति ।

१८० - २०० - तत् च अवश्यम् अनभिधानम् आश्रयितव्यम् ।

१८१ - २०० - क्रियमाणे अपि हि सञ्ज्ञाकारिग्रहणे यत्र जात्यादिभ्यः उत्पद्यमानेन प्रत्ययेन अर्थस्य अभिधानम् भवति भवति तत्र उत्पत्तिः ।

१८२ - २०० - तत् यथा ।

१८३ - २०० - कुतः चरति मायूरिः केन कापिञ्जलिः कृशः आहेयेन च दष्टस्य पाञ्चिः सुतमसः मतः ।

१८४ - २०० - तादायनिः , यादायनिः , कैमायनिः इति ।

१८५ - २०० - तत् एतत् अनन्यार्थम् सञ्ज्ञाकारिग्रहणम् वा कर्तव्यम् प्रत्ययान्तात् व प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१८६ - २०० - उभयम् न कर्तव्यम् ।

१८७ - २०० - गोत्रग्रहणम् न करिष्यते ।

१८८ - २०० - एकः अपत्ये प्रत्ययः भवति इति एव ।

१८९ - २०० - यदि च इदानीम् प्रत्ययान्तात् अपि प्रत्ययः स्यात् न एकः अपत्ये प्रत्ययः स्यात् ।

१९० - २०० - यदि गोत्रग्रहणम् न क्रियते कथम् गार्ग्यायणः वात्स्यायनः इति ।

१९१ - २०० - वक्तव्यम् एव एतत् गोत्रात् यूनि अस्त्रियाम् इति ।

१९२ - २०० - अथ अपि गोत्रग्रहणम् क्रियते एवम् अपि न दोषः ।

१९३ - २०० - न एकग्रहणेन प्रत्ययः अभिसम्बध्यते एकः गोत्रे प्रत्ययः भवति इति ।

१९४ - २०० - किम् तर्हि ।

१९५ - २०० - प्रकृतिः अभिसम्बध्यते एका प्रकृतिः गोत्रे प्रत्ययम् उत्पादयति ।

१९६ - २०० - यदि च इदानीम् प्रत्ययान्तात् अपि प्रत्ययः स्यात् न एका प्रकृतिः गोत्रे प्रत्ययम् उत्पादयेत् ।

१९७ - २०० - अथ वा अस्थाने अयम् यत्नः क्रियते ।

१९८ - २०० - न हि इदम् लोकात् भिद्यते ।

१९९ - २०० - लोके सञ्ख्याम् प्रवर्तमानाम् उपचरन्ति एकः इति वा प्रथमः इति वा ।

२०० - २०० - यावत् ब्रूयात् प्रथमः अपत्ये प्रत्ययम् उत्पादयति तावत् एकः गोत्रे इति ।

१ - १७ - इञः वृद्धावृद्धाभ्याम् फिञ्फिनौ विप्रतिषेधेन ।

२ - १७ - इञः वृद्धावृद्धाभ्याम् फिञ्फिनौ भवतः विप्रतिषेधेन ।

३ - १७ - इञः अवकाशः दाक्षिः प्लाक्षिः ।

४ - १७ - फिञः अवकाशः तादायनिः यादायनिः ।

५ - १७ - इह उभयम् प्राप्नोति तापसायनिः साम्मितिकायनिः ।

६ - १७ - फिनः अवकाशः त्वचायनिः स्रुचायनिः ।

७ - १७ - इञः सः एव ।

८ - १७ - इह उभयम् प्राप्नोति ग्लुचुकायनिः मुलुचुकायनिः ।

९ - १७ - फिञ्फिनौ भवतः विप्रतिषेधेन ।

१० - १७ - इह कस्मात् न भवति दाक्षिः प्लाक्षिः ।

११ - १७ - बहुलवचनात् ।

१२ - १७ - तद्राजः च ।

१३ - १७ - तद्राजः च इञः भवति विप्रतिषेधेन ।

१४ - १७ - तद्राजसय अवकाशः ऐक्ष्वकः ।

१५ - १७ - इञः सः एव ।

१६ - १७ - इह उभयम् प्राप्नोति पाञ्चालः वैदेहः वैदर्भः ।

१७ - १७ - तद्राजः भवति विप्रतिषेधेन ।
Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:18.6730000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

unconditioned positive reinforcer

  • = primary positive reinforcer 
RANDOM WORD

Did you know?

संत ज्ञानेश्वरांनि हे म्हटले आहे का ?
Category : Vedic Literature
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site