Dictionaries | References

चंद्र

ना.  इंदु , ओषधीश , कलानिधी , कुमुदबांधव , चंद्रमा , चांद , चांदोबा , निशापती , मृगांक , विधु , शशधर , शशी , सुधांशु , सोम , हिमांशु ,

A dictionary, Marathi and English | mr  en |   | 
Having the glorious moon for a lamp, and the holy betel-leaf for a platter चंद्रानें कोंबडा केला The moon has got a halo. सुतानें चंद्र ओवाळणें To wave a thread around the new moon. A rite to obtain new clothes.

 पु. आकाशांत दिसणारा एक कलायुक्त व सूर्यप्रकाशित गोल ; पृथ्वीचा उपग्रह ; नवग्रहांतील दुसरा ग्रह ; चंद्रमा ; चांद ; चांदोबा ; सोम . २ मुसलमानी तारीख . आज चंद्र तेरावा माहे मोहरम . ३ ( ल . ) कित्येक गाई , म्हशी इत्यादिकांच्या तोंडावर जो पांढरा ठिपका असतो तो . ४ स्त्रिया कपाळावर जी अर्धचंद्राकृति गोंदतात ती कोर . ५ मोराच्या पिसांतील डोळा . ६ चंद्रामृत . तैसें शरीर होये । जे वेळीं कुंडलिनी चंद्र पिये । - ज्ञा ६ . २५९ . ७ ( तंजा . ) स्त्रियांच्या नाकांतील एक अलंकार . ८ डोक्यांतील एक चंद्राकार दागिना . [ सं . ] ( वाप्र . ) ( सुतानें ) चंद्र ओवाळणें - द्वितीयेच्या दिवशीं दिसणार्‍या नूतन चंद्रावरून सूत किंवा दशी ओवाळणें . यामुळें नूतन वस्त्रे मिळतात अशी समजूत आहे .
०पिकणें   पूर्ण चंद्रबिंबाचा प्रकाश पडणें . चंद्र पिकलासे अंबरीं । तें पिक घ्यावें कीं चकोरीं । - कथा १ . ८ . ६२ .
०मोहरणें   ( माण . ) चंद्र उगवणें . चंद्रानें कोंबडा करणें - चंद्राला खळें पडणें . म्ह० चंद्रम दिवटे दिवम थाळी =( व्यंगोक्तीनें ) अत्यंत दरिद्रावस्था ; ज्याच्या घरांत चंद्र हा दिवटीचें काम करतो व नागवेलीचें पान थाळीच्या ऐवजीं उपयोगई पडतें . सामाशब्द -
०कर  पु. १ चंद्रकिरण . हारपती कां चंद्रकर फांकतां जैसे - ज्ञा १८ . ४०६ . २ चंद्रकळा लुगडें . थाट करुनि मार नेसली चंद्रकरकाळी । - मसाप १ . १ . २ .
०कला   कळा - स्त्री . १ चंद्राची कला ; चंद्रबिंबाचा षोडशांश २ एक प्रकारचें एक रंगी लुगडें ( तांबडे अथवा काळें ). चंद्रकला गंगा जमुना = उभार व आडावण काळें , किनार एक बाजू हिरवी एक बाजू तांबडी असें एक स्त्रियांचें वस्त्र . ३ चंद्राचा प्रकाश , किरण . जैसें शारदीयेचे चंद्रकळे - । माजीं अमृत कण कोंवळे । - ज्ञा१ . ५६ .
०कांत  पु. एक काल्पनिक रत्न , मणि ; चंद्राचे किरण यावर पडले असतां यास पाझर फुटतो असा समज आहे . अहो चंद्रकांतु द्रवतां कीर होये । परि ते हातवटी चंद्रीं कीं आहे । - ज्ञा ९ . २९ .
०कांती वि.  चंद्रकांताचा बनविलेला ( चष्मा ). [ सं . ]
०कोर  स्त्री. चंद्राची कोर ; किनार . ( कु . ) १ चंद्रकोरेच्या आकाराचें एक सुवर्णाचें शिरोभूषण या कोरेला लागूनच नाग व विष्णुमूर्ति कोरण्याची हल्लीं नवी तर्‍हा निघाली असून याच्या पुढच्या बाजूस घागर्‍या लावितात . २ ( कों . ) कपाळावरची कुंकवाची अगदीं बारीक लहान कोर . [ चंद्र + कोर ; तुल० सं . चंद्रकेयूर ( - राजवाडे भाअ १८३४ ) ]
०ग्रहण  न. चंद्रास लागणारें ग्रहण . ग्रहण पहा . पृथ्वीच्या छायेंत चंद्र आला असतां त्याला ग्रहण लागतें तें . [ सं . ]
०घार   घारी - स्त्री . ( विनोदार्थी ) कानशिलावर लावलेली चपराक ; चापटी ; मार . ( क्रि० दाखवणें , देणें ). मुष्टिमोदक चंद्रघार्‍या दिल्या म्हणजे विद्या येते . [ चंद्र + घार ( पक्षी ) ]
०चकोरन्याय  पु. चंद्र अमृतबिंदू स्त्रवतो व चकोर सेवन करतो त्यावरून असणारा चंद्र व चकोर यांमधील संबंध .
०चूड   शेखर - पु महादेव ; शंकर . याच्या जटेंत चंद्रकला असते यावरून . [ सं . ]
०जोत   ज्योति - स्त्री . १ चंद्रासारखा प्रकाश देणारें दारूकाम ; हवाई ; याचे निरनिराळे प्रकार आहेत - सफेत , तांबडी , लाल , हिरवीगार , पिवळी , अस्मानी , किरमिजी , गुलेनारा , आबाशाई , जांभळी , नारिंगी , प्याजी . चंद्रज्योती चंद्राकार । तेजें अंबर प्रकाशे ॥ - ह २ . १२९ . २ ( व . ) मोंगली एरंड . याच्या बिया विषारी असतात , परंतु जाळल्या असतां चंद्राप्रमाणें प्रकाश पडतो . ३ चांदणें ; चंद्रप्रकाश . ४ ( उप . ) कुटुंबांदिकाला लागलेला कलंक , डाग . ५ डोळयांत घालावयाचें एक औषध . [ चंद्र + ज्योति ]
०ज्योत्स्ना  स्त्री. ( काव्य ) चंद्रप्रकाश , चांदणें . मुखीं चंद्रज्योत्स्ना अवयव यथापूर्व बरवे ।
०घणी  स्त्री. मनाची तृप्ति . जाऊं चोरूं लोणी । आजी घेऊं चंद्रघणी । - तुगा २२८ .
०नक्षत्र  न. चंद्राधिष्ठितं नक्षत्र [ सं . ]
०पर्व  न. चंद्रग्रहणाचा काल , अवधि . [ सं . ]
०प्रभा  स्त्री. रससिंदूर , सुवर्णभस्म , अभ्रकभस्म हीं सर्व समभाग , सर्वांबरोबर खैराचा कात , मोचरस घेऊन सर्वाचा एकत्र खल करून सावरीच्या मुळयांच्या रसानें एकत्र दोन प्रहर खलून हरभर्‍याएवढी गोळी करतात ती . ही अतिसारावर गुणकारी आहे . - योर १ . ४३४ .
वटी  स्त्री. रससिंदूर , सुवर्णभस्म , अभ्रकभस्म हीं सर्व समभाग , सर्वांबरोबर खैराचा कात , मोचरस घेऊन सर्वाचा एकत्र खल करून सावरीच्या मुळयांच्या रसानें एकत्र दोन प्रहर खलून हरभर्‍याएवढी गोळी करतात ती . ही अतिसारावर गुणकारी आहे . - योर १ . ४३४ .
०फूल  न. सोन्याचा एक दागिना . - ऐरापु विवि ४२९ .
०बल   बळ - न . चंद्राची अनुकूलता . माणसाच्या जन्मराशीला चंद्राचें साहाय्य . २ ( ल . ) मदत ; साहाय्य . नेदावें चोराशीं चंद्रबळ । - तुगा ३२५३ . ओढून चंद्रबळ आणणें - १ एखादी गोष्ट इष्ट असतांहि वरपांगीं तिच्याविषयीं अनिच्छा दाखविणें ; आढेवेढे घेणें . आजीनें मला हांका मारल्या मी बराच वेळ ऊं ऊं करून ओढून चंद्रबळ आणिलें ... शेवटी दुर्गीनें मला ओढून नेलें . - पकोघे . २ अंगीं प्रतिष्ठा नसतां बळेंच धारण करणें . ( एखाद्यास ) चंद्रबळ देणें - एखाद्यास कांहीं कार्याविषयीं उत्तेजन देणें . - तुगा ३२५३ .
०बाळी  स्त्री. ( कु . ) कानांतील एक मोत्यांचा दागिना . चंद्रपश्वा . यामध्यें चंद्रकोरेप्रमाणें हिरकणी बसवितात .
०बिंब  न. चंद्राचे बिंब , मंडल , गोल . [ सं . ]
०मजकूर  पु. ( व . ) ( विनोदानें ) रोजची चंदी .
०मंडळ  न. १ चंद्रलोक ; चंद्रभुवन ; चंद्राचें राज्य . २ चंद्रबिंब . शुध्द चंद्रमंडल पाहून स्नान करावे . [ सं . ]
०मणि  पु. एक काल्पनिक रत्न . चंद्रकांत पहा . चंद्रमा - पु . १ चंद्र . मुखचंद्री चंद्रमा । - एरुस्व ७ . १७ . २ ( तंजा . ) एक शिरोभूषण . [ सं . ]
०मुखी   वदना - स्त्री . चंद्रासारखें जिचें तोंड आहे अशी रूपवती स्त्री ; सुंदर स्त्री . [ सं . ]
०मूलिका   मूळ - स्त्रीन . एक वनस्पति . [ सं . ]
०मौळी  पु. शंकर . उठोनियां प्रात : काळीं । वदनी वदा चंद्रमौळी । - भूपाळी गंगेची ६ . नाम जपतां चंद्रमौळी । नामें तरला वाल्हा कोळी । - तुगा २५२२ . - वि . ( डोक्यावर चंद्र धारण करणारा ) ज्याच्या छपरांतून चंद्रकिरणांचा प्रवेश आंत होतो असें ( म्हणजे मोडकळीस आलेलें , जीर्ण झालेलें ) घर इमारत ; पडक्या घराला व्याजोक्तीनें म्हणतात . [ सं . चंद्रमौलि = शंकर ] म्ह० केळीवर नारळी आणी घर चंद्रमौळी .
०रेखा  स्त्री. चंद्राची कोर . पाडिव्याची चंद्ररेखा । निरुती दावावया शाखा । - ज्ञा १५ . ४७० . [ सं . ]
०वंती  स्त्री. चांदणें . नदीतटीं रात्री न चंद्रवंती । - जगन्नाथ ( शके १६६९ ). राजवाडे ग्रंथमाला
०विकासी वि.  चंद्रोदयानंतर उमलणारें ( कमलादि पुष्प ).
०शाला  स्त्री. उंच माडी ; गच्ची . चंद्रासही स्पर्शति चंद्रशाळा । - सारुह ५ . २० .
०समुद्रन्याय   चंद्रोदयानें समुद्रास भरती येते या न्यायानें . बॉसवेल यास या महापंडिताचें ( जॉन्सनचें ) वक्तृत्वसेवन करण्याची ... अतोनात इच्छा होती व इकडे जॉन्सन यासहि कोणी भाविक श्रोता मिळाला असतां चंद्रसमुद्र न्यायानें त्याच्या वाणीस मोठें भरतें येई . - नि ६८६ .
०सूर  पु. ( योगशास्त्र ) डाव्या नाकपुडीनें श्वास सोडणें . याच्या उलट सूर्यसूर .
०सूर्य  पु. ( चंद्र आणि सूर्य ) इडा व पिंगला या दोन नाडया . चंद्रसूर्यो बुझावणी । करूनि अनुहताची सुडावणी । - ज्ञा १२ . ५४ .
०सूर्यसंपुट  न. वरील दोन नाडयांचें संगमस्थान . बंधत्रयाचीं घरटीं । चंद्रसूर्य संपुटीं । सुये चित्त । - ज्ञा १३ . ५०८ .
०हार  पु. स्त्रियांच्या गळयांतील एक अलंकार ; सोन्याच्या कडयांची माळ .

सुतानें चंद्र ओवाळणें
शुद्ध द्वितीयेच्या दिवशी चंद्रास वस्‍त्राची दशी वाहतात. असे केल्‍याने नवी वस्‍त्रे मिळतात अशी समजूत आहे. ही फार जुनी असावी हे पुढील सुभाषितांवरून दिसून येते. (अ) शंभुः श्र्वेतार्क पुष्‍पेण चंद्रमा वस्‍त्रतंतुना । अच्युतः स्‍मृतिमात्रेण साधवः करसंपुटैः।। -सुर १५८.२३९. (आ.) चन्द्र त्‍वां वसना च्चलस्‍य दशया संभावयामः कथम्‌। -सुर २११.४६.

Aryabhushan School Dictionary | mr  en |   | 
 m  The moon.

Keyword Pages

: Folder : Page : Word/Phrase : Person

Related Pages

  |  
  |  
: Folder : Page : Word/Phrase : Person

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.
TOP