TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद १ - खण्ड ४२

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ४२
१ - १०८ - ङ्याप्प्रातिपदिकग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - १०८ - ङ्याप्प्रातिपदिकात् यथा स्युः ।

३ - १०८ - धातोः मा भूवन् इति ।

४ - १०८ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

५ - १०८ - धातोः तव्यादयः विधीयन्ते ।

६ - १०८ - ते अपवादत्वात् बाधकाः भविष्यन्ति ।

७ - १०८ - तिङन्तात् तर्हि मा भूवन् इति ।

८ - १०८ - एकत्वादिषु अर्थेषु स्वादयः विधीयन्ते ।

९ - १०८ - ते च अत्र तिङा उक्ताः एकत्वादयः इति कृत्वा उक्तार्थत्वान् न भविष्यन्ति ।

१० - १०८ - टाबादयः तर्हि तिङन्तात् मा भूवन् इति ।

११ - १०८ - स्त्रियाम् टाबादयः विधीयन्ते ।

१२ - १०८ - न च तिङन्तस्य स्त्रीत्वेन योगः अस्ति ।

१३ - १०८ - अणादयः तर्हि तिङन्तात् मा भूवन् इति ।

१४ - १०८ - अपत्यादिष्व् अर्थेषु अणादयः विधीयन्ते ।

१५ - १०८ - न च तिङन्तस्य अपत्यादिभिः योगः अस्ति ।

१६ - १०८ - अथ अपि कथम् चित् योगः स्यात् एवम् अपि न दोषः ।

१७ - १०८ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न तिङन्तात् अणादयः भवन्ति इति यत् अयम् क्व चित् तद्धितविधौ तिङ्ग्रहणम् करोति ।

१८ - १०८ - अतिशायने तमबिष्ठनौ तिङः च इति ।

१९ - १०८ - अतः उत्तरम् पठति ।

२० - १०८ - ङ्याप्प्रातिपदिकग्रहणम् अङ्गभपदसञ्ज्ञार्थम् ।

२१ - १०८ - ङ्याप्प्रातिपदिकग्रहणम् क्रियते अङ्गभपदसञ्ज्ञार्थम् ।

२२ - १०८ - अङ्गभपदसञ्ज्ञाः ङ्याप्प्रातिपदिकस्य यथा स्युः इति ।

२३ - १०८ - क्व पुनः इह अङ्गभपदसञ्ज्ञार्थेन ङ्याप्प्रातिपदिकग्रहणेन अर्थः ।

२४ - १०८ - टाबादिषु ।

२५ - १०८ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

२६ - १०८ - ग्रहणवद्भ्यः टाबादयः विधीयन्ते ।

२७ - १०८ - उगितः ङीप् भवति अतः टाप् भवति इति ।

२८ - १०८ - यत् तत् शब्दस्वरूपम् गृह्यते तस्मात् तदुत्पत्तिः ।

२९ - १०८ - तस्य एताः सञ्ज्ञाः भविष्यन्ति ।

३० - १०८ - अथ अपि कः चित् अग्रहणः एवम् अपि अदोषः ।

३१ - १०८ - स्त्रियाम् टाबादयः विधीयन्ते ।

३२ - १०८ - यत् तत् शब्दस्वरूपम् स्त्रियाम् वर्तते तस्मात् तदुत्पत्तिः ।

३३ - १०८ - तस्य एताः सञ्ज्ञाः भविष्यन्ति ।

३४ - १०८ - अणादिषु तर्हि ।

३५ - १०८ - अणादयः अपि ग्रहणवद्भ्यः टाबादयः विधीयन्ते ।

३६ - १०८ - गर्गादिभ्यः यञ् नडादिभ्यः फक् इति ।

३७ - १०८ - यत् तत् शब्दस्वरूपम् गृह्यते तस्मात् तदुत्पत्तिः ।

३८ - १०८ - तस्य एताः सञ्ज्ञाः भविष्यन्ति ।

३९ - १०८ - अथ अपि कः चित् अग्रहणः एवम् अपि अदोषः ।

४० - १०८ - अपत्यादिषु अर्थेषु अणादयः विधीयन्ते ।

४१ - १०८ - यत् तत् शब्दस्वरूपम् अपत्यादिषु अर्थेषु वर्तते तस्मात् तदुत्पत्तिः ।

४२ - १०८ - तस्य एताः सञ्ज्ञाः भविष्यन्ति ।

४३ - १०८ - स्वार्थिकेषु तर्हि ।

४४ - १०८ - स्वार्थिकाः अपि ग्रहणवद्भ्यः विधीयन्ते ।

४५ - १०८ - यावादिभ्यः कन् प्रज्ञाइद्भ्यः अण् इति ।

४६ - १०८ - यत् तत् शब्दस्वरूपम् गृह्यते तस्मात् तदुत्पत्तिः ।

४७ - १०८ - तस्य एताः सञ्ज्ञाः भविष्यन्ति ।

४८ - १०८ - यः तर्हि अग्रहणः शुक्लतरः कृष्णतरः इति ।

४९ - १०८ - अत्र अपि न यावत् शुक्लः तावत् शुक्लतरः ।

५० - १०८ - प्रकृष्टः शुक्लः शुक्लतरः ।

५१ - १०८ - यत् तत् शब्दस्वरूपम् प्रकृष्टे वर्तते तस्मात् तदुत्पत्तिः ।

५२ - १०८ - तस्य एताः सञ्ज्ञाः भविष्यन्ति ।

५३ - १०८ - स्वादिषु तर्हि ।

५४ - १०८ - एकत्वादिषु अर्थेषु स्वादयः विधीयन्ते ।

५५ - १०८ - यत् तत् शब्दस्वरूपम् एकत्वादिषु अर्थेषु वर्तते तस्मात् तदुत्पत्तिः ।

५६ - १०८ - तस्य एताः सञ्ज्ञाः भविष्यन्ति ।

५७ - १०८ - कथम् पुनः इह उच्यमानाः स्वादयः एकत्वादिषु अर्थेषु शक्या विज्ञातुम् ।

५८ - १०८ - एकवाक्यत्वात् ।

५९ - १०८ - एकम् वाक्यम् तत् च इदम् च ।

६० - १०८ - यदि एकम् वाक्यम् तत् च इदम् च किमर्थम् नानादेशस्थम् क्रियते ।

६१ - १०८ - कौशलमात्रम् एतत् आचार्यः दर्शयति यत् एकम् वाक्यम् सत् नानादेशस्थम् करोति ।

६२ - १०८ - अन्यत् अपि सङ्ग्रहीष्यामि इति ।

६३ - १०८ - यच्छयोः च लुगर्थम् ।

६४ - १०८ - यच्छयोः तर्हि लुगर्थम् ङ्याप्प्रातिपदिकग्रहणम् क्रियते ।

६५ - १०८ - कंसीयपरशव्ययोः यञञौ लुक् च इति ङ्याप्प्रातिपदिकात् परस्य लुक् यथा स्यात् ।

६६ - १०८ - अक्रियमाणे हि ङ्याप्प्रातिपदिकग्रहणे प्रकृतेः अपि लुक् प्रसज्येत ।

६७ - १०८ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

६८ - १०८ - यथा परिभाषितम् प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपः भवन्ति इति प्रत्ययस्य भविष्यति ।

६९ - १०८ - एवम् अपि उकारसकारयोः प्रसज्येत ।

७० - १०८ - कमेः सः कंसः परान् श्र्णाति इति परशुः इति ।

७१ - १०८ - उणादयः अव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ।

७२ - १०८ - वृद्धावृद्धावर्णस्वरद्व्यज्लक्षणे च प्रत्ययविधौ तत्सम्प्रत्ययार्थम् ।

७३ - १०८ - वृद्धावृद्धावर्णस्वरद्व्यज्लक्षणे तर्हि प्रत्ययविधौ तत्सम्प्रत्ययार्थम् ङ्याप्प्रातिपदिकग्रहणम् क्रियते ।

७४ - १०८ - वृद्धात् अवृद्धात् अवर्णान्टात् अनुदात्तादेः द्व्यचः इति एतानि प्रातिपदिकविशेषणानि यथा स्युः इति ।

७५ - १०८ - अथ अक्रियमाणे ङ्याप्प्रातिपदिकग्रहणे कस्य एतानि विशेषणानि स्युः ।

७६ - १०८ - समर्थविशेषणानि ।

७७ - १०८ - तत्र कः दोषः ।

७८ - १०८ - उदीचाम् वृद्धात् अगोत्रात् इह च प्रसज्येत ज्ञानाम् ब्राह्मणानाम् अपत्यम् इति ।

७९ - १०८ - एतत् हि समर्थम् वृद्धम् ।

८० - १०८ - इह च न स्यात् ज्ञयोः ब्राह्मणयोः अपत्यम् इति ।

८१ - १०८ - एतत् हि समर्थम् अवृद्धम् ।

८२ - १०८ - वृद्ध. अवृद्ध ।

८३ - १०८ - प्राचाम् अवृद्धात् फिन् बहुलम् इह च प्रसज्येत ज्ञयोः ब्राह्मणयोः अपत्यम् इति ।

८४ - १०८ - एतत् हि समर्थम् अवृद्धम् ।

८५ - १०८ - इह च न स्यात् ज्ञानाम् ब्राह्मणानाम् अपत्यम् इति ।

८६ - १०८ - एतत् हि समर्थम् वृद्धम् ।

८७ - १०८ - अवृद्ध ।

८८ - १०८ - अवर्ण ।

८९ - १०८ - अत इञ् भवति इह एव स्यात् दक्षस्य अपत्यम् दाक्षिः इति ।

९० - १०८ - एतत् हि समर्थम् अकारान्तम् ।

९१ - १०८ - इह च न स्यात् दक्षयोः अपत्यम् दक्षाणाम् अपत्यम् इति ।

९२ - १०८ - एतत् ह्स् समर्थम् अनवर्णान्तम् ।

९३ - १०८ - अवर्ण ।

९४ - १०८ - स्वर ।

९५ - १०८ - अनुदात्तादेः अञ् भवति इति इह च प्रसज्येत वाचः विकारः त्वचः विकारः इति ।

९६ - १०८ - एतत् ह्स् समर्थम् अनुदात्तादि ।

९७ - १०८ - इह च न स्यात् सर्वेषाम् विकारः इति ।

९८ - १०८ - एतत् ह्स् समर्थम् उदात्तादि ।

९९ - १०८ - स्वर ।

१०० - १०८ - द्व्यज्लक्षण द्व्जचः ठन् इति इह च प्रसज्येत वाचा तरति त्वचा तरति इति ।

१०१ - १०८ - एतत् हि समर्थम् द्व्यच् ।

१०२ - १०८ - इह च न स्यात् घटेन तरति इति ।

१०३ - १०८ - एतत् हि समर्थम् समर्थम् अद्व्यच् ।

१०४ - १०८ - अस्ति पुनः समर्थविशेषणे सति किम् चित् इष्टम् सङ्गृहीतम् भवति आहोस्वित् दोषान्तम् एव ।

१०५ - १०८ - अस्ति इति आह ।

१०६ - १०८ - किम् ।

१०७ - १०८ - साम्ना तरति वेम्ना तरति इति ।

१०८ - १०८ - एतत् हि समर्थम् अपि ङ्याप्प्रातिपदिकम् अपि ।

१ - २०६ - अथ ङ्याब्ग्रहणम् किमर्थम् न प्रातिपदिकात् इति एव सिद्धम् ।

२ - २०६ - न सिध्यति ।

३ - २०६ - अप्रत्ययः इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञायाः प्रतिषेधः प्राप्नोति ।

४ - २०६ - यदि एषः ङ्याब्ग्रहणे हेतुः त्यूग्रहणम् अपि कर्तव्यम् ।

५ - २०६ - तौ अपि हि प्रत्ययौ ।

६ - २०६ - तिग्रहणे तावत् वार्त्तम् ।

७ - २०६ - तद्धितः प्रातिपदिकम् इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति ।

८ - २०६ - ऊग्रहणे च अपि वार्त्तम् ।

९ - २०६ - उवर्णान्तात् ऊङ् विधीयते ।

१० - २०६ - तत्र एकादेशः ।

११ - २०६ - एकादेशे कृते अन्तादिवद्भावात् प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति ।

१२ - २०६ - यदि एषः ऊङः अग्रहणे हेतुः आब्ग्रहणम् अपि न कर्तव्यम् ।

१३ - २०६ - आप् अपि हि अकारान्तात् विधीयते ।

१४ - २०६ - तत्र एकादेशः ।

१५ - २०६ - एकादेशे कृते अन्तादिवद्भावात् प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति ।

१६ - २०६ - यः तर्हि अनकारान्तात् ।

१७ - २०६ - क्रुञ्चा उष्णिहा देवविशा इति ।

१८ - २०६ - अत्र अपि अकारान्तात् वृत्तिः लक्ष्यते ।

१९ - २०६ - क्रुञ्चान् आलभेत ।

२० - २०६ - उष्णिहककुभौ ।

२१ - २०६ - देवविशम् च मनुष्यविशम् च इति ।

२२ - २०६ - इह तावत् उष्णिहककुभौ इति ।

२३ - २०६ - आपः एव एतत् औत्तरपदिकम् ह्रस्वत्वम् ।

२४ - २०६ - इह खलु अपि देवविशम् च मनुष्यविशम् च इति ।

२५ - २०६ - न अस्ति विशेषः अकारान्तात् उत्पत्तौ सत्याम् व्यञ्जनान्तात् वा इति ।

२६ - २०६ - यत् तावत् उच्यते इह तावत् उष्णिहककुभौ इति ।

२७ - २०६ - आपः एव एतत् औत्तरपदिकम् ह्रस्वत्वम् इति ।

२८ - २०६ - सञ्ज्ञाच्छन्दसोः इति एवम् तत् ।

२९ - २०६ - न च एषा सञ्ज्ञा न अपि इदम् छन्दः ।

३० - २०६ - यत् अपि उच्यते इह खलु अपि देवविशम् च मनुष्यविशम् च इति ।

३१ - २०६ - न अस्ति विशेषः अकारान्तात् उत्पत्तौ सत्याम् व्यञ्जनान्तात् वा इति ।

३२ - २०६ - स्वरे विशेषः ।

३३ - २०६ - यदि अत्र व्यञ्जनान्तात् उत्पत्तिः स्यात् देवविशम् इति एवम् स्वरः प्रसज्येत ।

३४ - २०६ - देवविशम् इति च इष्यते ।

३५ - २०६ - तस्मात् कः एषः एवम्विषयः ।

३६ - २०६ - इदम् तर्हि पादः अन्यतरस्याम् टाप् ऋचि इति ।

३७ - २०६ - ऋचि इति उच्यते ।

३८ - २०६ - तत्र छान्दसत्वात् भविष्यति ।

३९ - २०६ - ऋचि इति न इदम् छन्दः विवक्षितम् काठकम् कापालकम् अमुदकम् पैप्पलादकम् वा ।

४० - २०६ - किम् तर्हि ।

४१ - २०६ - प्रत्ययार्थविशेषणम् एतत् ।

४२ - २०६ - ऋक् चेत् प्रत्ययार्थः भवति इति ।

४३ - २०६ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् पदशब्दः पादशब्दसमानार्थः अकारान्तः छन्दसि दृश्यते ।

४४ - २०६ - तस्याः सप्ताक्षरम् एकम् पदम् एअकः पादः इति अर्थः ।

४५ - २०६ - तस्मात् उत्पत्तिः भविष्यति ।

४६ - २०६ - इदम् तर्हि डाप् उभाभ्याम् अन्यतरस्याम् इति ।

४७ - २०६ - बहुराजा बहुराजे बहुराजाः ।

४८ - २०६ - ङ्याब्ग्रहणम् अनर्थकम् प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणात् ।

४९ - २०६ - ङ्याब्ग्रहणम् अनर्थकम् ।

५० - २०६ - किम् कारणम् ।

५१ - २०६ - प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणात् ।

५२ - २०६ - प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणम् भवति इति एषा परिभाषा कर्तव्या ।

५३ - २०६ - कः पुनः विशेषः एषा वा परिभाषा क्रियते आब्ग्रहणम् वा ।

५४ - २०६ - अवश्यम् एषा परिभाषा कर्तव्या ।

५५ - २०६ - बहूनि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि ।

५६ - २०६ - कानि ।

५७ - २०६ - प्रयोजनम् सर्वनामस्वरसमासतद्धितविधिलुगलुगर्थम् ।

५८ - २०६ - सर्वनामविधिः प्रयोजनम् ।

५९ - २०६ - सर्वनाम्नः सुट् इह एव स्यात् तेषाम् येषाम् ।

६० - २०६ - तासाम् यासाम् इति अत्र न स्यात् ।

६१ - २०६ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

६२ - २०६ - अवर्णान्तात् टाप् विधीयते ।

६३ - २०६ - तत्र एकादेशः ।

६४ - २०६ - एकादेशे कृते अन्तादिवद्भावात् सुट् भविष्यति ।

६५ - २०६ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

६६ - २०६ - सर्वनाम्नः तृतीया च इह एव स्यात् भवता हेतुना भवतः हेतोः इति ।

६७ - २०६ - भवत्या हेतुना भवत्याः हेतोः इति अत्र न स्यात् ।

६८ - २०६ - सर्वनाम ।

६९ - २०६ - स्वर ।

७० - २०६ - कुशूलकूपकुम्भशालम् बिले इह एव स्यात् कुशूलबिलम् ।

७१ - २०६ - कुशूलीबिलम् इति अत्र न स्यात् ।

७२ - २०६ - स्वर ।

७३ - २०६ - समास ।

७४ - २०६ - द्वितीया श्रितादिभिः सह समस्यते इह एव स्यात् कष्टम् श्रितः कष्टश्रितः ।

७५ - २०६ - कष्टम् श्रिता कष्टश्रिता इति अत्र न स्यात् ।

७६ - २०६ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

७७ - २०६ - श्रितशब्दः अकारान्तः ।

७८ - २०६ - तत्र एकादेशः ।

७९ - २०६ - एकादेशे कृते अन्तादिवद्भावात् भविष्यति ।

८० - २०६ - इदम् तर्हि ।

८१ - २०६ - पूर्वसदृश इति इह एव स्यात् पित्रा सदृशः पितृसदृशः ।

८२ - २०६ - पित्रा सदृशी पितृसदृशी इति अत्र न स्यात् ।

८३ - २०६ - समासः ।

८४ - २०६ - तद्धितविधि ।

८५ - २०६ - अचित्तहिअस्तिधेनोः ठक् इह एव स्यात् हस्तिनाम् समूहः हास्तिकम् ।

८६ - २०६ - हस्तिनीनाम् समूहः हास्तिकम् इति अत्र न स्यात् ।

८७ - २०६ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

८८ - २०६ - पुंवद्भावेन एतत् सिद्धम् ।

८९ - २०६ - इदम् तर्हि ।

९० - २०६ - प्रमाणे द्वयसच् यथा इह भवति हस्तिद्वयसम् हस्तिमात्रम् एवम् हस्तिनीद्वयसम् हस्तिनीमात्रम् इति अपि यथा स्यात् ।

९१ - २०६ - तद्धितविधि ।

९२ - २०६ - लुक् ।

९३ - २०६ - न इन्द्सिद्धबध्नातिषु च इह एव स्यात् स्थण्डिलशायी ।

९४ - २०६ - स्थण्डिलशायिनी इति अत्र न स्यात् ।

९५ - २०६ - लुक् ।

९६ - २०६ - अलुक् ।

९७ - २०६ - शयवासवासिषु अकालात् इह एव स्यात् ग्रामेवासी ।

९८ - २०६ - ग्रामेवासिनी इति अत्र न स्यात् ।

९९ - २०६ - मानिनि च विधिप्रतिषेधाऋथम् । मानिनि च विधिप्रतिषेधाऋथम् प्रयोजनम् ।

१०० - २०६ - विध्यर्थम् तावत् ।

१०१ - २०६ - क्यङ्मानिनोः च इह एव स्यात् दर्शनीयमानी ।

१०२ - २०६ - दर्शनीयमानिनी इति अत्र न स्यात् ।

१०३ - २०६ - प्रतिषेधार्थम् अपि ।

१०४ - २०६ - वक्याति श्वाङ्गात् च ईतः अमानिनि ।

१०५ - २०६ - तस्मिन् क्रियमाणे इह एव स्यात् दीर्घमुखमानी ।

१०६ - २०६ - दीर्घमुखमानिनी इति अत्र न स्यात् ।

१०७ - २०६ - प्रत्ययग्रहणोपचारेषु च ।

१०८ - २०६ - प्रत्ययग्रहणोपचारेषु च प्रयोजनम् ।

१०९ - २०६ - तृजकाभ्याम् कर्तरि इह एव स्यात् अपाम् स्रष्टा ।

११० - २०६ - अपाम् स्रष्ट्री इति अत्र न स्यात् ।

१११ - २०६ - उपचार अतः कृकमिकंसकुम्भ इथ एव स्यात् अयस्कुम्भः ।

११२ - २०६ - अयस्कुम्भी इति अत्र न स्यात् ।

११३ - २०६ - एतानि अस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि यदर्थम् एषा परिभाषा कर्तव्या ।

११४ - २०६ - एतस्याम् च सत्याम् न अर्थः ङ्याब्ग्रहणेन ।

११५ - २०६ - अतिप्रसङ्गः उपपदविधौ ।

११६ - २०६ - उपपदविधौ अतिप्रसङ्गः भवति ।

११७ - २०६ - द्विषत्परयोः तापेः यथा इह भवति द्विषन्तपः इति एवम् द्विषतीतपः इति अत्र अपि स्यात् ।

११८ - २०६ - यञिञोः फकि ।

११९ - २०६ - यञिञोः फकि अतिप्रसङ्गः भवति ।

१२० - २०६ - यथा इह भवति गार्ग्यायणः दाक्षायणः एवम् गार्गेयः दाक्षेयः इति अत्र अपि स्यात् ।

१२१ - २०६ - न एषः दोषः ।

१२२ - २०६ - ढक् अत्र बाधकः भविष्यति ।

१२३ - २०६ - समासान्तेषु च ।

१२४ - २०६ - समासान्तेषु च अतिप्रसङ्गः भवति ।

१२५ - २०६ - राजाहसखिभ्यः टत् यथा इह भवति मद्रराजः कश्मीरराजः एवम् मद्रराज्ञी कश्मीरराज्ञी इति अत्र अपि स्यात् ।

१२६ - २०६ - न वा भवति मद्रराजी इति ।

१२७ - २०६ - भवति यदा समासान्तात् ईकारः ।

१२८ - २०६ - लिङ्गविशिष्टग्रहणे तु ईकारान्तात् समासान्तः प्रसज्येत ।

१२९ - २०६ - तत्र कः दोषः ।

१३० - २०६ - पुंवद्भावः टिलोपः च ।

१३१ - २०६ - तत्र मद्रजी इति एतत् रूपम् स्यात् ।

१३२ - २०६ - मद्रराज्ञी इति च इष्यते ।

१३३ - २०६ - महदात्त्वे प्रियादिषु ।

१३४ - २०६ - महदात्त्वे प्रियादिषु अतिप्रसङ्गः भवति ।

१३५ - २०६ - आत् महतः समानाधिकरणजातीययोः इति यथा इह भवति महान् प्रियः अस्य महाप्रियः एवम् महती प्रिया अस्य महतीप्रियः इति अत्र अपि स्यात् ।

१३६ - २०६ - किम् उच्यते प्रियादिषु इति ।

१३७ - २०६ - यत्र पुंवद्भावः प्रतिषिध्यते ।

१३८ - २०६ - यत्र तु न प्रतिषिध्यते भवितव्यम् एव तत्र आत्त्वेन ।

१३९ - २०६ - ञ्नित्स्वरे ।

१४० - २०६ - ञ्नित्स्वरे अतिप्रसङ्गः भवति ।

१४१ - २०६ - ञ्निति आदिः उदात्तः भवति यथा इह भवति दाक्षिः अहिचुम्बुकायनिः एवम् दाक्षी अहिचुम्बुकायनी इति अत्र अपि स्यात् ।

१४२ - २०६ - राज्ञः स्वरे ब्राह्मणकुमारयोः ।

१४३ - २०६ - राज्ञः स्वरे ब्राह्मणकुमारयोः अतिप्रसङ्गः भवति ।

१४४ - २०६ - राजा च ब्राह्मणकुमारयोः इति यथा इह भवति राजकुमारः राजब्राह्मणः एवम् राजकुमारी राजब्राह्मणी इति अत्र अपि स्यात् ।

१४५ - २०६ - समाससङ्घातग्रहणेषु च ।

१४६ - २०६ - समाससङ्घातग्रहणेषु च अतिप्रसङ्गः भवति ।

१४७ - २०६ - बहोः नञ्वत् उत्तरपदभूम्नि यथा इह भवति बहुगोमान् बहुयवमान् एवम् बहुगोमती बहुयवमती इति अत्र अपि स्यात् ।

१४८ - २०६ - किम् उच्यते समाससङ्घातग्रहणेषु इति ।

१४९ - २०६ - यत् अवयवग्रहणम् प्रयोजनम् एव तस्याः परिभाषायाः ।

१५० - २०६ - कुम्भशालम् बिले कुशूलीबिलम् इति यथा ।

१५१ - २०६ - विभक्तौ च उक्तम् ।

१५२ - २०६ - किम् उक्तम् ।

१५३ - २०६ - न वा विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्रहणात् इति ।

१५४ - २०६ - एते अस्याः परिभाषाः दोषाः एतानि च प्रयोजनानि स्युः ।

१५५ - २०६ - एते दोषाः समाः भूयांसः वा ।

१५६ - २०६ - तस्मात् न अर्थः अनया परिभाषया ।

१५७ - २०६ - न हि दोषाः सन्ति इति परिभाषा न कर्तव्या लक्षणम् वा न प्रणेयम् ।

१५८ - २०६ - न हि भिक्षुकाः सन्ति इति स्थाल्यः न आश्रीयन्ते न च मृगाः सन्ति इति यवा न उप्यन्ते ।

१५९ - २०६ - न हि दोषाणाम् लक्षणम् अस्ति इति ।

१६० - २०६ - तस्मात् यानि एतस्या परिभाषयाः प्रयोजनानि तदर्थम् एषा कर्तव्या प्रतिविधेयम् च दोषेषु ।

१६१ - २०६ - तद्धितविधानाऋथम् तु ।

१६२ - २०६ - तद्धितविधानाऋथम् तु ङ्याब्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१६३ - २०६ - ङ्याबन्तात् तद्धितोत्पत्तिः यथा स्यात् ।

१६४ - २०६ - कालितरा हरिणितरा खट्वातरा मालातरा ।

१६५ - २०६ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

१६६ - २०६ - विप्रतिषेधात् हि तद्धितबलीयस्त्वम् । विप्रतिषेधात् हि तद्धितोत्पत्तिः प्राप्नोति ।

१६७ - २०६ - तत्र समासान्तेषु दोषः । तत्र समासान्तेषु दोषः भवति ।

१६८ - २०६ - बहुगोमत्का बहुयवमत्का ।

१६९ - २०६ - समासान्ताः अपि ङ्याबन्तात् स्युः ।

१७० - २०६ - त्यूङोः च ग्रहणम् ।

१७१ - २०६ - त्यूङोः च ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१७२ - २०६ - युवतिका ब्रह्मबन्धुका इति ।

१७३ - २०६ - ऊङ्ग्रहणेन तावत् न अर्थः ।

१७४ - २०६ - न अस्ति अत्र विशेषः उकारान्तात् उत्पत्तौ सत्याम् ऊङन्तात् वा ।

१७५ - २०६ - इदम् तर्हि युवतितरा ब्रह्मबन्धुतरा इति ।

१७६ - २०६ - तदन्तस्य च प्रत्ययार्थेन अयोगात् तद्धितानुत्पत्तिः ।

१७७ - २०६ - तदन्तस्य च ङ्याबन्तस्य प्रत्ययार्थेन अयोगात् तद्धितोत्पत्तिः न प्राप्नोति ।

१७८ - २०६ - कालितरा हरिङितरा खट्वातरा मालातरा ।

१७९ - २०६ - किम् कारणम् ।

१८० - २०६ - ङ्यापन्तम् एतत् स्त्रीप्रधानम् ।

१८१ - २०६ - न च स्त्रीत्वस्य प्रकर्षापकर्षौ स्तः ।

१८२ - २०६ - न एषः दोषः ।

१८३ - २०६ - न हि किम् चित् उच्यते एवञ्जातीयकात् उत्पत्तव्यम् एवञ्जातीयकात् न इति ।

१८४ - २०६ - एतावत् उच्यते अतिशायने तमबिष्ठनौ तिङः च इति ।

१८५ - २०६ - यस्य च प्रकर्षः अस्ति तस्य प्रकर्षे प्रत्ययः भविष्यति ।

१८६ - २०६ - अस्ति च अप्रधानस्य गुणस्य प्रकर्षः ।

१८७ - २०६ - इह खलु अपि शुक्लतरः कृष्णतरः इति द्रव्यम् प्रधानम् गुणस्य च प्रकर्षे प्रत्ययः उत्पद्यते ।

१८८ - २०६ - उक्तम् वा ।

१८९ - २०६ - किम् उक्तम् ।

१९० - २०६ - सिद्धम् तु स्त्रियाः प्रातिपदिकविशेषणत्वात् स्वार्थे टाबादयः इति ।

१९१ - २०६ - प्रातिपदिकविशेषणम् स्त्रीग्रहणम् ।

१९२ - २०६ - स्वार्थिकाः टाबादयः ।

१९३ - २०६ - न एवम् विज्ञयते स्त्रियाम् अभिधेयायाम् इति न अपि स्त्रीसमानाधिकरणात् प्रातिपदिकात् ।

१९४ - २०६ - कथम् तर्हि ।

१९५ - २०६ - यत् स्त्रियाम् प्रातिपदिकम् वर्तते तस्मात् टाबादयः भवन्ति ।

१९६ - २०६ - कस्मिन् अर्थे ।

१९७ - २०६ - स्वार्थे इति ।

१९८ - २०६ - ननु च उक्तम् तत्र समासान्तेषु दोषः इति ।

१९९ - २०६ - समासान्ताः अपि स्वार्थिकाः ।

२०० - २०६ - उभयोः स्वार्थिकयोः परत्वात् समासान्ताः भविष्यन्ति ।

२०१ - २०६ - कथम् कालिका इति ।

२०२ - २०६ - प्रत्ययस्थात् कात् पूर्व्सस्य इति इत्त्वम् भविष्यति ।

२०३ - २०६ - कथम् हरिणिका इति ।

२०४ - २०६ - हरिणशब्दः प्रकृत्यन्तरम् अस्ति ।

२०५ - २०६ - कथम् लोहिनिका इति ।

२०६ - २०६ - वक्ष्यति एतत् लोहिता लिङ्गबाधनम् वा इति ।

१ - ९५ - स्त्रियाम् इति उच्यते ।

२ - ९५ - का स्त्री नाम ।

३ - ९५ - लोकततः एते शब्दाः प्रसिद्धाः स्त्रीपुमान् नपुंसकम् इति ।

४ - ९५ - यत् लोके दृष्ट्वा एतत् अवसीयते इयम् स्त्री अयम् पुमान् इदम् नपुंसकम् इति सा स्त्रीसः पुमान् तत् नपुंसकम् इति ।

५ - ९५ - किम् पुनः लोके दृष्ट्वा एतत् अवसीयते इयम् स्त्री अयम् पुमान् इदम् नपुंसकम् इति ।

६ - ९५ - लिङ्गम् ।

७ - ९५ - किम् पुनः तत् ।

८ - ९५ - स्तनकेशवती स्त्री स्यात् ।

९ - ९५ - लोमशः पुरुषः स्मृतः ।

१० - ९५ - उभयोः अन्तरम् यत् च तदभावे नपुंसकम् ।

११ - ९५ - लिङ्गात् स्त्रीपुंसयोः ज्ञाने भ्रूकुंसे टापा- प्रसज्यते । लिङ्गात् स्त्रीपुंसयोः ज्ञाने भ्रूकुंसे टाप् प्राप्नोति ।

१२ - ९५ - यत् हि लोके दृष्ट्वा एतत् अवसीयते इयम् स्त्री इति अस्ति तत् भ्रूकुंसे ।

१३ - ९५ - नत्वम् खरकुटीः पश्य । इह चञ्चाः पश्य वध्रिकाः पश्य खरकुटीः पश्य इति तस्मात् शसः नः पुंसि इति नत्वम् प्राप्नोति ।

१४ - ९५ - यत् हि दृष्ट्वा एतत् अवसीयते अयम् पुमान् इति अस्ति तत् वध्रिकादिषु ।

१५ - ९५ - खट्वावृक्षौ न सिध्यतः ।

१६ - ९५ - खट्वावृक्षयोः च लिङ्गम् न सिध्यति ।

१७ - ९५ - यत् हि लोके दृष्ट्वा एतत् अवसीयते इयम् स्त्री अयम् पुमान् इति न तत् खट्वावृक्षयोः अस्ति ।

१८ - ९५ - किम् तर्हि तयोः लिङ्गम् न्याय्यम् ।

१९ - ९५ - नापुंसकम् भवेत् तस्मिन् । नपुंसकम् खट्वावृक्षयोः लिङ्गम् न्याय्यम् ।

२० - ९५ - किम् इदम् नापुंसकम् इति ।

२१ - ९५ - नपुंसके भवम् नापुंसकम् ।

२२ - ९५ - तदभावे नपुंसकम् ।

२३ - ९५ - तदभावे स्त्रीपुंसलिङ्गाभावे नपुंसकलिङ्गम् न्याय्यम् ।

२४ - ९५ - असत् तु मृगतृष्णावत् ।

२५ - ९५ - असत् तु खट्वावृक्षयोः लिङ्गम् द्रष्टव्यम् ।

२६ - ९५ - कथम् पुनः असत् नाम लिङ्गम् शक्यम् द्रष्टुम् ।

२७ - ९५ - मृगतृष्णावत् ।

२८ - ९५ - तत् यथा मृगाः तृषिताः अपाम् धाराः पश्यन्ति ।

२९ - ९५ - न च ताः सन्ति ।

३० - ९५ - गन्धर्व्नगरम् यथा ।

३१ - ९५ - यथा गन्धर्वनगराणि दूरतः दृश्यन्ते उपसृत्य च न उपलभ्यन्ते तद्वत् खट्वावृक्षयोः लिङ्गम् द्रष्टव्यम् ।

३२ - ९५ - आदित्यगतिवत् सत् न ।

३३ - ९५ - अथ व यथा आदित्यस्य गतिः सती न उपलभ्यते तद्वत् खट्वावृक्षयोः सत् लिङ्गम् न उपलभ्यते ।

३४ - ९५ - वस्त्रान्तर्हितवत् च तत् ।

३५ - ९५ - यथा वस्त्रान्तर्हितानि द्रव्याणि न उपलभ्यन्ते तद्वत् खट्वावृक्षयोः सत् लिङ्गम् न उपलभ्यते ।

३६ - ९५ - विषमः उपन्यासः ।

३७ - ९५ - वस्त्रान्तर्हितानि द्रव्याणि वस्त्रापाये उपलभ्यन्ते ।

३८ - ९५ - खट्वावृक्षयोः पुनः ये अपि एते रथ्काराः वाशीवृक्षादनहस्ताः मूलात् प्रभृति आ अग्रात् वृक्षान् तक्ष्णुवन्ति ते अपि तयोः लिङ्गम् न उपलभन्ते ।

३९ - ९५ - केन एतत् अवसीयते खट्वावृक्षयोः सत् लिङ्गम् न उपलभ्यते इति ।

४० - ९५ - षड्भिः प्रकारैः सताम् भावानाम् अनुपलब्धिः भवति ।

४१ - ९५ - सन्निकर्षात् अतिविप्रकर्षात् मूर्त्यन्तरव्यवधानात् तमसा आवृतत्वात् इन्द्रियदौर्बल्यात् अतिप्रमादात् इति ।

४२ - ९५ - अतः अत्र कः चित् हेतुः द्रष्टव्यः येन खट्वावृक्षयोः सत् लिङ्गम् न उपलभ्यते ।

४३ - ९५ - केन एतत् अवसीयते खट्वावृक्षयोः सत् लिङ्गम् न उपलभ्यते इति ।

४४ - ९५ - तयोः तु तत्कृतम् दृष्ट्वा ।

४५ - ९५ - स्त्रीकृतम् शब्दम् दृष्ट्वा स्त्री इति अवसीयते पुंस्कृतम् दृष्ट्वा पुमान् इति ।

४६ - ९५ - यथा आकाशेन ज्योतिषः ।

४७ - ९५ - तत् यथा आकाशम् दृष्ट्व ज्योतिः अत्र इति गम्यते ।

४८ - ९५ - ज्योतिर्निमित्तम् हि आकाशम् ।

४९ - ९५ - अन्योन्य्संश्रयम् तु एतत् ।

५० - ९५ - अन्योन्य्संश्रयम् तु एतत् भवति ।

५१ - ९५ - स्त्रीकृतः शब्दः शब्दकृतम् च स्त्रीत्वम् ।

५२ - ९५ - एतत् इतरेतराश्रयम् भवति ।

५३ - ९५ - इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते ।

५४ - ९५ - प्रत्यक्षेण विरुध्यते ।

५५ - ९५ - प्रत्यक्षेण खलु अपि सः विरुध्यते यः आह खट्वावृक्षयोः सत् लिङ्गम् न उपलभ्यते इति ।

५६ - ९५ - तत्र स्वेन्द्रियविरोधः कृतः भवति ।

५७ - ९५ - न च नाम स्वेन्द्रियविरोधिना भवितव्यम् ।

५८ - ९५ - तटे च सर्वलिङ्गानि दृष्ट्वा कः अध्यवसायति ।

५९ - ९५ - तटे च खलु अपि सर्वाणि लिङ्गानि दृष्ट्वा तटः तटई तटम् इति कः अध्यवसातुम् अर्हति इयम् स्त्रीअयम् पुमान् इदम् नपुंसकम् इति ।

६० - ९५ - तस्मात् न वैयाकरणैः शक्यम् लौकिकम् लिङ्गम् आस्थातुम् ।

६१ - ९५ - अवश्यम् च कः चित् स्वकृतान्तः आस्थेयः ।

६२ - ९५ - कः असौ स्वकृतान्तः ।

६३ - ९५ - संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गम् आस्थेयौ स्वकृतान्ततः ।

६४ - ९५ - संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गम् आस्थेयौ ।

६५ - ९५ - किम् इदम् संस्त्यानप्रसवौ इति ।

६६ - ९५ - संस्त्याने स्त्यायतेः ड्रट् स्त्री ।

६७ - ९५ - सूतेः सप् प्रसवे पुमान् इति ।

६८ - ९५ - ननु च लोके अपि स्त्यायतेः एव स्त्री सूतेः च पुमान् ।

६९ - ९५ - अधिकरणसाधना लोके स्त्री स्त्यायति अस्याम् गर्भः इति ।

७० - ९५ - कर्तृसाधनः च पुमान् सूते पुमान् इति ।

७१ - ९५ - इह पुनः उभयम् भावसाधनम् स्त्यानम् स्त्री प्रवृत्तिः च पुमान् ।

७२ - ९५ - कस्य पुनः स्त्यानम् स्त्री प्रवृत्तिः वा पुमान् ।

७३ - ९५ - गुणानाम् ।

७४ - ९५ - केषाम् ।

७५ - ९५ - शब्सस्पर्शरूपरसगन्धानाम् ।

७६ - ९५ - सर्वाः च पुनः मूर्तयः एवमात्मिकाः संस्त्यानप्रसवगुणाः शब्सस्पर्शरूपरसगन्धवत्यः ।

७७ - ९५ - यत्र अल्पीयांसः गुणाः तत्र अवरतः त्रयः शब्दः स्पर्शः रूपम् इति ।

७८ - ९५ - रसगन्धौ न सर्वत्र ।

७९ - ९५ - प्रवृत्तिः खलु अपि नित्या ।

८० - ९५ - न हि इह कः चित् स्वस्मिन् आत्मनि मुहूर्तम् अपि अवतिष्ठते ।

८१ - ९५ - वर्धते वा यावत् अनेन वर्धितव्यम् अपायेन वा युज्यते ।

८२ - ९५ - तत् च उभयम् सर्वत्र ।

८३ - ९५ - यदि उभयम् सर्वत्र कुतः व्यवस्था ।

८४ - ९५ - विवक्षातः ।

८५ - ९५ - संस्त्यानविवक्षायाम् स्त्री प्रसवविवक्षायाम् पुमान् उभयोः अविवक्षायाम् नपूम्सकम् ।

८६ - ९५ - तस्य उक्तौ लोकतः नाम । तस्य उक्तौ च वचने लोकतः नाम एतत् भवति स्त्री पुमान् नपुंसकम् इति ।

८७ - ९५ - गुणः वा लुपि युक्तवत् ।

८८ - ९५ - वध्रिकादिषु भूयान् परिहारः ।

८९ - ९५ - लुपि युक्तवत् व्यक्तिवचने इति एवम् अत्र गुणः भवति ।

९० - ९५ - न च एतत् मन्तव्यम् स्वमनीषिकया उच्यते इति ।

९१ - ९५ - पठिष्यति हि आचार्यः लिङ्गम् अशिष्यम् लोकाश्रयत्वात् लिङ्गस्य इति ।

९२ - ९५ - पुनः पठिष्यति एकार्थे शब्दान्यत्वात् दृष्टम् लिङ्गान्यत्वम् अवयवान्यत्वात् च इति ।

९३ - ९५ - संस्त्याने स्त्यायतेः ड्रट् स्त्रीसूतेः सपा- प्रसवे पुमान् ।

९४ - ९५ - तस्य उक्तौ लोकतः नाम ।

९५ - ९५ - गुणः वा लुपि युक्तवत् ।

१ - ९० - कथम् पुनः इदम् विज्ञायते ।

२ - ९० - स्त्रियाम् अभिधेयायाम् टाबादयः भवन्ति इति आहोस्वित् स्त्रीसमानाधिकरणात् प्रातिपदिकात् इति ।

३ - ९० - कः च अत्र विशेषः ।

४ - ९० - स्त्रियाम् इति स्त्र्यर्थाभिधाने चेत् टाबादयः द्विवचनबहुवचनानेकप्रत्ययानुपपत्तिः ।

५ - ९० - स्त्रियाम् इति स्त्र्यर्थाभिधाने चेत् टाबादयः भवन्ति द्विवचनबहुवचनयोः अनुपपत्तिः ।

६ - ९० - कुमार्यौ कुमार्यः किशोर्यौ किशोर्यः ।

७ - ९० - किम् कारणम् ।

८ - ९० - एकः अयम् अर्थः स्त्रीत्वम् नाम ।

९ - ९० - तस्य एकत्वात् एकवचनम् एव प्राप्नोति ।

१० - ९० - अनेकप्रत्ययानुपपत्तिः च ।

११ - ९० - अनेकः च प्रत्ययः न उपपद्यते ।

१२ - ९० - गार्ग्यायणी कारीषगन्ध्या कालितरा इति ।

१३ - ९० - किम् कारणम् ।

१४ - ९० - एकत्वात् स्त्रीत्वस्य ।

१५ - ९० - एकः अयम् अर्थः स्त्रीत्वम् नाम ।

१६ - ९० - तस्य एकेन उक्तत्वात् द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् ।

१७ - ९० - किम् कारणम् ।

१८ - ९० - उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति ।

१९ - ९० - स्त्र्यर्थस्य च प्रातिपदिकार्थत्वात् स्त्रियाम् इति लिङ्गानुपपत्तिः ।

२० - ९० - स्त्र्यर्थस्य च प्रातिपदिकार्थत्वात् स्त्रियाम् इति अधिकारः न प्राप्नोति ।

२१ - ९० - अस्तु तर्हि स्त्रीसमानाधिकरणात् प्रातिपदिकात् इति ।

२२ - ९० - स्त्रीसमानाधिकरणात् इति चेत् भूतादिषु अतिप्रसङ्गः ।

२३ - ९० - स्त्रीसमानाधिकरणात् इति चेत् भूतादिषु अतिप्रसङ्गः भवति ।

२४ - ९० - भूतम् इयम् ब्राह्मणी ।

२५ - ९० - कारणम् इयम् ब्राह्मणी इति ।

२६ - ९० - आवपनम् इयम् उष्ट्रिका इति ।

२७ - ९० - स्त्र्यर्थाभिधाने पुनः टाबादिषु सत्सु इह तावत् भूतम् इयम् ब्राह्मणी इति न अत्र स्त्रीत्वम् विवक्षितम् ।

२८ - ९० - किम् तर्हि ।

२९ - ९० - पौतन्यम् ।

३० - ९० - कारणम् इयम् ब्राह्मणी इति न अत्र स्त्रीत्वम् विवक्षितम् ।

३१ - ९० - किम् तर्हि ।

३२ - ९० - प्राधान्यम् ।

३३ - ९० - आवपनम् इयम् उष्ट्रिका इति न अत्र स्त्रीत्वम् विवक्षितम् ।

३४ - ९० - किम् तर्हि ।

३५ - ९० - सम्भवनम् ।

३६ - ९० - षट्सञ्ज्ञकेभ्यः च प्रतिषेधः ।

३७ - ९० - षट्सञ्ज्ञकेभ्यः च प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३८ - ९० - पञ्च ब्राह्मण्यः दश ब्राह्मण्यः ।

३९ - ९० - स्त्र्यर्थाभिधाने पुनः टाबादिषु सत्सु न अत्र स्त्रीत्वम् विवक्षितम् ।

४० - ९० - किम् तर्हि भेदः विवक्षितः सङ्ख्या ।

४१ - ९० - इह च स्त्री ईकारः न प्राप्नोति ।

४२ - ९० - न हि तेन एव तस्य सामानाधिकरण्यम् अस्ति ।

४३ - ९० - सिद्धम् तु स्त्रियाः प्रातिपदिकविशेषणत्वात् स्वार्थे टाबादयः ।

४४ - ९० - सिद्धम् एतत् ।

४५ - ९० - कथम् ।

४६ - ९० - स्त्रियाः प्रातिपदिकविशेषणत्वात् ।

४७ - ९० - प्रातिपदिकविशेषणम् स्त्रीग्रहणम् ।

४८ - ९० - स्वार्थिकाः टाबादयः ।

४९ - ९० - न एवम् विज्ञायते स्त्रियाम् अभिधेयायाम् इति न अपि स्त्रीसमानाधिकरणात् इति ।

५० - ९० - कथम् तर्हि ।

५१ - ९० - स्त्रियाम् यत् प्रातिपदिकम् वर्तते तस्मात् टाबादयः भवन्ति ।

५२ - ९० - कस्मिन् अर्थे ।

५३ - ९० - स्वार्थे इति ।

५४ - ९० - अथ वा पुनः अस्तु स्त्रियाम् अभिधेयायाम् इति ।

५५ - ९० - ननु च उक्तम् स्त्रियाम् इति स्त्र्यर्थाभिधाने चेत् टाबादयः द्विवचनबहुवचनानेकप्रत्ययानुपपत्तिः ।

५६ - ९० - स्त्र्यर्थस्य च प्रातिपदिकार्थत्वात् स्त्रियाम् इति लिङ्गानुपपत्तिः ।

५७ - ९० - न एषः दोषः ।

५८ - ९० - यत् तावत् उच्यते द्विवचनबहुवचनयोः अनुपपत्तिः इति ।

५९ - ९० - गुणवचनस्य च आश्रयतः लिङ्गवचनभावात् । गुणवचनानाम् हि शब्दानाम् आश्रयतः लिङ्गवचनानि भवन्ति ।

६० - ९० - तत् यथा शुक्लम् वस्त्रम् , शुक्ला शाटी शुक्लः कम्बलः शुक्लौ कम्बलौ शुक्लाः कम्बलाः इति ।

६१ - ९० - यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति गुणः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् गुणस्य अपि भवति ।

६२ - ९० - एवम् इह अपि यत् अदः द्रव्यम् श्रितम् भवति स्त्रीत्वम् तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् स्त्रीत्वस्य अपि भविष्यति ।

६३ - ९० - यत् अपि उच्यते अनेकप्रत्ययानुपपत्तिः इति ।

६४ - ९० - भावस्य च भावयुक्तत्वात् । भावः भावेन युज्यते ।

६५ - ९० - तत् यथ इषिः इषिणा निमन्त्रिः च निमन्त्रिणा ।

६६ - ९० - विषमः उपन्यासः ।

६७ - ९० - युक्तम् तत्र अन्यत्वम् साधनभेदात् कालभेदात् च ।

६८ - ९० - उक्तम् तत्र एकस्य बाह्यम् साधनम् सर्वकालः च प्रत्ययः अपरस्य आभ्यन्तरम् साधनम् वर्तमानकालः च प्रत्ययः इति ।

६९ - ९० - इह पुनः एकम् स्त्रीत्वम् ।

७० - ९० - अथ एकम् उपलभ्यते ।

७१ - ९० - किम् च अतः यदि एकम् उपलभ्यते द्वितीयम् अपि उपलभ्यताम् ।

७२ - ९० - अथ एकम् अपि अनुमानगम्यम् द्व्तीयम् अपि अनुमानात् गम्यताम् ।

७३ - ९० - कस्य तावत् भवान् एवम् गुणम् न्याय्यम् मन्यते स्त्रीत्वम् नाम ।

७४ - ९० - द्रव्यस्य ।

७५ - ९० - द्रव्ये च भवतः कः सम्प्रत्ययः ।

७६ - ९० - यदि तावत् गुअणसमुदायः द्रव्यम् का गतिः ये एते भावाः कृदभिहिताः तद्धिताभिहिताः च ।

७७ - ९० - चिकीर्षा गोता इति ।

७८ - ९० - अथ मतम् एतत् कृदभिहितः भावः द्रव्यवत् भवति इति स्त्रीत्वम् अपि स्त्रीत्वेन अभिहितम् द्रव्यवत् भविष्यति ।

७९ - ९० - क्व च तावत् दोषः स्यात् ।

८० - ९० - दृष्टस्य हि दोषस्य सुसुखः परिहारः गार्ग्यायणी कारीषगन्ध्या कालितरा इति ।

८१ - ९० - इह तावत् गार्ग्यायणी इति षित्करणसामर्थ्यात् ङीष् भविष्यति ।

८२ - ९० - कारीषगन्ध्या इति वचनात् चाप् भविष्यति ।

८३ - ९० - कालितरा इति न यावत् काली तावत् कालितरा ।

८४ - ९० - किम् तर्हि ।

८५ - ९० - प्रकृष्टा काली कालितरा ।

८६ - ९० - यत् शब्दरूपम् प्रकर्षे वर्तते तस्य अनुक्तम् स्त्रीत्वम् इति कृत्वा टाप् भविष्यति ।

८७ - ९० - यत् अपि उच्यते इह च स्त्री ईकारः न प्राप्नोति इति ।

८८ - ९० - निपातनात् एतत् सिद्धम् ।

८९ - ९० - किम् निपातनम् ।

९० - ९० - स्त्रियाम् अकुन्तिकुरुभ्यः च इति ।

१ - २२ - स्त्रीविषये ङ्यापोः अप्रसिद्धिः अकारान्तादर्शनात् ।

२ - २२ - स्त्रीविषये ङ्यापोः अप्रसिद्धिः ।

३ - २२ - खट्वा माला ।

४ - २२ - किम् कारणम् ।

५ - २२ - अकारान्तादर्शनात् ।

६ - २२ - न हि अकारान्तता दृश्यते ।

७ - २२ - ननु च इयम् दृश्यते ।

८ - २२ - अतिखट्वः अतिमालः इति ।

९ - २२ - न एषा अकारान्तता ।

१० - २२ - आपः एव एतत् ह्रस्वत्वम् ।

११ - २२ - सर्वेषाम् तु स्वरवर्णानुपूर्वीज्ञानार्थः उपदेशः ।

१२ - २२ - सर्वेषाम् एव तु प्रातिपदिकानाम् स्वरवर्णानुपूर्वीज्ञानार्थः उपदेशः कर्तव्यः ।

१३ - २२ - शशः ।

१४ - २२ - षषः इति मा भूत् ।

१५ - २२ - पलाशः ।

१६ - २२ - पलाषः इति मा भूत् ।

१७ - २२ - मञ्चकः ।

१८ - २२ - मञ्जकः इति मा भूत् ।

१९ - २२ - तस्मात् सिद्धम् ।

२० - २२ - तस्मात् सिद्धम् एतत् भवति ।

२१ - २२ - अथ वा इयम् अकारान्तता दृश्यते ।

२२ - २२ - पञ्चभिः खट्वाभिः क्रीतः पटः पञ्चखट्वः दशखट्वः ।

१ - २१ - शूद्रा च अमहत्पूर्वा ।

२ - २१ - शूद्रा च अमहत्पूर्वा इति वक्तव्यम् ।

३ - २१ - शूद्रा ।

४ - २१ - अमहत्पूर्वा इति किमर्थम् ।

५ - २१ - महाशूद्री ।

६ - २१ - जातिः ।

७ - २१ - जातिः इति वक्तव्यम् ।

८ - २१ - या हि मथती शूद्रा महाशूद्रा सा भवति ।

९ - २१ - शूद्राशब्दः अजादिषु पठ्यते ।

१० - २१ - तत्र कः प्रसङ्गः यत् महत्पूर्वात् स्यात् ।

११ - २१ - न एव प्राप्नोति न अर्थः प्रतिषेधेन ।

१२ - २१ - तदन्तविधिना प्राप्नोति ।

१३ - २१ - ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिषिध्यते ।

१४ - २१ - एवम् तर्हि ज्ञापयति आचार्यः भवति इह तदन्तविधिः इति ।

१५ - २१ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

१६ - २१ - भवती , अतिभवती महती , अतिमहती अत्र तदन्तविधिः सिद्धः भवति ।

१७ - २१ - जातिः इति च वक्ष्यामि ।

१८ - २१ - यदि एतत् ज्ञाप्यते पञ्चाजी दशाजी अत्र अपि प्राप्नोति ।

१९ - २१ - न एषः दोषः ।

२० - २१ - अजादिभिः स्त्रियम् विशेषयिष्यामः ।

२१ - २१ - अद्जादीनाम् या स्त्री इति ।

१ - ३३ - कथम् इदम् विज्ञायते उगितः प्रातिपदिकात् इति आहोस्वित् उगितन्तात् प्रातिपदिकात् इति ।

२ - ३३ - किम् च अतः ।

३ - ३३ - यदि विज्ञायते उगितः प्रातिपदिकात् इति सिद्धम् भवती महती ।

४ - ३३ - अतिभवती , अतिमहती इति न सिध्यति ।

५ - ३३ - तदन्तविधिना भविष्यति ।

६ - ३३ - ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिषिध्यते ।

७ - ३३ - अथ विज्ञायते उगितन्तात् प्रातिपदिकात् इति सिद्धम् अतिभवती अतिमहती ।

८ - ३३ - भवती महती इति न सिध्यति ।

९ - ३३ - व्यपदेशिवद्भावेन भविष्यति ।

१० - ३३ - व्यपदेशिवद्भावः अप्रातिपदिकेन ।

११ - ३३ - उभयथा च निर्गोमती निर्यवमती इति न सिध्यति ।

१२ - ३३ - किम् कारणम् ।

१३ - ३३ - प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति ।

१४ - ३३ - यथा इच्छसि तथा अस्तु ।

१५ - ३३ - अस्तु तावत् उगितः प्रातिपदिकात् इति ।

१६ - ३३ - कथम् अतिभवती अतिमहती इति ।

१७ - ३३ - तदन्तविधिना भविष्यति ।

१८ - ३३ - ननु च उक्तम् ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिषिध्यते ।

१९ - ३३ - न एतत् प्रातिपदिकग्रहणम् ।

२० - ३३ - प्रातिपदिकाप्रातिपदिकयोः एतत् ग्रहणम् ।

२१ - ३३ - अथ वा पुनः अस्तु उगितन्तात् प्रातिपदिकात् इति ।

२२ - ३३ - कथम् भवती महती इति ।

२३ - ३३ - व्यपदेशिवद्भावेन भविष्यति ।

२४ - ३३ - ननु च उक्तम् व्यपदेशिवद्भावः अप्रातिपदिकेन इति ।

२५ - ३३ - न एतत् प्रातिपदिकग्रहणम् ।

२६ - ३३ - प्रातिपदिकाप्रातिपदिकयोः एतत् ग्रहणम् ।

२७ - ३३ - यत् अपि उच्यते उभयथा च निर्गोमती निर्यवमती इति न सिध्यति ।

२८ - ३३ - किम् कारणम् ।

२९ - ३३ - प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति ।

३० - ३३ - न एतत् प्रत्ययग्रहणम् ।

३१ - ३३ - प्रत्ययाप्रत्यययोः एतत् ग्रहणम् ।

३२ - ३३ - कथम् ।

३३ - ३३ - वर्णः अपि उगित् प्रत्ययः अपि उगित् प्रातिपदिकम् अपि उगित् ।

१ - ९ - धातोः उगितः प्रतिषेधः ।

२ - ९ - धातोः उगितः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ९ - उखास्रात् ब्राह्मणी पर्णध्वत् ब्राह्मणी ।

४ - ९ - अञ्चतेः च उपसङ्ख्यानम् ।

५ - ९ - अञ्चतेः च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

६ - ९ - प्राची प्रतीची ।

७ - ९ - उगिति अञ्चतिग्रहणात् सिद्धम् अधातोः । उगिति अञ्चतिग्रहणात् अधातोः सिद्धम् ।

८ - ९ - अञ्चतिग्रहणम् नियमार्थम् भविष्यति ।

९ - ९ - अञ्चतेः एव उगितः धातोः न अन्यस्य उगितः धातोः इति ।

१ - ३९ - इह कस्मात् न भवति ।

२ - ३९ - निःशूनी अतियूनी इति ।

३ - ३९ - अर्थवद्ग्रहणे न अनर्थकस्य इति ।

४ - ३९ - एवम् अपि मघोनी अत्र प्राप्नोति ।

५ - ३९ - मघवन्शब्दः अव्युत्पन्नम् प्रातिपदिकम् ।

६ - ३९ - वनः न हशः ।

७ - ३९ - वनः र च इति अत्र हशन्तात् न भवति इति वक्तव्यम् ।

८ - ३९ - इह मा भूत् ।

९ - ३९ - सहयुध्वा ब्राह्मणी इति ।

१० - ३९ - यदि न हशः इति उच्यते शर्वरी इति न सिध्यति ।

११ - ३९ - विहितविशेषणम् हश्ग्रहणम् ।

१२ - ३९ - हशन्तात् यः विहितः इति ।

१३ - ३९ - एवम् अपि प्रेर्त्वरी इति न सिध्यति ।

१४ - ३९ - कथम् च अत्र तुगागमः ।

१५ - ३९ - छान्दसत्वात् ।

१६ - ३९ - ङीब्रौ अपि तर्हि छान्दसत्वात् एव भविष्यतः ।

१७ - ३९ - बहुलम् छन्दसि ङीब्रौ वक्तव्यौ ।

१८ - ३९ - यज्वरीः इषः यज्वनीः इषः ।

१९ - ३९ - रविधाने बहुव्रीहेः उपसङ्ख्यानम् प्रतिषिद्धत्वात् ।

२० - ३९ - रविधाने बहुव्रीहेः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

२१ - ३९ - बहुधीवरी बहुपीवरी ।

२२ - ३९ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

२३ - ३९ - प्रतिषिद्धत्वात् ।

२४ - ३९ - अनः बहुव्रीहेः इति प्रतिषेधः प्राप्नोति ।

२५ - ३९ - अनः बहुव्रीहिप्रतिषेधे वा उपधालोपिनः वावचनम् ।

२६ - ३९ - अनः बहुव्रीहिप्रतिषेधे वा उपधालोपिनः वा इति वक्तव्यम् ।

२७ - ३९ - अन्यथा कृत्वा चोदितम् अन्यथा कृत्वा परिहारः ।

२८ - ३९ - यथा उपसङ्ख्यानम् चोदितम् तथा नित्याभ्याम् ङीब्राभ्याम् भवितव्यम् ।

२९ - ३९ - यथा परिहारः तथा विभाषया भवितव्यम् ।

३० - ३९ - यथा उपसङ्ख्यानम् चोदितम् एवम् अपि विभाषया भवितव्यम् ।

३१ - ३९ - न हि अत्र ङीप् दुर्लभः ।

३२ - ३९ - सिद्धः अत्र ङीप् अनः उपधालोपिनः अन्यतरस्याम् इति ।

३३ - ३९ - ङीप्सन्नियोगेन रः उच्यमानः अन्येन सति न स्यात् इति एवमर्थम् उपसङ्ख्यानम् चोद्यते ।

३४ - ३९ - किम् पुनः कारणम् ङीप्सन्नियोगेन रः उच्यते ।

३५ - ३९ - इह मा भूत् सुपर्वा चारुपर्वा इति ।

३६ - ३९ - तत् तर्हि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३७ - ३९ - न कर्तव्यम् ।

३८ - ३९ - वक्ष्यति डाप् उभाभ्याम् अन्यतरस्याम् इति अत्र अन्यतरस्याङ्ग्रहणस्य प्रयोजनम् ।

३९ - ३९ - डाप्प्रतिषेधाभ्याम् मुक्ते ङीब्रौ अपि यथा स्याताम् इति ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:18.4870000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

green leaf manuring

  • हिरव्या पानांचे खत 
RANDOM WORD

Did you know?

अंत्येष्टी म्हणजे काय ?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Dictionaries: 44
  • Hindi Pages: 4,328
  • Total Pages: 38,982
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Tags: 2,508
  • English Pages: 234
  • Marathi Pages: 22,630
  • Sanskrit Pages: 11,789
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.