Dictionaries | References

ब्रह्म

See also :
BRAHMA
, the Máyá or Illusion of Vedántism is to be understood as lying in the assumption by this expansion of the pretensions of a creation--in its presentation of itself, surely only to the poor being obedient to the inculcations of his senses, his understanding, his intuitions, and his nature, as subsisting distinctly, and as consisting of phenomena distinct and individual. This, even this, is the high doctrine of अद्वैत or the विराटदेह--Hindú and European Pantheism. 2 The four Vedas. 3 In comp. A Bráhman. 4 Confusion and general pollution from disregard of the divisions of caste or of the distinction of clean and unclean. 5 ब्रह्म is freely used in the sense of Marvel, mystery, enigma, ravel or complication, any wondrous and inexplicable matter or thing. 6 m A country, Burmah. ब्रह्म मिळणें-सांपडणें-हातीं लागणें-प्राप्त होणें in. con. To find or obtain some transcendently wonderful or excellent thing.
 न. 
सततत्त्व ; जगत्कारण ; सच्चिदानंदरुप वस्तु . बाह्यसृष्टीच्या बुडाशीं असणारें नित्य द्रव्य . - गीर २२१ .
चार वेद .
( समासांत ) ब्राह्मण .
( ल . ) जातिभेद किंवा सोंवळेओवळें मोडल्यानें होणारा घोंटाळा ; भ्रष्टाकार .
नवल ; गूढ ; अदभुत अथवा दुर्ज्ञेय गोष्ट . याचेच गाण्यांत तुम्हास काय ब्रह्म वाटलें आहे न कळे .
ब्रह्मदेश .
( ल . ) विष्णु ; कृष्ण . ब्रह्मासहि गहिंवरवी महिवरवीरेंद्र पांडुची भार्या । - मोउद्योग ७ . ४४ .
ईश्वर ; परमात्मा . [ सं . बृह = वाढणें ] ( वाप्र )
०मिळणें   सांपडणें हातीं लागणें प्राप्त होणें - क्रि . ( ल . ) पराकाष्ठेची आश्चर्यकारक , उत्कृष्ट गोष्ट सांपडणें , मिळणें . सामाशब्द -
०कटाह  पु. जगत ; ब्रह्मांडरुप कढई तेथ ब्रह्मकटाह शतकूट । हो पाहत असे । - ज्ञा १ . १४७ . [ सं . ]
०कन्या  स्त्री. 
सरस्वती .
अहिल्या . [ सं . ]
०कपट   कपाट - न .
त्रासदायक , संतापजनक काम ; पेंच .
पिच्छा न सोडणारें दुर्दैव . माझे पाठीसीं ब्रह्मकपाट लागलें .
०कर्म  न. ब्राह्मणाचीं धार्मिक कर्तव्यें . [ सं . ]
०काष्ठ  न. मांदार . गंडक्यादि शिळामूर्ती । कां कां दारु ब्रह्मकाष्ठव्यक्ती । - एभा २७ . ९९ .
०गांठ  स्त्री. 
जानव्यास दिलेली गांठ ; पवित्र ग्रंथि .
नेमानेम .
( ल ) घोंटाळा .
न मोडणारा संबंध . [ सं ]
०गिरि  पु. ज्यापासून गोदावरीचा उगम झाला तो नीलकूट पर्वत . [ सं . ]
०गिर्‍हा   र्‍हो - पु ब्रह्मराक्षस . वेताळ खंडाळ लागला । ब्रह्मगिर्‍हो संचरला । - दा ३ . २ . २८ .
०गो    गोलक गोळक - पु . सृष्टि ; जगतः ब्रह्मांड . [ सं . ]
०ग्रह   हो - पु .
( प्र . ) ब्रह्मगिरा - र्‍हाः ब्रह्मराक्षस .
( ल . ) वर्णसंकर ; अत्यंत घोटाळा . [ सं . ]
०घातक   की - वि .
ब्रह्महत्या करणारा .
( ल . ) व्रह्मद्वेषी . [ सं . ]
०घोंटाळा  पु. आचारविचारांची अव्यवस्था ; फार गोंधळ .
०घोष  पु. 
वेदघोष ; मोठ्यानें वेद म्हणणें .
ब्रह्म मताचा ( जगदीश्वरवादाचा ) घोष . उपदेश [ स . ]
०घोळ  पु. 
जातिभेद . शुद्धशुद्धता इ० च्या उपेक्षेनें झालेला घोंटाळा ; अव्यवस्था . त्या प्रयोजनांत सोंवळ्या - ओंवळ्याचा विचार राहिला नाहीं . सर्व ब्रह्मघोळ झाला .
गोंधळ ; अव्यवस्था ( पुष्कळ माणसें एकदम बोलण्यापासून उत्पन्न झालेली ); पराकाष्ठेचा गोंधळ .
०घ्न वि.  ब्रह्मघातक . [ सं . ]
०चर्य  न. 
चार आश्रमांपैकीं पहिला , मुंजीपासून लग्नापर्यंतचा - ब्राह्मणाचा आश्रम
स्त्रीसंग न करण्याचें व्रत ( आजन्म किंवा व्रतांगत्वेंकरुन ); एकपत्नीव्रत . [ सं . ]
०चर्यस्खलन  न. स्त्रीसंगपरित्यागव्रताचा भंग ( मुख्यत्वें ब्राह्मणाचा ).
०चारी  पु. 
मुंजीपासून लग्नाच्या कालापर्यंत सागितलेले नियम पाळणारा ब्राह्मण ; मुंज झालेला मुलगा ; बटु .
स्त्रीसंगपरित्यागाचें व्रत आजन्म किंवा कांहीं कालपर्यंत करणारा ब्राह्मण . सोळा सहस्त्र गोपी भोगून ब्रह्मचारी .
( उप . ) पूर्ण रतिलंपट ; व्यभिचारी असूनहि अव्यभिचाराचा व पावित्र्याचा डौल करणारा . [ सं . ]
०चोटली  स्त्री. फारच लहान अशी पेटी , दागिना , ताट , भांडें इ० .
०जन  पु. ब्राह्मण . तेधवा रचिले ब्रह्मजन । तयां वेद दिधलें शासन । - ज्ञा १७ . ३३९ .
०जीवी  पु. वेद शिकवून , आर्त्विज्य इ० करुन उपजीविका करणारा ब्राह्मण . [ सं . ]
०झांट०  न. ( अश्लील ) शष्प या अर्थी क्वचित प्रयोग . - क्रिवि . काहीं देखील ; थोडेसेंहि ( क्रि० देणें ; मिळणें ; प्राप्त होणें इ० ).
०टाळी  स्त्री. 
योगाचा एक प्रकार ; टाळींत ( डोक्याच्या वरच्या भागांत ) आत्मा नेणें .
( ल . ) रेंगाळणी ; दीर्घसूत्रीपणा . ( क्रि० देणें ; लावणें ; मांडणें ).
०तत्त्व  न. आत्मतत्त्व ; तात्त्विक सत्य ; पदार्थमात्रांच्या सत्तेला आधारभूत असें ब्रह्म [ सं . ]
०ताल  पु. एक ताल . यांत २८ मात्रा व १४ विभाग असतात .
०तेज  न. 
सामान्य माणसाहून निराळें असें ब्राह्मणाच्या अंगचें तेज ; तेजस्विता .
ब्राह्मणाच्या अंगचें विद्यादि सामर्थ्य . [ सं . ]
०दंड  पु. प्रायश्चित , श्राद्ध , तीर्थविधि इ० कांच्या अधिकारार्थ ब्राह्मणास द्यावयाचें द्रव्य . [ सं . ]
०दंड   डी - पुस्त्री . एक औषधी ; कांटेचुबक ; उंटकटारी ; अधःपुष्पी . ही पारदबंध करते .
०दत्त वि.  ब्रह्मदेवानें दिलेलें . [ सं . ]
०दिन  पु. 
ब्रह्मदेवाचा दिवस .
वर्षप्रतिपदेच्या दिवशीं केलेलें गत व भावी मन्वादिकांचें श्रवण , अवलोकन , वर्षफळवाचन . [ सं . ]
०देव  पु. 
ब्रह्मा ; त्रिमूर्तीपैकीं रजोगुणात्मक पहिला ; सृष्टिकर्ता .
गांवच्या सोनार , सुतार , जिनगर इ० कांनीं बसविलेला व ब्राह्मण पुजारी असलेला ग्रामदेव ; ब्राह्मणदेव [ सं ]
०देव   - क्रि . ( ल . ) ( कर . ) विवाहित होणें .
होणें   - क्रि . ( ल . ) ( कर . ) विवाहित होणें .
०द्रोह   - पु . ब्राह्मणांचा द्वेष . [ सं . ]
द्वेष   - पु . ब्राह्मणांचा द्वेष . [ सं . ]
०द्रोही   द्वेषी - वि . ब्राह्मणांचा द्वेष करणारा . [ सं . ]
०नंदन   पुअव . ब्रह्मदेवाचे मानसपुत्र ( नारद - वसिष्ठादिक ). [ सं . ]
०नंदिनी  स्त्री. ब्रह्मदेवाची कन्या ; सरस्वती ; अहल्या . तरी अहल्या ब्रह्मकन्यापूर्ण । गौतमाची निजपत्नी । - रावि ७ . १२९ [ सं . ]
०निर्वाण  न. ब्रह्मांड लय होऊन त्याशीं एकरुप होणें ; मोक्ष . [ सं . ]
०निष्ठ वि.  ब्रह्मचिंतनांत निमग्न झालेला . [ सं . ]
०पद   पदवी - नस्त्री . ब्रह्मनिष्ठतेचा अधिकार ; पद ; पदवी ; अतिशय उच्च पद किंवा स्थान . ( क्रि० पावणें ; मिळणें ; प्राप्त होणें ). [ सं . ]
०पाश  पु. ब्रह्मदेवाचा पाश ; एक पुरातन शस्त्र . [ सं . ]
०पिशाच   पुरुष - नपु . ब्रह्मराक्षस . [ सं . ]
०पिसा वि.  ब्रह्मराक्षसानें झडपलेला .
०पिसें  न. ब्रह्मराक्षसानें झडपल्यामुळें उत्पन्न झालेलें वेड .
०पीडा  स्त्री. ( ल . ) अतिशय पीडा देणारा , त्रासदायक , द्वाड मनुष्य ; अतिशय दुःख किंवा त्रास .
०पुरी  स्त्री. बहुतेक ब्राह्मणांची वस्ती असलेला गांव ; विद्वान व तपोनिष्ठ ब्राह्मणांनीं वसलेली जागा , गल्ली , पेठ . [ सं . ]
०प्रलय  पु. 
ब्रह्र्याच्या प्रत्येक शंभर वर्षांच्या अंतीं होणारा सर्व विश्वाचा विनाश . यांत ब्रह्मा सुद्धां नाश पावतो .
( ल . ) मोठा अनर्थ ; संकट . [ सं . ]
०प्राप्ति  स्त्री. ब्रह्माची प्राप्ति ; ब्रह्मांत जीवात्म्याचा लय ; जीवास होणारा स्वस्वरुपसाक्षात्काररुप लाभ . [ सं . ]
०बंधु  पु. भ्रष्ट व बहिष्कृत ब्राह्मण . [ सं . ]
०बळ  न. ब्राह्मणाचें तेज . क्षात्रबळाहुनि शक्रा ! परम गुरु ब्रह्मबळ पहा नीट । - मोअश्व १ . ९१ .
०बिंदु  पु. ( ल . ) वेदपठन करतांना उडालेली ब्राह्मणांची थुंकी . [ सं . ]
०बीज  न. ब्राह्मणवीर्यापासून उत्पन्न झांलेला कोणीहि माणूस . [ सं . ]
०भाव  पु. ब्रह्मस्थिति . परि अनुभविलिया ब्रह्मभाव । गंवसणी होऊनि । - ज्ञा ८ . २१० . [ सं . ]
०भावना  स्त्री. सर्व चराचर ब्रह्म आहे असा ग्रह ; अद्वैतमताचा स्वीकार . [ सं . ]
०भुवन  न. ब्रह्मदेवाचा सत्यलोक .
०भूत वि.  अद्वैतानुभवसंपन्न एवं ब्रह्मभूत ही होऊनी । - यथादि ५ . १८ .
०यज्ञ  पु. 
वेदाध्ययन .
ऋषियज्ञ पहा . [ सं . ]
०योनि  स्त्री. काशींतील एक खडकांतील लांब व अरुंद असें भोंक . या मधून प्रत्येक यात्रेकरुस जावें लागतें . जातांना जर तो मध्येंच अडकला तर तो पापी असें समजतात . तेथेंच रुद्रयोनि नावाचें एक दुसरें भोक आहे . [ सं . ]
०रंध्र  न. ज्यांतून मृत्यूनंतर आत्मा निघून जातो असें टाळूवरील गुप्त छिद्र ; योगसामर्थ्यानें जेथून प्राण नेतां येतो असें मस्तकांतील गुप्त छिद्र ; दहावें इंद्रिय . आकळलेनि योगें । मध्यमामध्यमार्गे । अग्निस्थानौनि निगे । ब्रह्मरंध्रा । - ज्ञा ८ . ९४ . [ सं . ]
०रस  पु. 
दैविक ज्ञानाचा आस्वाद ; वेदाभ्यासानें होणारा आनंद .
ब्रह्मानंद . [ सं . ]
०रात्रि  स्त्री. ब्रह्मदेवाची रात्र . ही देवांच्या सहस्त्र युगांबरोबर असते . [ सं . ]
०राक्षस  पु. 
विद्वान पण अभिमानी ब्राह्मणाचें मरणोत्तर झालेलें पिशाच्च .
सामान्यतः ब्राह्मणाचें पिशाच्च . [ सं . ]
०रेखा   षा लिखित लेख - स्त्रीनपु .
ब्रह्मदेवानें प्रत्येक प्राण्याच्या कपाळावर लिहिलेलें त्याचें नशीब ; दैव ; कधींहि न टळणारी गोष्ट .
( ल . ) खातरीचें व निश्चयाचें भाषण , वचन इ० माझें बोलणें हें ब्रह्मरेषा आहे . कधींहि खोटें होणार नाहीं . [ सं . ]
०र्षि  पु. 
ब्राह्मण जातीचा ऋषि पुरातनकालीं हा शब्द त्यांच्या विख्यात पावित्र्यामुळें ब्राह्मणांस लावीत असत .
ब्राह्मण असून ऋषि ; ब्राह्मणांतील सत्पुरुष . [ सं . ]
०लोक  पु. ब्रह्म्याचा लोक ; सत्यलोक . [ सं . ]
०वर्च्चस   वर्चस्व - न .
वेदांच्या अभ्यासापासून व व्रतपालनापासून उत्पन्न होणारा पवित्रपणा ; तेज . ब्रह्मचर्यव्रत धरणें । ब्रह्मवर्चस्व चढे तेणें । - एभा १७ . ३३४ .
ब्राह्मणाची श्रेष्ठता , वैलक्ष्यण्य . [ सं . ]
०विद वि.  ब्रह्मज्ञानी ; ब्रह्मवेत्ता ( पुरुष ).
०विद्या  स्त्री. आत्मज्ञान . [ सं . ]
०वीणा  पु. 
विशिष्ट प्रकारची वीणा ; नारदाची महती वीणा .
मस्तक . [ सं . ]
०वृत्ति  स्त्री. 
ब्रह्माकार वृत्ति .
ब्राह्मणाची उपजीविका . [ सं . ]
०वृंद  पु. 
ब्राह्मणांची सभा , समुदाय .
( ल . ) धर्मशीलतेनें , विद्वत्तेनें श्रेष्ठ असलेला ब्राह्मण . [ सं . ]
०वेत्ता   वित - वि . ब्रह्मज्ञानी . [ सं . ]
०शाप  पु. ब्राह्मणाचा शाप . [ सं . ]
०शाला   ळा - स्त्री . वेदशाळा . केली जैसी वदनीं । ब्रह्मशाळा । - ज्ञा १७ . २२२ . [ सं . ]
०संतर्पण  न. ब्राह्मणभोजन .
०सदन  न. ब्रह्मलोक .
०संपदा  स्त्री. दैवी संपत्ति .
०सभा  स्त्री. ब्रह्मदेवाची सभा . [ सं . ] संबंध , समंध , पु . ब्रह्मराक्षस .
०संविति  स्त्री. ब्रह्मज्ञान . [ सं . ]
०साम्राज्य  न. विस्तृत , बलाढ्य अधिराज्य , अंमल ; सम्राटाची सत्ता .
०सायुज्य  न. ब्रह्माशीं एकरुपता . [ सं . ]
०साक्षात्कार  पु. ब्रह्माची प्राप्ति ; ब्रह्मदर्शन ; निर्गुण साक्षात्कार . [ सं . ]
०सुख  न. ब्रह्माचें सुख ; ब्रह्मरस . [ सं . ]
०सुत  पु. नारदऋषि .
०सूत्र  न. 
ब्रह्मदेवानें नेमलेली व्यवस्था , मार्ग ; ईश्वरी नेमानेम .
जानवें ; यज्ञोपवीत . ब्रह्मसूत्रेवीण ब्राह्मण । संन्यासी नव्हे दंडेवीण । - भारा , बाल १० . ६२ .
लग्नाबद्दलचा ईश्वरी नेमानेम ; ब्रह्म्यानें ठरवून ठेवलेलें दैव . ब्रह्मसूत्र असेल तर त्या मुलीशीं ह्याचें लग्न होईल .
( लग्न ठरवितांना ) नवरानवरीची उंची मोजण्याचें सूत्र ; प्रमाणसूत्र .
व्यासकृत वेदान्तसूत्रें . तो न पढो कां ब्रह्मसूत्र । - ज्ञा १७ . ८५ . [ सं . ]
०सूत्राची   - स्त्री . दैवानें बांधलेली गांठ ; लग्नाविषयीं ब्रह्म्यानें ठरविलेला पूर्व संकेत .
गांठ   - स्त्री . दैवानें बांधलेली गांठ ; लग्नाविषयीं ब्रह्म्यानें ठरविलेला पूर्व संकेत .
०सृष्टि  स्त्री. ब्रह्मदेवानें निर्मिलेलें जगत , याच्या उलट विश्वमित्र सृष्टि [ सं . ]
०स्थान  न. 
ब्रह्मदेवाच्या उत्पत्तीची जागा .
बेंबी .
सहस्त्रदळकमळ ; ब्रह्मरंध्रचक्र . तया अनाहताचेनि मेघें । मग आकाश दुमदुमों लागे । तंव ब्रह्मस्थानींचे बेगें । फिटले सहजे । - ज्ञा ६ . २७९ . [ सं . ]
०स्व  न. 
ब्राह्मणाची मालमत्ता .
ब्राह्मणाचें घेतलेलें कर्ज .
( सामा . ) कर्ज . त्याचे कालक्षेप चालत नाहीं , कमी जाहल्यामुळें ब्रह्मस्वही वहुत जाहलें . - समारो १ . ३३ . [ सं . ] ह्रदय - न . एक नक्षत्रपुंज . [ सं . ]
०हत्या  स्त्री. 
ब्राह्मणाचा वध ; व त्यामुळें लागलेलें पातक .
( ल . ) एकसारखें पाठीस लागलेलें दुर्दैव . [ सं . ] म्ह० हैक - फट म्हणतां ब्रह्महत्या = क्षुल्लक कारणानें , प्रसंगानें मोठाले अनर्थ उद्भवणें .
०हत्यारा वि.  ज्यानें ब्राह्मण मारला आहे तो . [ सं . ]
०ज्ञान  न. 
जगाचें कारण व आधार असलेल्या ब्रह्माचें ज्ञान .
दैविक , अध्यात्मिक , विशुद्ध ज्ञान .
( ल . ) फुकट शहाणपणाच्या गोष्टी . [ सं . ] म्ह० लोका सांगे ब्रह्मज्ञान आपण कोरडा पाषाण . ब्रह्मज्ञानी , ज्ञ - वि .
ब्रह्म जाणणारा .
लोकांस ब्रह्मज्ञान सांगणारा . [ सं . ] ब्रह्माकार - पु . जग आणि सर्व वस्तू ब्रह्मरुप आहेत असें मानणें . ब्रह्माकार - बुद्धि - दृष्टि - मन - वृत्ति . [ सं . ] ब्रह्माची गांठ - स्त्री . लग्नाविषयीं ब्रह्मदेवानें ठरविलेली योजना , नेमानेम . ब्रह्मांड - न .
जग ; चवदा लोक ; विश्व . चतुर्दशभुवनें व सत्यलोक पहा .
डोक्यावरील टाळू ; ब्रह्मरंध्र . ब्रह्मांडी बैसली गोळी । - ऐपो ८६ .
वि.  प्रचंड ; विस्तृत ; अमर्याद . ( समासांत ) ब्रह्मांड - नदी - पर्वत - पाषाण - वृक्ष - साप - हत्ती - काम - कारखाना - कारभार - पसारा - कर्ज - खर्च - संसार . [ सं . ] ब्रह्मांडांत माणें , मावणें - क्रि . अतिशय असंख्य , मोठा , अफाट इ० असणें . ब्रह्मांडकटाह - पु . विश्व ; ब्रह्मांड . अंडकटाह पहा . [ सं . ] ब्रह्मांड गोलक , गोल - पु . विश्व . ब्रह्मगोल . [ सं . ] ब्रह्मांड मंडप - पु . ब्रह्मांडाचा मंडप , गोल ; विश्व . ब्रह्मांडमंडपा माझारीं । जिची प्रतिमा नाहीं दुसरी । ब्रह्मांडज्ञान - न . जगाचें ज्ञान ( मुख्यत्वें मानवी शरीराच्या अभ्यासापासून व ज्ञानापासून मिळालेलें ); पिंडज्ञान . [ सं . ] ब्रह्मानंद - पु .
ब्रह्माचें सुख .
ब्रह्माच्या ठिकाणीं लय झाला असतां होणारा आनंद .
( ल . ) अत्यानंद , परमानंद . त्याचे ग्रंथ पाहतां विशेष । ब्रह्मानंद उचंबळे । [ सं . ] ब्रह्मानंदी टाळी लागणें - क्रि . सच्चिदानंदरुपांत तल्लीन होणें . ब्रह्मासन - न .
ब्रह्मचिंतन करण्यास योग्य असें शरीराचें आसन , ठेवणें , बसण्याची पद्धति .
अष्टधिकारांपैकीं एक ; वर्तकीपणाचा हक्क . [ सं . ] ब्रह्मास्त्र - न .
ब्रह्मदेवाचें शस्त्र ; त्याच्या मंत्रानें अभिमंत्रित केलेली काडी , बाण अथवा कोणतीहि वस्तु . नरकें ब्रह्मास्त्र सोडिलें जाण । तेंही गिळिलें अवलीळा ।
ब्राह्मणाचा शाप . [ सं . ] ब्रह्माहमस्मिबोध - पु . मी ब्रह्म आहें असा बोध . जें ब्रह्माहमस्मिबोधें सणाणें । - ज्ञा १५ . २५९ . [ सं . ] ब्रह्माक्षर - न . त्रयमूर्ति ईश्वराचें पवित्र आणि गूढ नांव . ओम पहा . [ सं . ] ब्रह्मिष्ट - वि . ब्रह्मचिंतनांत निमग्न झालेला . [ सं . ] ब्रह्मीभूत - वि . स्वतःब्रह्म झालेला ; ब्रह्माशीं एकरुप झालेला , मृत संन्यासी . [ सं . ] ब्रह्मोपदेश - पु . ब्रह्माचा निर्गुण ध्यानात्मक पूजेचा उपदेश . [ सं . ]
  The divine substance as well as cause of the universe. An enigma.
ब्रह्म मिळणें-सांपडणें   Find or obtain some transcendantly wonderful thing.
: Folder : Page : Word/Phrase : Person

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.