TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद १ - खण्ड ४४

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ४४
१ - २८ - अन्तोदात्ते जातप्रतिषेधः ।

२ - २८ - अन्तोदात्ते जातस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - २८ - दन्तजाता स्तनजाता ।

४ - २८ - पाणिगृहीत्यादीनाम् विशेषे ।

५ - २८ - पाणिगृहीत्यादीनाम् विशेषे इति वक्तव्यम् ।

६ - २८ - पाणिन्गृहीती इति भार्या ।

७ - २८ - यस्य यथा कथम् चित् पाणिः गृह्यते पाणिगृहीता सा भवति ।

८ - २८ - बहुलम् तणि ।

९ - २८ - बहुलम् तणि इति वक्तव्यम् ।

१० - २८ - किम् इदम् तणि इति ।

११ - २८ - सञ्ज्ञाच्छन्दसोः ग्रहणम् ।

१२ - २८ - किम् प्रयोजनम् ।

१३ - २८ - प्रबद्धविलूनाद्यर्थम् ।

१४ - २८ - प्रबद्धविलूनी प्रबद्धविलूना ।

१५ - २८ - अन्तोदात्तात् अबहुनञ्सुकालसुखादिपूर्वात् ।

१६ - २८ - अन्तोदात्तात् अबहुनञ्सुकालसुखादिपूर्वात् इति वक्तव्यम् ।

१७ - २८ - बहु ।

१८ - २८ - बहुकृता ।

१९ - २८ - नञ् ।

२० - २८ - अकृता ।

२१ - २८ - सु ।

२२ - २८ - सुकृता ।

२३ - २८ - काल ।

२४ - २८ - मासजाता संवत्सरजाता ।

२५ - २८ - सुखादि ।

२६ - २८ - सुखजाता दुःखजाता ।

२७ - २८ - जातिपूर्वात् वा ।

२८ - २८ - अथ वा जातिपूर्वात् इति वक्तव्यम् ।

१ - २८ - स्वाङ्गात् च उपसर्जनात् इति उच्यते ।

२ - २८ - किम् स्वाङ्गम् नाम ।

३ - २८ - अद्रवम् मूर्तिमत् स्वाङ्गम् प्राणिस्थम् अविकारजम् अतत्स्थम् तत्र दृष्टम् च तस्य चेत् तत् तथा युतम् ।

४ - २८ - अप्राणिनः अपि स्वाङ्गम् ।

५ - २८ - अद्रवम् इति किमर्थम् ।

६ - २८ - बहुलोहिता ।

७ - २८ - न एतत् अस्ति ।

८ - २८ - बह्वचः न इति प्रतिषेधः भविष्यति ।

९ - २८ - इदम् तर्हि बहुकफा ।

१० - २८ - मूर्तिमत् इति किमर्थम् ।

११ - २८ - बहुबुद्धिः बहुमनाः ।

१२ - २८ - न एतत् अस्ति ।

१३ - २८ - अतः इति वर्तते ।

१४ - २८ - इदम् तर्हि ।

१५ - २८ - बहुज्ञाना ।

१६ - २८ - प्राणिस्थम् इति किमर्थम् ।

१७ - २८ - श्लक्ष्णमुखा शाला ।

१८ - २८ - अविकारजम् इति किमर्थम् ।

१९ - २८ - बहुगडुः बहुपटिका ।

२० - २८ - न एतत् अस्ति ।

२१ - २८ - इह तावत् बहुगडुः इति अतः इति वर्तते ।

२२ - २८ - बहुपटिका इति बह्वचः न इति प्रतिषेधः भविष्यति ।

२३ - २८ - इदम् तर्हि बहुशोफा ।

२४ - २८ - अतत्स्थम् तत्र दृष्टम् च ।

२५ - २८ - अप्राणिस्थम् प्राणिनि दृष्टम् च स्वाङ्गसञ्ज्ञम् भवति ।

२६ - २८ - दीर्घकेशी रथ्या इति ।

२७ - २८ - तस्य चेत् तत् तथा युतम् अप्राणिनः अपि स्वाङ्गसञ्ज्ञम् भवति ।

२८ - २८ - दीर्घनासिकी अर्चा तुङ्गनासिकी अर्चा ।

१ - ५४ - अथ उपसर्जनग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ५४ - इह मा भूत् ।

३ - ५४ - शिखा ।

४ - ५४ - उपसर्जनग्रहणम् अनर्थकम् बहुव्रीह्यधिकारात् ।

५ - ५४ - उपसर्जनग्रहणम् अनर्थकम् ।

६ - ५४ - किम् कारणम् ।

७ - ५४ - बहुव्रीह्यधिकारात् ।

८ - ५४ - बहुव्रीहेः इति वर्तते ।

९ - ५४ - क्व प्रकृतम् ।

१० - ५४ - बहुव्रीहेः च अन्तोदात्तात् इति ।

११ - ५४ - बह्वजर्थम् तर्हि उपसर्जनग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१२ - ५४ - बह्वचः न इति प्रतिषेधम् वक्ष्यति ।

१३ - ५४ - तत् बह्वज्ग्रहणम् उपसर्जनविशेषणम् यथा विज्ञायेत ।

१४ - ५४ - बह्वचः उपसर्जनात् न इति ।

१५ - ५४ - अथ अक्रियमाणे उपसर्जनग्रहणे कस्य बह्वज्ग्रहणम् विशेषणम् स्यात् ।

१६ - ५४ - बहुर्वीहेः इति वर्तते ।

१७ - ५४ - बहुव्रीहिविशेषणम् विज्ञायेत ।

१८ - ५४ - अस्ति च इदानीम् कः चित् अबह्वच् बहुव्रीहिः यदर्थः विधिः स्यात् ।

१९ - ५४ - अस्ति इति आह स्वडा स्वडी इति ।

२० - ५४ - बह्वजर्थम् इति चेत् स्वाङ्गग्रहणात् सिद्धम् । स्वाङ्गग्रहणम् क्रियते ।

२१ - ५४ - तत् बह्वज्ग्रहणेन विशेषयिष्यामः ।

२२ - ५४ - स्वाङ्गात् बह्वचः न इति ।

२३ - ५४ - एवम् तर्हि अन्तोदादात्तात् इति वर्तते ।

२४ - ५४ - अन्तोदात्तार्थः अयम् आरम्भः ।

२५ - ५४ - अन्तोदात्तार्थम् इति चेत् सहादिकृतत्वात् सिद्धम् ।

२६ - ५४ - यत् अयम् सहनञ्विद्यमानपूर्वात् च इति प्रत्षेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः अन्तोदात्तात् अपि भवति इति ।

२७ - ५४ - स्वाङ्गसमुदायप्रतिषेधार्थम् तु ।

२८ - ५४ - स्वाङ्गसमुदायप्रतिषेधार्थम् तर्हि उपसर्जनग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२९ - ५४ - श्वाङ्गात् यथा स्यात् ।

३० - ५४ - स्वाङ्गसमुदायात् मा भूत् ।

३१ - ५४ - कल्याणपाणिपादा ।

३२ - ५४ - अथ क्रियमाणे अपि उपसर्जनग्रहणे कस्मात् एव अत्र न भवति ।

३३ - ५४ - स्वाङ्गम् हि एतत् उपसर्जनम् ।

३४ - ५४ - न स्वाङ्गसमुदायः स्वाङ्गग्रहणेन गृह्यते यथा जनपदसमुदायः जनपदग्रहणेन न गृह्यते ।

३५ - ५४ - काशिकोसलीया इति जनपदतदवध्योः इति वुञ् न भवति ।

३६ - ५४ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

३७ - ५४ - अस्वाङ्गपूर्वपदात् इति वर्तते ।

३८ - ५४ - तेन स्वाङ्गम् विशेषयिष्यामः ।

३९ - ५४ - अस्वाङ्गपूर्वपदात् परम् यत् स्वाङ्गम् तदन्तात् बहुव्रीहेः इति ।

४० - ५४ - यत् च अत्र अस्वाङ्गपूर्वपदात् परम् न तदन्तः बहुव्रीहिः यदन्तः च बहुव्रीहिः न तत् अस्वाङ्गपूर्वपदात् परम् स्वाङ्गम् ।

४१ - ५४ - ननु च तत् पूर्वस्मिन् योगे बहुव्रीहिविशेषणम् ।

४२ - ५४ - न इति आह ।

४३ - ५४ - पूर्वपदविशेषणम् ।

४४ - ५४ - न स्वाङ्गम् अस्वाङ्गम् पूर्वम् पदम् पूर्वपदम् अस्वाङ्गम् पूर्वपदम् अस्वाङ्गपूर्वपदम् अस्वाङ्गपूर्वपदात् इति ।

४५ - ५४ - यदि एवम् पूर्वस्मिन् योगे बहुव्रीहिः अविशेषितः भवति ।

४६ - ५४ - बहुव्रीहिः च विशेषितः ।

४७ - ५४ - कथम् ।

४८ - ५४ - क्तात् इति वर्तते ।

४९ - ५४ - तेन बहुव्रीहिम् विशेषयिष्यामः ।

५० - ५४ - अस्वाङ्गात् पूर्वपदात् परम् यत् क्तान्तम् तदन्तात् बहुव्रीहेः इति ।

५१ - ५४ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

५२ - ५४ - बहुव्रीहेः इति वर्तते उपसर्जनमात्रात् यथा स्यात् ।

५३ - ५४ - निष्केशी यूका ।

५४ - ५४ - अतिकेशी माला ।

१ - ९ - नासिकादीनाम् विभाषायाम् पुच्छात् च ।

२ - ९ - नासिकादीनाम् विभाषायाम् पुच्छात् च इति वक्तव्यम् ।

३ - ९ - कल्याणपुच्छी कल्याणपुच्छा ।

४ - ९ - कबरमणिविषशरेभ्यः नित्यम् ।

५ - ९ - कबरमणिविषशरेभ्यः नित्यम् इति वक्तव्यम् ।

६ - ९ - कबरपुच्छी मणिपुच्छी विषपुच्छी शरपुच्छी ।

७ - ९ - उपमानात् पक्षात् च ।

८ - ९ - उपमानात् पक्षात् च पुच्छात् च इति वक्तव्यम् ।

९ - ९ - उलूकपक्षी शाला उलूकपक्षी सेना इति ।

१ - १९ - नासिकादिभ्यः विभाषायाः सहनञ्विद्यमानपूर्वेभ्यः प्रतिषेधः विप्रतिषेधेन ।

२ - १९ - नासिकादिभ्यः विभाषायाः सहनञ्विद्यमानपूर्वेभ्यः प्रतिषेधः भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - १९ - नासिकादिभ्यः विभाषायाः अवकाशः कल्याणनासिकी कल्याणनासिका ।

४ - १९ - सहनञ्विद्यमानपूर्वलक्षणस्य प्रतिषेधस्य अवकाशः समुखा अमुखा विद्यमान्मुखा इति ।

५ - १९ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

६ - १९ - सनासिका अनासिका विद्यमाननासिका इति ।

७ - १९ - सहनञ्विद्यमानपूर्वेभ्यः प्रतिषेधः भवति विप्रतिषेधेन ।

८ - १९ - न एषः युक्तः विप्रतिषेधः ।

९ - १९ - अयम् विधिः सः प्रतिषेधः ।

१० - १९ - विधिप्रतिषेधयोः च अयुक्तः विप्रतिषेधः ।

११ - १९ - अयम् अपि विधिः न मृदूनाम् इव कर्पासानाम् कृतः प्रतिषेधविषये आरभ्यते ।

१२ - १९ - सः यथा एव बह्वज्लक्षणम् संयोगोपधलक्षणम् च प्रतिषेधम् बाधते एवम् सहनञ्विद्यमानपूर्वलक्षणम् अपि बाधेत ।

१३ - १९ - का तर्हि गतिः ।

१४ - १९ - इह तावत् नासिकोदर इति बह्वज्लक्षणः च प्रतिषेधः प्राप्नोति सहनञ्विद्यमानपूर्वलक्षणः च ।

१५ - १९ - पुरस्तात् अपवादाः अनन्तरान् विधीन् भादन्ते इति एवम् इयम् विभाषा बह्वज्लक्षणम् प्रतिषेधम् बाधिष्यते ।

१६ - १९ - सहनञ्विद्यमानपूर्वलक्षणम् न बाधिष्यते ।

१७ - १९ - ओष्ठजङ्घादन्तकर्णश्र्ङ्गात् च इति संयोगलक्षणः प्रतिषेधः प्राप्नोति सहनञ्विद्यमानपूर्वलक्षणः च ।

१८ - १९ - मध्ये अपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् इयम् विभाषा संयोगलक्षणम् प्रतिषेधम् बाधिष्यते ।

१९ - १९ - सहनञ्विद्यमानपूर्वलक्षणम् न बाधिष्यते ।

१ - २० - दिक्पूर्वपदात् ङीषः अनुदात्तत्वम् । दिक्पूर्वपदात् ङीषः अनुदात्तत्वम् वक्तव्यम् ।

२ - २० - प्राङ्मुखी प्रत्यङ्मुक्ःी ।

३ - २० - ङीब्विधाने हि अन्यत्र अपि ङीष्विषयान् ङीप्प्रसङ्गः ।

४ - २० - ङीब्विधाने हि सति अन्यत्र अपि ङीष्विषयान् ङीप् प्रसज्येत ।

५ - २० - प्राग्गुल्फा प्रत्यग्ललाटा ।

६ - २० - ननु च एते विशेषाः अनुवर्तेरन् असंयोगोपधात् बह्वचः न इति ।

७ - २० - यदि अपि एते विशेषाः अनुवर्तेरन् असंयोगोपधात् बह्वचः न इति एवम् अपि दिक्पूर्वपदात् ङीपा मुक्ते ङीष् प्रसज्येत ।

८ - २० - न एषः दोषः ।

९ - २० - उक्तम् एतत् यत्रोत्सर्गापवादम् विभाषा तत्र अपवादेन मुक्ते उत्सर्गः न भवति इति ।

१० - २० - अथ वा ङीषः आदेशः ङीप् करिष्यते ।

११ - २० - तत् तर्हि ङीषः ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१२ - २० - न कर्तव्यम् ।

१३ - २० - प्रकृतम् अनुवर्तते ।

१४ - २० - क्व प्रकृतम् ।

१५ - २० - अन्यतः ङीष् इति ।

१६ - २० - तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः ।

१७ - २० - दिक्पूर्वपदात् इति एषा पञ्चमी ङीष् इति प्रथमायाः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मात् इति उत्तरस्य इति ।

१८ - २० - प्रत्ययविधिः अयम् न च प्रत्ययविधौ पञ्चम्यः प्रकल्पिकाः भवन्ति ।

१९ - २० - न अयम् प्रत्ययविधिः ।

२० - २० - विहितः प्रत्ययः प्रकृतः च अनुवर्तते.

१ - ८ - जातेः इति उच्यते ।

२ - ८ - का जातिः नाम ।

३ - ८ - आकृतिग्रहणा जातिः लिङ्गानाम् च न सर्वभाक् सकृताख्यातनिर्ग्राह्या गोत्रम् च चरणैः सह ।

४ - ८ - अपरः आह प्रादुर्भावविनाशाभ्याम् सत्त्वस्य युगपत् गुणैः असर्वलिङ्गाम् बह्वर्थाम् ताम् जातिम् कवयः विदुः ।

५ - ८ - गोत्रम् च चरणानि च ।

६ - ८ - कः पुनः एतयोः जातिलक्षणयोः विशेषः ।

७ - ८ - यथा पूर्वम् जातिलक्षणम् तथा कुमारीभार्यः इति भवितव्यम् ।

८ - ८ - यथा उत्तरम् तथा कुमारभार्यः इति भवितव्यम् ।

१ - ८ - अथ अस्त्रीविषयात् इति कथम् इदम् विज्ञायते ।

२ - ८ - समानायाम् आकृतौ यत् अस्त्रीविषयम् इति आहोस्वित् क्व चित् यत् अस्त्रीविषयम् इति ।

३ - ८ - किम् च अतः ।

४ - ८ - यदि विज्ञायते समानायाम् आकृतौ यत् अस्त्रीविषयम् इति द्रोणी कुटी पात्री इति न सिध्यति ।

५ - ८ - अथ विज्ञायते क्व चित् यत् अस्त्रीविषयम् इति माला बलाका अत्र अपि प्राप्नोति ।

६ - ८ - अस्तु क्व चित् यत् अस्त्रीविषयम् इति ।

७ - ८ - कथम् माला बलाका इति ।

८ - ८ - अजादिषु पाठः करिष्यते ।

१ - ९ - अयोपधात् इति किमर्थम् ।

२ - ९ - इभ्या क्षत्रिया ।

३ - ९ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते अयोपधात् इति ।

४ - ९ - अकोपधात् इति अपि वक्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् ।

५ - ९ - चटका मूषिका इति ।

६ - ९ - यदि अकोपधात् इति उच्यते काकी कोकी शुकी इति न सिध्यति ।

७ - ९ - अस्तु तर्हि अयोपधात् इति एव ।

८ - ९ - कथम् चटका मूषिका इति ।

९ - ९ - अजादिषु पाठः कर्तव्यः ।

१ - २५ - सदक्काण्डप्रान्तशतैकेभ्यः पुष्पात् प्रतिषेधः । सदक्काण्डप्रान्तशतैकेभ्यः पुष्पात् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

२ - २५ - सत्पुष्पा प्राक्पुष्पा काण्डपुष्पा प्रान्तपुष्पा शतपुष्पा अकपुष्पा ।

३ - २५ - सम्भस्त्राजिनशणपिण्डेभ्यः फलात् ।

४ - २५ - सम्भस्त्रात्जिनशणपिण्डेभ्यः फलात् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

५ - २५ - सम् ।

६ - २५ - सम्फला ।

७ - २५ - सम् ।

८ - २५ - भस्त्रा ।

९ - २५ - भस्त्राफला ।

१० - २५ - भस्त्रा ।

११ - २५ - अजिन ।

१२ - २५ - अजिनफला ।

१३ - २५ - अजिन ।

१४ - २५ - पिण्ड ।

१५ - २५ - पिण्डफला ।

१६ - २५ - पिण्ड ।

१७ - २५ - शण ।

१८ - २५ - शणफला ।

१९ - २५ - शण ।

२० - २५ - श्वेतात् च इति वक्तव्यम् ।

२१ - २५ - श्वेतफला ।

२२ - २५ - त्रेः च ।

२३ - २५ - त्रेः च प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

२४ - २५ - त्रिफला ।

२५ - २५ - मुलात् नञः ।

१ - ६ - जातेः इति वर्तमाने पुनः जातिग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ६ - अयोपधात् इति वर्तते ।

३ - ६ - योपधात् अपि यथा स्यात् ।

४ - ६ - औदमेयी ।

५ - ६ - इतः मनुष्यजातेः इञः उपसङ्ख्यानम् । इतः मनुष्यजातेः इञः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

६ - ६ - सौतङ्गमी मौनिचिती ।

१ - २१ - किमर्थः ङकारः ।

२ - २१ - विशेषणाऋथः ।

३ - २१ - क्व विशेषणाऋथेन अर्थः ।

४ - २१ - न ऊङ्धात्वोः इति ।

५ - २१ - न ऊधात्वोः इति उच्यमाने यवाग्वा यवाग्वै इति अत्र अपि प्रसज्येत ।

६ - २१ - अथ दीर्घोच्चारणम् किमर्थम् न ऊङ् उतः इति एव उच्येत ।

७ - २१ - का रूपसिद्धिः ब्रह्मबन्धूः , धीवबन्धूः इति ।

८ - २१ - सवर्णदीर्घत्वेन सिद्धम् ।

९ - २१ - न सिध्यति ।

१० - २१ - गोस्त्रियोः उपसर्जनस्य इति ह्रस्वत्वम् प्रसज्येत ।

११ - २१ - इह च ब्रह्मबन्धूछत्रम् ब्रह्मबन्धूच्छत्रम् षत्वतुकोः असिद्धः इति एकादेशस्य असिद्धत्वात् नित्यः तुक् प्रसज्येत ।

१२ - २१ - इह च ब्रह्मबन्धूः , धीवबन्धूः नद्यृतः कप् इति कप् प्रसज्येत ।

१३ - २१ - न एषः दोषः ।

१४ - २१ - यत् तावत् उच्यते ब्रह्मबन्धूः , धीवबन्धूः इति गोस्त्रियोः उपसर्जनस्य इति ह्रस्वत्वम् प्रसज्येत इति ।

१५ - २१ - उभयतः आश्रये न अन्तादिवत् ।

१६ - २१ - यत् अपि उच्यते ब्रह्मबन्धूछत्रम् ब्रह्मबन्धूच्छत्रम् षत्वतुकोः असिद्धः इति एकादेशस्य असिद्धत्वात् नित्यः तुक् प्रसज्येत इति ।

१७ - २१ - पदान्तपदाद्योः एकादेशः असिद्धः न च एषः पदान्तपदाद्योः एकादेशः ।

१८ - २१ - यत् अपि उच्यते इह च ब्रह्मबन्धूः धीवबन्धूः नद्यृतः कप् इति कप् प्रसज्येत इति ।

१९ - २१ - नद्यन्तानाम् यः बहुव्रीहिः इति एवम् तत् न च एषः नद्यन्तानाम् यः बहुव्रीहिः ।

२० - २१ - शेषलक्षणः तर्हि कप् प्राप्नोति ।

२१ - २१ - तस्मात् दीर्घोच्चारणम् कर्तव्यम् ।

१ - ७ - ऊङ्प्रकरणे अप्राणिजातेः च अरज्ज्वादीनाम् ।

२ - ७ - ऊङ्प्रकरणे अप्राणिजातेः च अरज्ज्वादीनाम् इति वक्तव्यम् ।

३ - ७ - अलाबूः कर्कन्धूः ।

४ - ७ - अप्राणिजातेः इति किमर्थम् ।

५ - ७ - कृकवाकुः ।

६ - ७ - अरज्ज्वादीनाम् इति किमर्थम् ।

७ - ७ - रज्जुः हनुः ।

१ - २ - सहितसह्हाभ्याम् च इति वक्तव्यम् ।

२ - २ - सहितोरूः सहोरूः ।

१ - २ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते कद्रुकमण्डव्ल्वोः इति ।

२ - २ - कद्रुकमण्डलुगुग्गुलुमधुजतुपतयालूणाम् इति वक्तव्यम् कद्रूः , कमण्डलूः , गुग्गुलूः , मधूः , जतूः , पतयालूः ।

१ - ११ - षात् च यञः चाप् ।

२ - ११ - षात् च यञः चाप् वक्तव्यः ।

३ - ११ - शार्कराक्ष्या पौतिमाष्या ।

४ - ११ - तत्र अयम् अपि अर्थः ।

५ - ११ - गौकक्ष्यशब्दः क्रौड्यादिषु पठ्यते ।

६ - ११ - सः न पठितव्यः भवति ।

७ - ११ - यदि न पठ्यते गौक्षीपुत्रः इति सम्प्रसारणम् न प्राप्नोति ।

८ - ११ - इष्टम् एव एतत् सङ्गृहीतम् ।

९ - ११ - गौक्ष्यापुत्रः इति एव भवितव्यम् ।

१० - ११ - एवम् हि सौनागाः पठन्ति ।

११ - ११ - ष्यङः सम्प्रसारणे गौकक्ष्यायाः प्रतिषेधः इति ।

१ - ३७ - अनः उपधालोपिनः ऊधसः ङीष् पूर्वविप्रतिषिद्धम् ।

२ - ३७ - अनः उपधालोपिनः अन्यतरस्याम् इति एतस्मात् ऊधसः ङीष् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन ।

३ - ३७ - अतः उपधालोपिनः अन्यतरस्याम् इति एतस्य अवकाशः बहुराज्ञी बहुतक्ष्णी ।

४ - ३७ - ऊधसः ङीष् भवति इति अस्य अवकाशः ।

५ - ३७ - विभाषा ङीप् ।

६ - ३७ - यदा न ङीप् सः अवकाशः ।

७ - ३७ - ङीप्प्रसङ्गे उभयम् प्राप्नोति ।

८ - ३७ - ऊधसः ङीष् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन ।

९ - ३७ - सः तर्हि पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१० - ३७ - न वक्तव्यः ।

११ - ३७ - अनः उपधालोपिनः अन्यतरस्याम् इति अत्र ऊधसः ङीष् भवति इति एतत् अनुवर्तिष्यते ।

१२ - ३७ - आवट्यात् यञः ष्फः चापः ।

१३ - ३७ - आवट्यात् यञः ष्फः चापः भवति पूर्वविप्रतिषेधेन ।

१४ - ३७ - आवट्यात् यञः चापः अवकाशः उदीचाम् ।

१५ - ३७ - आवट्या ।

१६ - ३७ - ष्फस्य अवकाशः अन्यानि यञन्तानि ।

१७ - ३७ - गार्ग्यायणी वात्स्यायनी ।

१८ - ३७ - आवट्यशब्दात् प्राचाम् उभयम् प्राप्नोति ।

१९ - ३७ - आवट्यायनी ।

२० - ३७ - ष्फः भवति पूर्वविप्रतिषेधेन ।

२१ - ३७ - आवट्यग्रहणेन न अर्थः ।

२२ - ३७ - यञः ष्फः चापः इति एव ।

२३ - ३७ - इदम् अपि सिद्धम् भवति ।

२४ - ३७ - शार्कराक्ष्यायणी पौतिमाष्यायणी ।

२५ - ३७ - यञ्ग्रहणेन न अर्थः ।

२६ - ३७ - ष्फः चापः इति एव ।

२७ - ३७ - गौकक्ष्यशब्दः क्रौड्यादिषु पठ्यते ।

२८ - ३७ - इदम् अपि सिद्धम् भवति गौकक्ष्यायणी ।

२९ - ३७ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

३० - ३७ - न वक्तव्यम् ।

३१ - ३७ - एवम् वक्ष्यामि ।

३२ - ३७ - प्राचाम् ष्फः तद्धितः सर्वत्र ।

३३ - ३७ - क्व सर्वत्र ।

३४ - ३७ - यत्र ष्फः च अन्यः च प्राप्नोति ष्फः एव तत्र भवति इति ।

३५ - ३७ - ततः लोहिताइद्कतन्तेभ्यः सर्वत्र ।

३६ - ३७ - क्व सर्वत्र ।

३७ - ३७ - प्राचाम् च उदीचाम् च ।

१ - ३३ - इह कस्मात् न भवति ।

२ - ३३ - दाक्षी प्लाक्षी इति ।

३ - ३३ - अतिशायिकेन अयम् तमशब्देन निर्देशः क्रियते ।

४ - ३३ - सः च त्रिप्रभृतिषु वर्तते ।

५ - ३३ - त्रिप्रभृतीनाम् अभावात् ।

६ - ३३ - यदि एवम् प्रकर्षे चेत् तमम् कृत्वा दाक्ष्याः न उपोत्तमम् गुरु आम्विधिः केन ते न स्यात् प्रकर्षे यदि अयम् तमः ।

७ - ३३ - प्रकर्षे चेत् तमम् कृत्वा दाक्ष्याः न उपोत्तमम् गुरु इति उच्यते आम्विधिः केन तव न स्यात् ।

८ - ३३ - अव्ययघात् इति प्राप्नोति ।

९ - ३३ - प्रकर्षे यदि अयम् तमः ।

१० - ३३ - यदि अयम् तमः प्रकर्षे वर्तते ।

११ - ३३ - उद्गतस्य प्रकर्षः अयम् ।

१२ - ३३ - गतशब्दः अत्र लुप्यते ।उद्गतस्य अयम् प्रकर्षः ।

१३ - ३३ - गतशब्दस्य अत्र लोपः भवति ।

१४ - ३३ - नाव्ययार्थप्रकर्षः अस्ति ।

१५ - ३३ - धात्वर्थः अत्र प्रकृष्यते ।

१६ - ३३ - नाव्ययस्य अर्थस्य प्रकर्षः ।

१७ - ३३ - कस्य तर्हि ।

१८ - ३३ - धात्वर्थस्य ।

१९ - ३३ - उद्गतः अपेक्षते किम् चित् ।

२० - ३३ - त्रयाणाम् द्वौ किल उद्गतौ । अनुद्गतम् अपेक्ष्य उद्गतः इति एतत् भवति ।

२१ - ३३ - त्रयाणाम् द्वौ किल उद्गतौ ।

२२ - ३३ - त्रयाणाम् किल द्वौ उद्गतौ भवतः ।

२३ - ३३ - चतुष्प्रभृतिकर्तव्यः वाराह्यायाम् न सिध्यति ।

२४ - ३३ - चतुष्प्रभृतिषु ष्यङ् वक्तव्यः वाराह्यायाम् न सिध्यति ।

२५ - ३३ - वाराह्यायाम् न प्राप्नोति ।

२६ - ३३ - किम् कारणम् ।

२७ - ३३ - चतुष्प्रभृतीनाम् अभावात् ।

२८ - ३३ - भिद्यते अस्य स्वरः तेन विधिः च आमः न लक्ष्यते ।

२९ - ३३ - भिद्यते खलु अस्य स्वरः तेन आतिशायिकेन शब्देन उत्तमस्य ।

३० - ३३ - विधिः च आमः न लक्ष्यते ।

३१ - ३३ - विधिः च आमः न क्व चित् अपि लक्ष्यते ।

३२ - ३३ - शब्दान्तरम् इदम् विध्यात् दृष्टम् अभ्यन्तरम् त्रिषु ।

३३ - ३३ - एवम् तर्हि अन्यः अयम् आतिशायिकेन समानार्थः तमः त्रिप्रभृतिषु वर्तते ।

१ - ११९ - किम् पुनः अयम् अणिञोः आदेशः आहोस्वित् अणिञ्भ्याम् परः ।

२ - ११९ - कः च अत्र विशेषः ।

३ - ११९ - ष्यङि अनादेशे यलोपवचनम् ।

४ - ११९ - ष्यङि अनादेशे यलोपः वक्तव्यः ।

५ - ११९ - औदमेघ्यायाः छात्राः औदमेघाः । द्विः अण्विधिः ।

६ - ११९ - द्विः च अण् विधेयः ।

७ - ११९ - औदमेघ्यायाः छात्राः औदमेघाः ।

८ - ११९ - औदमेघ्यानाम् सङ्घः औदमेघः ।

९ - ११९ - इञः इति अण् न प्राप्नोति ।

१० - ११९ - अस्तु तर्हि आदेशः ।

११ - ११९ - आदेशे नलोपवचनम् ।

१२ - ११९ - यदि आदेशः नलोपः वक्तव्यः ।

१३ - ११९ - औडुलोम्या शारलोम्या इति ।

१४ - ११९ - ये च अभावकर्मणोः इति प्रकृतिभावः प्रसज्येत ।

१५ - ११९ - न वा ष्यङः लोपनिमित्तत्वात् ।

१६ - ११९ - न वा एषः दोषः ।

१७ - ११९ - किम् कारणम् ।

१८ - ११९ - ष्यङः लोपनिमित्तत्वात् ।

१९ - ११९ - लोपनिमित्तः ष्यङ् ।

२० - ११९ - न अकृते लोपे ष्यङ् प्राप्नोति ।

२१ - ११९ - किम् कारणम् ।

२२ - ११९ - गुरूपोत्तमयोः इति उच्यते न च अकृते लोपे गुरूपोत्तमम् भवति ।

२३ - ११९ - अथ वा पुनः अस्तु परः ।

२४ - ११९ - ननु च उक्तम् ष्यङि अनादेशे यलोपवचनम् द्विः अण्विधिः इति ।

२५ - ११९ - न एषः दोषः ।

२६ - ११९ - यत् तावत् उच्यते यलोपवचनम् इति अदोषः एषः ।

२७ - ११९ - किम् कारणम् ।

२८ - ११९ - पुंवद्भावात् यजादौ तद्धिते ।

२९ - ११९ - यजादौ तद्धिते पुंवद्भावः भविष्यति भस्य अढे तद्धिते पुंवत् भवति इति ।

३० - ११९ - अयम् तर्हि दोषः द्विः अण्विधिः इति ।

३१ - ११९ - न एषः दोषः ।

३२ - ११९ - सिद्धः च प्रत्ययविधौ ।

३३ - ११९ - सः च सिद्धः प्रत्ययविधौ ।

३४ - ११९ - उभयम् इदम् उक्तम् आदेशः परः इति च ।

३५ - ११९ - किम् अत्र न्याय्यम् ।

३६ - ११९ - अदेशः इति एतत् न्याय्यम् ।

३७ - ११९ - कुतः एतत् ।

३८ - ११९ - एवम् च एव हि कृत्वा आचार्येण सूत्रम् पठितम् षष्ठ्या च निर्देशः कृतः ।

३९ - ११९ - अतः एषः पक्षः निर्दोषः ।

४० - ११९ - ननु च परस्मिन् अपि सति ये दोषाः ते परिहृताः ।

४१ - ११९ - पुंवद्भावेन यलोपः परिहृतः ।

४२ - ११९ - स च पुंवद्भावः अडे भवति ।

४३ - ११९ - तत्र औदमेघेयः न सिध्यति ।

४४ - ११९ - अनुबन्धौ त्वया कार्यौ ।

४५ - ११९ - यस्य आदेशः अनुबन्धौ तेन कर्तव्यौ ।

४६ - ११९ - एकः सामान्यग्रहणाऋथः अपरः सामान्यग्रहणाविघातार्थः ।

४७ - ११९ - क्व सामान्यग्रहणाऋथेन अर्थः ।

४८ - ११९ - यङः चाप् इति ।

४९ - ११९ - अथ सामान्यग्रहणाविघातार्थेन क्व अर्थः ।

५० - ११९ - अत्र एव ।

५१ - ११९ - किम् प्रयोजनम् ।

५२ - ११९ - चापर्थम् ।

५३ - ११९ - चाप् यथा स्यात् ।

५४ - ११९ - तव कथम् चाप् ।

५५ - ११९ - टाब्विधिः मम ।

५६ - ११९ - टापा मम सिद्धम् ।

५७ - ११९ - ननु च मम अपि टापा सिद्धम् ।

५८ - ११९ - न सिध्यति ।

५९ - ११९ - अणः इति इञः इति च ईकारः प्राप्नोति ।

६० - ११९ - न एषः दोषः ।

६१ - ११९ - न एवम् विज्ञायते अणन्तात् अकारान्तात् इञन्तात् इकारान्तात् इति ।

६२ - ११९ - कथम् तर्हि ।

६३ - ११९ - अण् यः अकारः इञ् यः इकारः इति ।

६४ - ११९ - स्वरार्थः तर्हि त्वया चाप् वक्तव्यः ।

६५ - ११९ - ञ्निति इति आद्युदात्तत्वम् मा भूत् चितः अन्तः उदात्तः भवति इति अन्तोदात्तत्वम् यथा स्यात् इति ।

६६ - ११९ - तव अपि तर्हि ष्यङा उक्तत्वात् स्त्रीत्वस्य टाप् न प्राप्नोति ।

६७ - ११९ - उक्ते अपि हि भवन्ति एते ।

६८ - ११९ - उक्ते अपि हि स्त्रीत्वे भवन्ति एते टाबादयः ।

६९ - ११९ - उक्तम् एतत् स्वाऋथिकाः टाबादयः इति ।

७० - ११९ - मम अपि तर्हि सानुबन्धकस्य आदेशः इत्कार्यम् न इति ।

७१ - ११९ - तेन ञित् न भविष्यति ।

७२ - ११९ - अस्थानिवत्त्वे दोषः ते वृद्धिः अत्र न सिध्यति ।

७३ - ११९ - अस्थानिवत्त्वे दोषः ।

७४ - ११९ - वृद्धिः ते न प्राप्नोति ।

७५ - ११९ - औडुलोम्या शारलोम्या ।

७६ - ११९ - न च इदानीम् अर्धजरतीयम् लभ्यम् वृद्धिः मे भविष्यति स्वरः न इति ।

७७ - ११९ - तत् यथा अर्धम् जरत्याः कामयते अर्धम् न इति ।

७८ - ११९ - त्वया अपि अत्र विशेषार्थम् कर्तव्यम् स्यात् विशेषणम् ।

७९ - ११९ - त्वया अपि अत्र विशेषार्थः अनुबन्धः कर्तव्यः ।

८० - ११९ - क्व विशेषणार्थेन अर्थः ।

८१ - ११९ - ष्यङः सम्प्रसारणम् इति ।

८२ - ११९ - अक्रिया एव विशेषः अत्र सानुबन्धः विशेषवान् ।

८३ - ११९ - अक्रिया एव मम विशेषः सानुबन्धः तु विशेषवान् ।

८४ - ११९ - पाश्यायाम् ते कथम् न स्यात् ।

८५ - ११९ - पाश्यापुत्रः इति अत्र कस्मात् न भवति ।

८६ - ११९ - एकः मे स्यात् विशेषणम् ।

८७ - ११९ - एकः मम विशेषणाऋथः ।

८८ - ११९ - त्वया पुनः द्वौ कर्तव्यौ ।

८९ - ११९ - अथ एकस्मिन् अपि सति कः करिष्यते ।

९० - ११९ - किम् च अतः ।

९१ - ११९ - अन्यस्मिन् सूत्रभेदः स्यात् । यदि एताभ्याम् अन्यः क्रियते सूत्रभेदः कृतः भवति ।

९२ - ११९ - षिति लिङ्गम् प्रसज्येत ।

९३ - ११९ - अथ षित् क्रियते षितः इति ईकारः प्राप्नोति ।

९४ - ११९ - ङिति चेक्रीयिते दोषः ।

९५ - ११९ - अथ ङित् क्रियते चेक्रीयिते दोषः भवति ।

९६ - ११९ - लोलूयापुत्रः लोलूयापतिः इति ।

९७ - ११९ - व्यवधानात् न दुष्यति ।

९८ - ११९ - अकारेण व्यवहितत्वात् न दोषः भवति ।

९९ - ११९ - यः अनन्तरः न धातुः सः ।

१०० - ११९ - धातोः इति वर्तते यः च अत्र अनन्तरः न असौ धातुः ।

१०१ - ११९ - यः धातुः सः अननन्तरः ।

१०२ - ११९ - यः च धातुः स असौ अनन्तरः ।

१०३ - ११९ - न चेत् उभयतः साम्यम् उभयत्र प्रसज्येत ।

१०४ - ११९ - न चेत् उभयतः साम्यम् उभयत्र प्राप्नोति ।

१०५ - ११९ - यदि पुनः यङा धातुः विशेष्येत ।

१०६ - ११९ - यङा विशेष्येत यदि इह धातुः यङ् धातुना वा यदि तुल्यम् एतत् ।

१०७ - ११९ - यदि एव यङा धातुः विशेष्यते यदि अथ अपि धातुना यङ् तुल्यम् एतत् भवति ।

१०८ - ११९ - उभौ प्रधानम् यदि न अत्र दोषः । अथ उभौ प्रधानम् भवतः न अत्र दोषः भवति ।

१०९ - ११९ - तथा प्रसार्येत तु वाक्पतिः ते ।

११० - ११९ - तथा सति वाक्पतिः वाक्पुत्रः इति अत्र प्रसारणम् प्राप्नोति ।

१११ - ११९ - धातुप्रकरणस्य इह न स्थानम् इति निश्चयः ।

११२ - ११९ - धातुप्रकरणस्य इह स्थानम् न अस्ति इति कृत्वा एषः निश्चयः क्रियते ।

११३ - ११९ - अवश्यम् आत्त्वार्थम् धातुग्रहणम् कर्तव्यम् ।

११४ - ११९ - इह मा भूत् ।

११५ - ११९ - गोभ्याम् गोभिः नौभ्याम् नौभिः ।

११६ - ११९ - आत्त्वार्थम् यदि कर्तव्यम् तत्र एव तत् करिष्यते ।

११७ - ११९ - उपदेशे यत् एजन्तम् तस्य चेद् आत्त्वम् इष्यते उद्देशः ऋऊढिशब्दानाम् ।

११८ - ११९ - तेन गोः न भविष्यति ।

११९ - ११९ - एवम् तर्हि उपदेशे इति उच्यते उद्देशः च प्रातिपदिकानाम् न उपदेशः ।

१ - ३९ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - ३९ - गोत्रावयवात् अगोत्रार्थम् ।

३ - ३९ - गोत्रावयवात् इति उच्यते ।

४ - ३९ - अगोत्रार्थः अयम् आरम्भः ।

५ - ३९ - गोत्रावयवात् अगोत्रार्थम् इति चेत् तत् अनिष्टम् ।

६ - ३९ - गोत्रावयवात् अगोत्रार्थम् इति चेत् तत् अनिष्टम् प्राप्नोति ।

७ - ३९ - इह अपि प्राप्नोति आहिच्छत्री कान्यकुब्जी ।

८ - ३९ - एवम् तर्हि गोत्रात् एव गोत्रावयवात् ।

९ - ३९ - गोत्रात् इति चेत् वचनानर्थक्यम् ।

१० - ३९ - गोत्रात् इति चेत् वचनम् अनर्थकम् ।

११ - ३९ - सिद्धम् गोत्रे पुर्वेण एव ।

१२ - ३९ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

१३ - ३९ - गुरूपोत्तमयोः इति उच्यते ।

१४ - ३९ - अगुरूपोत्तमाऋथः अयम् आरम्भः ।

१५ - ३९ - अगुरूपोत्तमाऋथम् इति चेत् सर्वेषाम् अवयवत्वात् सर्वप्रसङ्गः ।

१६ - ३९ - अगुरूपोत्तमाऋथम् इति चेत् सर्वेषाम् अवयवत्वात् सर्वत्र प्राप्नोति अष्टाशीतिः सहस्राणि ऊर्ध्वरेतसाम् ऋषीणाम् बभूवुः ।

१७ - ३९ - तत्र अगस्त्याष्टमैः ऋषिभिः प्रजनः अभ्युपगतः ।

१८ - ३९ - तत्रभवताम् यत् अपत्यम् तानि गोत्राणि ।

१९ - ३९ - अतः अन्ये गोत्रावयवाः ।

२० - ३९ - तत्र उत्पत्तिः प्राप्नोति ।

२१ - ३९ - तत् च अनिष्टम् ।

२२ - ३९ - तस्मात् न अर्थः अनेन योगेन ।

२३ - ३९ - कथम् येभ्यः अगुरूपोत्तमेभ्यः इष्यते ।

२४ - ३९ - सिद्धम् तु रौढ्यादिषु उपसङ्ख्यानात् ।

२५ - ३९ - सिद्धम् एतत् ।

२६ - ३९ - कथम् ।

२७ - ३९ - रौढ्यादिषु उपसङ्ख्यानात् ।

२८ - ३९ - रौढ्यादिषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

२९ - ३९ - के पुनः रौढ्यादयः ।

३० - ३९ - ये क्रौड्यादयः ।

३१ - ३९ - भारद्वाजीयाः पठन्ति सिद्धम् तु कुलाख्येभ्यः लोके गोत्राभिमताभ्यः इति ।

३२ - ३९ - सिद्धम् एतत् ।

३३ - ३९ - कथम् ।

३४ - ३९ - कुलाख्याः लोके गोत्रावयवाः इति उच्यन्ते ।

३५ - ३९ - अथ वा गोत्रावयवः कः भवतुम् अर्हति ।

३६ - ३९ - गोत्रात् अवयुतः ।

३७ - ३९ - कः च गोत्रात् अवयुतः ।

३८ - ३९ - यः अनन्तरः ।

३९ - ३९ - दैवदत्त्या याज्ञदत्त्या इति ।

१ - ५२ - समर्थवचनम् किमर्थम् ।

२ - ५२ - समर्थात् उत्पत्तिः यथा स्यात् उपगोः अपत्यम् ।

३ - ५२ - असमर्थात् मा भूत् इति कम्बलः उपगोः अपत्यम् देवदत्तस्य इति ।

४ - ५२ - समर्थवचनम् अनर्थकम् ।

५ - ५२ - न हि असमर्थेन अर्थाभिधानम् ।

६ - ५२ - समर्थवचनम् अनर्थकम् ।

७ - ५२ - किम् कारणम् ।

८ - ५२ - न हि असमर्थेन अर्थाभिधानम् ।

९ - ५२ - न हि असमर्थात् उत्पद्यमानेन प्रत्ययेन अर्थाभिधानम् स्यात् ।

१० - ५२ - अनभिधानात् ततः उत्पत्तिः न भविष्यति ।

११ - ५२ - अथ प्रथमवचनम् किमर्थम् ।

१२ - ५२ - प्रथमवचनम् प्रकृतिविशेषणार्थम् ।

१३ - ५२ - प्रथमात् प्रत्ययोत्पत्तिः यथा स्यात् ।

१४ - ५२ - अप्रथमात् मा भूत् ।

१५ - ५२ - उपगोः अपत्यम् इति अपत्यशब्दात् ।

१६ - ५२ - प्रथमवचनम् अनर्थकम् ।

१७ - ५२ - न हि अप्रथमेन अर्थाभिधानम् ।

१८ - ५२ - प्रथमवचनम् अनर्थकम् ।

१९ - ५२ - किम् कारणम् ।

२० - ५२ - न हि अप्रथमेन अर्थाभिधानम् ।

२१ - ५२ - न हि अप्रथमात् उत्पद्यमानेन प्रत्ययेन अर्थाभिधानम् स्यात् ।

२२ - ५२ - अनभिधानात् ततः उत्पत्तिः न भविष्यति ।

२३ - ५२ - अथ वावचनम् किमर्थम् ।

२४ - ५२ - वाक्यम् अपि यथात् स्यात् ।

२५ - ५२ - उपगोः अपत्यम् इति ।

२६ - ५२ - वावचने च उक्तम् ।

२७ - ५२ - किम् उक्तम् ।

२८ - ५२ - तत्र तावत् उक्तम् ।

२९ - ५२ - वावचनानर्थक्यम् च तत्र नित्यत्वात् सनः इति ।

३० - ५२ - इह अपि वावचनम् अनर्थकम् ।

३१ - ५२ - किम् कारणम् ।

३२ - ५२ - तत्र नित्यत्वात् प्रत्ययस्य ।

३३ - ५२ - इह द्वौ पक्षौ वृत्तिपक्षः च अवृत्तिपक्षः च ।

३४ - ५२ - स्वभाव्तः च एतत् भवति वाक्यम् च वृत्तिः च ।

३५ - ५२ - तत्र स्वाभाविके वृत्तिविषये नित्ये प्रत्यये प्राप्ते वावचनेन् किम् अन्यत् शक्यम् अभिसम्बन्धुम् अन्यत् अतः सञ्ज्ञायाः ।

३६ - ५२ - न च सञ्ज्ञायाः भावाभावौ इष्येते ।

३७ - ५२ - तस्मात् न अर्थः वावचनेन ।

३८ - ५२ - अथ एतत् समर्थग्रहणम् न एव कर्तव्यम् ।

३९ - ५२ - कर्तव्यम् च ।

४० - ५२ - किम् प्रयोजनम् ।

४१ - ५२ - समर्थात् उत्पत्तिः यथा स्यात् ।

४२ - ५२ - असमर्थात् मा भूत् ।

४३ - ५२ - किम् पुनः समर्थम् ।

४४ - ५२ - अर्थाभिधाने यत् समर्थम् ।

४५ - ५२ - किम् पुनः तत् ।

४६ - ५२ - कृतवर्णानुपूर्वीकम् पदम् ।

४७ - ५२ - सौत्थितिः वैक्षमाणिः इति ।

४८ - ५२ - अथ तत् वावचनम् न एव कर्तव्यम् ।

४९ - ५२ - कर्तव्यम् च ।

५० - ५२ - किम् प्रयोजनम् ।

५१ - ५२ - नित्याः शब्दाः ।

५२ - ५२ - नित्येषु शब्देषु वाक्यस्य अनेन साधुत्वम् अन्वाख्यायते ।

१ - १९ - अयुक्तः अयम् निर्देशः ।

२ - १९ - न हि तत्र कः चित् दीव्यच्छब्दः पठ्यते ।

३ - १९ - कः तर्हि ।

४ - १९ - दीव्यतिशब्दः ।

५ - १९ - कथम् तर्हि निर्देशः कर्तव्यः ।

६ - १९ - प्राक् दीव्यतेः इति ।

७ - १९ - सः तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः प्राक् दीव्यतेः इति ।

८ - १९ - न कर्तव्यः ।

९ - १९ - दीव्यतिशब्दे दीव्यच्छब्दः अस्ति ।

१० - १९ - तस्मात् एषा पञ्चमी ।

११ - १९ - किम् पुनः कारणम् विकृतनिर्देशः क्रियते ।

१२ - १९ - एतत् ज्ञापयति आचार्यः ।

१३ - १९ - भवति एषा परिभाषा एकदेशविकृतम् अनन्यवत् भवति इति ।

१४ - १९ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

१५ - १९ - एकदेशविक्र्टेषु उपसङ्ख्यानम् चोदितम् ।

१६ - १९ - तत् न कर्तव्यम् भवति ।

१७ - १९ - अथ वा प्राक्शब्दः अयम् दिक्शब्दः ।

१८ - १९ - दिक्शब्दैः च योगे पञ्चमी भवति ।

१९ - १९ - तत्र अप्रथमासमानाधिकरणे इति शता भविष्यति ।

१ - १२ - अथ प्राग्वचनम् किमर्थम् ।

२ - १२ - प्राग्वचनम् सकृद्विधानार्थम् ।

३ - १२ - प्राग्वचनम् क्रियते सकृद्विधानार्थम् ।

४ - १२ - सकृद्विहितः प्रत्ययः विहितः यथा स्यात् ।

५ - १२ - योगे योगे तस्य ग्रहणम् मा कार्षम् इति ।

६ - १२ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

७ - १२ - अधिकारात् अपि एतत् सिद्धम् ।

८ - १२ - अधिकारः प्रतियोगम् तस्य अनिर्देशार्थः इति योगे योगे उपतिष्ठते ।

९ - १२ - अधिकारात् सिद्धम् इति चेत् अपवादविषये अण्प्रसङ्गः । अधिकारात् सिद्धम् इति चेत् अपवादविषये अण् प्राप्नोति ।

१० - १२ - अतः इञ् अण् च इति अण् अपि प्राप्नोति ।

११ - १२ - तस्मात् प्राग्वचनम् ।

१२ - १२ - तस्मात् प्राग्वचनम् कर्तव्यम् ।

१ - २९ - अथ क्रियमाणे अपि प्राग्वचने कथम् इदम् विज्ञायते ।

२ - २९ - प्राक् दीव्यतः याः प्रकृतयः आहोस्वित् प्राक् दीव्यतः ये अर्थाः इति ।

३ - २९ - किम् च अतः ।

४ - २९ - यदि विज्ञायते प्राक् दीव्यतः याः प्रकृतयः इति सः एव दोषः अपवादविषये अण्प्रसङ्गः इति ।

५ - २९ - अथ विज्ञायते प्राक् दीव्यतः ये अर्थाः इति न दोषः भवति ।

६ - २९ - समाने अर्थे प्रकृतिविशेषात् उत्पद्यमानः इञ् अणम् भाधते ।

७ - २९ - यथा न दोषः तथा अस्तु ।

८ - २९ - प्राक् दीव्यतः ये अर्थाः इति विज्ञायते ।

९ - २९ - कुतः एतत् ।

१० - २९ - तथा हि अयम् प्राधान्येन अर्थम् प्रतिनिर्दिशति ।

११ - २९ - इतरथा बह्व्यः प्रकृतयः पठ्यन्ते ।

१२ - २९ - ततः याम् काम् चित् एवम् निमित्तत्वेन उपाददीत ।

१३ - २९ - अथ वा पुनः अस्तु प्राक् दीव्यतः याः प्रकृतयः इति ।

१४ - २९ - ननु च उक्तम् अपवादविषये अण्प्रसङ्गः इति ।

१५ - २९ - न वा क्व चित् वावचनात् ।

१६ - २९ - न वा एषः दोषः ।

१७ - २९ - किम् कारणम् ।

१८ - २९ - क्व चित् वावचनात् ।

१९ - २९ - यत् अयम् वावचनम् करोति पीलायाः वा उदश्वितः अन्यतरस्याम् इति तत् ज्ञापयति आचार्यः न अपवादविषये अण् भवति इति ।

२० - २९ - यदि एतत् ज्ञाप्यते न अर्थः प्राग्वचनेन ।

२१ - २९ - अधिकारात् सिद्धम् ।

२२ - २९ - ननु च उक्तम् अधिकारात् सिद्धम् इति चेत् अपवादविषये अण्प्रसङ्गः इति ।

२३ - २९ - न एषः दोषः ।

२४ - २९ - परिहृतम् एतत् न वा क्व चित् वावचनात् इति ।

२५ - २९ - किम् पुनः कारणम् इयान् अवधिः गृह्यते ।

२६ - २९ - न प्राक् ठकः इति एव उच्येत ।

२७ - २९ - एतत् ज्ञापयति अर्थेषु अयम् भवति इति ।

२८ - २९ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

२९ - २९ - प्रकृतिविशेषात् उपद्यमानः इञ् अणम् बाधते ।

१ - ३५ - वाङ्मतिपितृमताम् छन्दसि उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ३५ - वाङ्मतिपितृमताम् छन्दसि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ३५ - वाक् ।

४ - ३५ - वाच्यः ।

५ - ३५ - वाक् ।

६ - ३५ - मति ।

७ - ३५ - मात्यः ।

८ - ३५ - मति ।

९ - ३५ - पितृमत् ।

१० - ३५ - पैतृमत्यः ।

११ - ३५ - पृथिव्याः ञाञौ । पृथिव्याः ञाञौ वक्तव्यौ ।

१२ - ३५ - पार्थिवा पार्थिवी ।

१३ - ३५ - देवस्य यञञौ ।

१४ - ३५ - देवस्य यञञौ वक्तव्यौ ।

१५ - ३५ - दैव्यम् दैवम् ।बहिषः टिलोपः च यञ् च ।

१६ - ३५ - बहिषः टिलोपः च यञ् च वक्तव्यः ।

१७ - ३५ - बहिर्भवः बाह्यः ।

१८ - ३५ - ईकक् च ।

१९ - ३५ - ईकक् च वक्तव्यः ।

२० - ३५ - बाहीकः ।

२१ - ३५ - ईकञ् छन्दसि । ईकञ् छन्दसि वक्तव्यः ।

२२ - ३५ - बाहीकम् अस्तु भद्रम् वः ।

२३ - ३५ - स्थाम्नः अकारः ।

२४ - ३५ - स्थाम्नः अकारः वक्तव्यः ।

२५ - ३५ - अश्वत्थामः ।

२६ - ३५ - लोम्नः अपत्येषु बहुषु ।

२७ - ३५ - लोम्नः अपत्येषु बहुषु अकारः वक्तव्यः ।उडुलोमाः शरलोमाः ।

२८ - ३५ - बहुषु इति किमर्थम् ।

२९ - ३५ - औडलोमिः शारलोमिः ।

३० - ३५ - सर्वत्र गोः अजादिप्रसङ्गे यत् ।

३१ - ३५ - सर्वत्र गोः अजादिप्रसङ्गे यत् वक्तव्यः ।

३२ - ३५ - गवि भवम् गव्यम् ।

३३ - ३५ - गोः इदम् गव्यम् ।

३४ - ३५ - गोः स्वम् गव्यम् ।

३५ - ३५ - गौः देवता अस्य स्थालीपाकस्य गव्यः स्थालीपाकः ।

१ - २१ - ण्यादयः अर्थविशेषलक्षणात् अणपवादात् पूर्वविप्रतिषेद्धम् ।

२ - २१ - ण्यादयः अर्थविशेषलक्षणात् अणपवादात् भवन्ति पूर्वविप्रतिषेधेन ।

३ - २१ - ण्यादीनाम् अवकाशः ।

४ - २१ - दितिः देवता अस्य दैत्यः ।

५ - २१ - अथविशेषलक्षणस्य अणपवादस्य अवकाशः ।

६ - २१ - दुलेः अपत्यम् दौलेयः बालेयः ।

७ - २१ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

८ - २१ - दितेः अपत्यम् दैत्यः ।

९ - २१ - अपरस्य अथविशेषलक्षणस्य अणपवादस्य अवकाशः ।

१० - २१ - अचित्तहस्तिधेनोः ठक् ।

११ - २१ - आपूपिकम् शाष्कुलिकम् ।

१२ - २१ - ण्यादीनाम् अवकाशः ।

१३ - २१ - बार्हस्पत्यम् प्राजापत्यम् ।

१४ - २१ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

१५ - २१ - वनस्पतीनाम् समूहः वानस्पत्यम् ।

१६ - २१ - ण्यादयः भवन्ति पूर्वविप्रतिषेधेन ।

१७ - २१ - सः तर्हि पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१८ - २१ - न वक्तव्यः ।

१९ - २१ - इष्टवाचीपरशब्दः ।

२० - २१ - विप्रतिषेधे यत् इष्टम् तत् भवति ।

२१ - २१ - दितिवनस्पतिभ्याम् अपत्यसमूहयोः ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:18.6270000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

stemless

  • खोडहीन, क्षोडहीन 
  • सकृद्दर्शनी खोडाचा अभाव दर्शविणारी (बिनखोडाची) वनस्पती उदा. मुळा, गाजर, गुलगा इ. 
RANDOM WORD

Did you know?

शंखनादाविषयी कांही माहिती पाहिजे.
Category : Hindu - Puja Vidhi
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Dictionaries: 44
  • Hindi Pages: 4,328
  • Total Pages: 38,982
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Tags: 2,508
  • English Pages: 234
  • Marathi Pages: 22,630
  • Sanskrit Pages: 11,789
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.