TransLiteral Foundation

कथाकल्पतरू - स्तबक १ - अध्याय १०

'कथा कल्पतरू' या ग्रंथात चार वेद, सहा शास्त्रे, अठरा पुराणे, तसेच रामायण, महाभारत व श्रीमद्‍भागवत हे हिंदू धर्मिय वाङमय ओवीरूपाने वर्णिलेले आहे.


अध्याय १०

श्रीगणेशाय नमः ॥

ईश्वरीं जयाची निष्ठा सबळ ॥ तो क्षणें जिंकील कळिकाळ ॥

उरों नेदी पातकमळ ॥ आपुलीये शरीरीं ॥१॥

पूर्वाध्यायीं वर्णिली कथा ॥ राजमातेचे मंदिरीं सर्वथा ॥

कष्टें राहिली नैषधकांता ॥ पतिविरहेंकरोनी ॥२॥

आतां असो हे दमयंती ॥ वनीं सोडूनि आपुली युवती ॥

नळ निघाला शीघ्रगती ॥ वनामाजी हिंडत ॥३॥

मनीं परम वैराग्य धरोन ॥ राव जातसे दुःखेंकरुन ॥

मग पावला दारुण वन ॥ निर्जन जें कां ॥४॥

दावाग्नी पेटलासे प्रबळ ॥ असंभाव्य धडकती ज्वाळ ॥

वृक्षश्वापदां हलकल्लोळ ॥ होत असे ॥५॥

ऐसें जळत असे वन ॥ तेथें नळ जातसे आपण ॥

तंव वणव्यांत केलें स्मरण ॥ कर्कोटकें नागें ॥६॥

ह्मणे धांवगा भूपाळा ॥ पुण्यश्लोका राया नळा ॥

या दावाग्नीपासोनि वेगळा ॥ करीं मज ॥७॥

ऐकोनि नळ धांविन्नला ॥ भोंवतें जंव पाहों लागला ॥

तंव अग्नींत असे सांपडला ॥ महासर्प ॥८॥

नळ साक्षेपें पुसे तयासी ॥ तूं कोण बा सांग मजसी ॥

मग येरु आपुल्या वृत्तांतासी ॥ सांगता होय ॥९॥

ह्मणे माझें नाम कर्कोटक ॥ सर्पांमाजी मी नायक ॥

तुज जाणोनि पुण्यश्लोक ॥ बोभाइलों ॥१०॥

तरि मज या अग्नीवेगळा ॥ सत्वर काढीं गा भूपाळा ॥

मज देखोनियां काळा ॥ भिऊं नको ॥११॥

रायें तयासि उचलोनि करीं ॥ नेवोनि सोडिला असे दूरी ॥

परी सर्प ह्मणे अवधारीं ॥ विनवणी माझी ॥१२॥

मज उचलीं गा मागुता ॥ आणि पाउलें मोजीं चालतां ॥

दूरी नेवोनियां सुपंथा ॥ सोडीं मज ॥१३॥

मग तैसेंचि करी नरेश ॥ एकापासोनि मोजिलीं दश ॥

दश ह्मणतां केला दंश ॥ नळरायासी ॥१४॥

रायासि बोले सर्पवर ॥ नाभी नाभी धरीं धीर ॥

हा तुज म्यां केला उपकार ॥ राया नळा ॥१५॥

माझिये मुखींचे गरळें ॥ तुझें अंग होईल काळें ॥

मग तुज हिंडतां अवकळें ॥ नाहीं नाश ॥१६॥

नव्हे दुःख व्याधी जरा ॥ विष आलें असे शरीरा ॥

रुपवंतता मात्र अवधारा ॥ पावेल नाश ॥१७॥

संग्रामीं होसील अजित ॥ तुज भेटतील दारासुत ॥

आणि पावसील राज्यार्थ ॥ आपुला तूं ॥१८॥

अवदशा गेलिया जाण ॥ माझें करावें तुवां स्मरण ॥

मग विशेष येईल सुंदरपण ॥ विष उतरोनी ॥१९॥

ऋतुपर्णराजा सूर्यवंशी ॥ राज्य करीत अयोध्येसी ॥

तेथें जावोनि दिवसांसी ॥ क्रमावें आतां ॥२०॥

मग तेथें अक्षमंत्र ॥ पावसील तूं निर्धार ॥

परि नळनाम हा उच्चार ॥ न सांगीं कवणा ॥२१॥

तुझें नाम जरि ते पुसती ॥ तरि बाहुक सांगें तयांप्रती ॥

अश्वविद्येची व्युत्पत्ती ॥ करीं तेथें ॥२२॥

ऐसी सर्पें नळाप्रती ॥ सांगोनि दिधली स्थिती ॥

कीं त्वां जावें अयोध्येप्रती ॥ राया आतां ॥२३॥

ऐसें नळासि सांगोन ॥ दीधलें एक दिव्य वसन ॥

मग अदृश्य जाहला आपण ॥ कर्कोटक तो ॥२४॥

तें जाणोनि आश्वासन ॥ नळाचें निवालें अंतःकरण ॥

जैसा ग्रीष्मीं वर्षोनि वन ॥ निववी ताप ॥२५॥

तेथोनि निघाला सामोरा ॥ मग पावला अयोध्या नगरा ॥

भेटला ऋतुपर्ण नृपवरा ॥ दीनस्वभावें ॥२६॥

रायासि केला नमस्कार ॥ राव ह्मणे काय विचार ॥

आणि तुझें नांव सत्वर ॥ सांग मज ॥२७॥

येरु ह्मणे मी नामें बाहुक ॥ अश्वगुण जाणें बहुतेक ॥

आणि दुसरा अन्नपाक ॥ जाणतों स्वामी ॥२८॥

ऐसें ऐकोनि ऋतुपर्ण ॥ त्यासि घेतला राहवोन ॥

आपुली अश्वशाळा संपूर्ण ॥ त्याचे करीं दीधली ॥२९॥

येरु अश्वविद्या बहु जाणत ॥ वारुंतें नित्य शिकवित ॥

मग भोजन स्वयें सारित ॥ रात्रिकाळीं ॥३०॥

घेवोनियां शुष्क अन्न ॥ स्वहस्तें त्याचें करी रांधन ॥

मग करीत असे भोजन ॥ राजानळ ॥३१॥

मग तो राव शयन करी ॥ हृदयीं आठवी आपुली नारी ॥

स्फुंदस्फुंदोनि रुदन करी ॥ रात्रिसमयीं ॥३२॥

तंव जवळील सेवक देखा ॥ पुसती तयासि दुःखविवेका ॥

कां पां रडतोसि बाहुका ॥ सांगें आह्मां ॥३३॥

येरु ह्मणे म्यां घोरवनीं ॥ परमदुःखें आहाळोनी ॥

निद्रिस्थ सांडोनि कामिनी ॥ आलों येथें ॥३४॥

ते सुकुमार आणि सुजाती ॥ तिची लागली असे खंती ॥

त्याकारणें माझिये चित्तीं ॥ दुःख वाटे बहुवस ॥३५॥

ते असे परम पतिव्रता ॥ प्राण सांडील मज न पाहतां ॥

कीं आतां श्वापदमुखीं कांता ॥ पडली असेल ॥३६॥

अहो ऐसा मी भाग्यमंद ॥ आणिक काय सांगूं खेद ॥

यापरि सांगोनि अनुवाद ॥ रुदन करी ॥३७॥

इकडे भीमकाचिये घरीं ॥ इंद्रसेनी बरळे निदसुरी ॥

माता दमयंती अजगरीं ॥ गिळिली ह्मणोनी ॥३८॥

भीमका आला गहिंवरु ॥ पोटासिं धरिलें लेंकरुं ॥

ह्मणे आतां शुद्धी करुं ॥ दमयंतीची सत्वर ॥३९॥

दैव कैसें जाहलें विचित्र ॥ द्यूतीं दवडिलें सर्वत्र ॥

आतां शुद्धीलागीं हेर ॥ पाठवावे लौकरी ॥४०॥

मग भीमक बोले द्विजांसी ॥ जो ठाईं पाडील दमयंतीसी ॥

सालंकृत गाई देईन तयासी ॥ येक सहस्त्र ॥४१॥

तंव सुदेव पुरोहित ॥ शुद्धासि निघाला असे त्वरित ॥

देश नगरें ग्रामें पाहत ॥ दमयंतीलागीं ॥४२॥

नगरें पुरें आणि पट्टणें ॥ पाहिली वनें उपवनें ॥

बहु हिंडतां कष्टला प्राणें ॥ अत्यंत तो ॥४३॥

ऐसा हिंडत हिंडत ॥ आला असे चैद्यदेशांत ॥

वीरबाहूच्या नगरीं प्राप्त ॥ जाहला असे ब्राह्मण ॥४४॥

तंव त्या वीरबाहूचे घरीं ॥ सोहळा होतसे गजरीं ॥

गवाक्षामधोनि नारी ॥ देखिली असे तयानें ॥४५॥

बहुत मिळाला स्त्रीजन ॥ त्यांत वोळखिलें चिन्ह ॥

कीं ललाटीं असे लांछन ॥ कुंकुमाचें ॥४६॥

तंव तो सुदेव उचितीं ॥ बोभाइला दमयंती प्रती ॥

येरी नाम ऐकोनि त्वरितीं ॥ गजबजली असे ॥४७॥

ते आपुलें नाम ऐकोनी ॥ परम चमत्कारली मनीं ॥

मग भोंवतें पाहे नयनीं ॥ नामास्तव ॥४८॥

जंव दमयंती ऐकत ॥ तंव द्वारीं आली धांवत ॥

कोण आलें ह्मणोनि पाहत ॥ विस्मयचित्तें ॥४९॥

तिणें देखिलें पुरोहिता ॥ सुदेव जैसा भीमकपिता ॥

मग चरणीं ठेविला माथा ॥ प्रेमादरें ॥५०॥

अंतरीं दाटला गहिंवर ॥ द्विजवर ह्मणे राहें स्थिर ॥

तुझीं कन्या आणि कुमर ॥ क्षेम असती ॥५१॥

तंव सुनंदा गेली धांवत ॥ मातेसि सांगे वृत्तांत ॥

ह्मणे सैरंध्री आसे रडत ॥ कवण्यागुणें ॥५२॥

मग आली राजमाता ॥ ब्राह्मणासि पुसे कथा ॥

द्विज ह्मणे भीमकसुता ॥ दमयंती हे ॥५३॥

ऐकतां ऐशिया वचना ॥ राजमाता ह्मणे ब्राह्मणा ॥

म्यां न ओळखिली हे अंगना नळभूपाची ॥५४॥

दोघी दाटल्या गहिंवरीं ॥ आलिंगिती परस्परीं ॥

दमयंती चरण धरी ॥ राजमातेचे ॥५५॥

येरी ह्मणे दमयंतीये ॥ उठीं क्षेम देईं बाइये ॥

मी वो तुझी माउशी होये ॥ सत्य जाण ॥५६॥

मग त्या नळाचा वृत्तांत ॥ दमयंतीसि सुदेव पुसत ॥

येरीनें सांगितलें यथार्थ ॥ पूर्वकथन ॥५७॥

राणी ह्मणे वो दमयंती ॥ नेणोनि सांगितली सेवावृत्ती ॥

तरी अपराधाची मजप्रती ॥ क्षमा करीं ॥५८॥

तुझी माता माझी बहीण ॥ तूं माझी कन्या सुजाण ॥

ह्मणोनि सेवावृत्तीचें दूषण ॥ नाहीं तुज ॥५९॥

आमुचा तो सुदामा पिता ॥ आह्मी दोघी असों दुहिता ॥

भीमका दीधली सर्वथा ॥ वडील बहिण ॥६०॥

माये मी धाकुटी परियेसीं ॥ मज दीधलें वीरबाहूसी ॥

तरि मी वो तुझी माउशी ॥ दमयंतीये ॥६१॥

ये पां न्हाणुंदे घेईं पडदणी ॥ जटा जाहल्या उकलुंदे वेणी ॥

उपचारेंसीं येवोनि आंगणीं ॥ उभी राहे ॥६२॥

दमयंती ह्मणे वो माउशी ॥ जैं देखेन राया नळासी ॥

तैं वांचोनि वेणियेसी ॥ न लावीं हात ॥६३॥

जैसें प्राणाविण शरीर ॥ कीं प्रेतासि भोग अलंकार ॥

तैसे भ्रताराविण श्रृंगार ॥ व्यर्थ होती ॥६४॥

आतां तूं माझी माउशी ॥ मज पाठवीं माहेरासी ॥

आजवरी तुझिये गृहासी ॥ होतें माये ॥६५॥

मग घालोनि सुखसनीं ॥ पाठविली ते भीमकनंदिनी ॥

राजमातेनें केली बोलवणी ॥ ऐसियापरी ॥६६॥

दमयंती येवोनि माहेरा ॥ भेटली कन्ये आणि कुमरा ॥

पितया भीमकनृपवरा ॥ क्षेम देत ॥६७॥

आणि आपुले मातेप्रती ॥ क्षेम देतसे दमयंती ॥

नळाची कथिली सर्व स्थिती ॥ वनांतील ॥६८॥

भीमकें पूजोनि द्विजवर ॥ सवत्स धेनु देवोनि सहस्त्र ॥

साष्टांग घातला नमस्कार ॥ सुदेवासी ॥६९॥

दमयंतीसि योजिलीं वस्त्रें ॥ तंव ते दाटली गहिंवरें ॥

कीं पति आपुला कांतारें ॥ हिंडत असेल ॥७०॥

दमयंती ह्मणे हो माते ॥ पतिविण न घेयीं वस्त्रांतें ॥

तयाविण म्यां पंच प्राणांतें ॥ धरिलें मात्र ॥७१॥

आतां भेटीचिये आर्ता ॥ म्यां धरिलें असे जीविता ॥

नातरी वनींच प्राण जाता ॥ तोचि समयीं ॥७२॥

जैसा अष्टमीचा चंद्र ॥ तैसा जाणिजे हा विचार ॥

तो पौर्णिमे वांचोनि समग्र ॥ केविं होय ॥७३॥

माते माझें अर्धचीर ॥ तेणें केलें असे धोतर ॥

तें होईल जैं एकत्र ॥ तैं मी पुरति ॥७४॥

तुह्मीं आतां वेग कीजे ॥ नळाची शुद्धी लाविजे ॥

शोधोनियां ठायीं पाडिजे ॥ राजा नळ ॥७५॥

मग रायें बोलाविला सुदेवो ॥ ह्मणे तूं आमुचा गुरुदेवो ॥

शोधोनि आणिल्या नळरावो ॥ देईन नगर ॥७६॥

तंव पर्णाद नामा विप्र ह्मणत ॥ मी पूर्वीं होतों हिंडत ॥

तेव्हां अयोध्येमाजी मात ॥ ऐकिली एक ॥७७॥

मी होतों शरयूतीरीं ॥ ऋतुपर्णाचे वारु अवधारीं ॥

उदकालागीं वेगवत्तरीं ॥ आले तेथें ॥७८॥

त्या वारुवांवरील भृत्य ॥ येकमेकांसि होते बोलत ॥

अश्वशाळेसि नित्य रडत ॥ बाहुक तो ॥७९॥

ह्मणतो म्यां स्त्री सांडिली वनीं ॥ भक्षिली असेल श्वापदांनीं ॥

तरि त्याचे मनींची काय करणी ॥ काहीं न कळे ॥८०॥

ऐसे एकमेकां बोलिले ॥ तें सर्व म्यां परिसिलें ॥

ह्मणोनियां गमन केलें ॥ अश्वशाळेसी ॥८१॥

तंव तेथें देखिला बाहुक ॥ दमयंती ह्मणोनि करी शोक ॥

परि रुप दिसे कुरुपक ॥ अत्यंत त्याचें ॥८२॥

तंव आड धरुनी जवनिक ॥ दमयंती ऐकतसे वाक्य ॥

मनीं ह्मणे तो नळ सम्यक ॥ निश्चयें होय ॥८३॥

पितयासि ह्मणे दमयंती ॥ तरि पत्रिका लिहावी त्वरितीं ॥

कीं सैंवर मांडिलें पुढती ॥ दमयंतीचें ॥८४॥

नळाची काहींच न कळे शुद्धी ॥ मारिला किंवा गिळिला श्वापदीं ॥

ह्मणोनि आतां त्रिशुद्धी ॥ मांडिलें सैंवर ॥८५॥

मुहूर्ता राहिलें स्वल्प अंतर ॥ उदयीख असे सैंवर ॥

ह्मणोनि यावें वेगवत्तर ॥ ऋतुपर्ण राया ॥८६॥

येरी ह्मणे शतयोजनें दूरी ॥ लांब असे अयोध्या नगरी ॥

ह्मणोनि येणें नघडे निर्धारीं ॥ ऋतुपर्णाचें ॥८७॥

जरि तेथें असेल नळ ॥ अश्वज्ञानी परम निर्मळ ॥

तरीच आणील उतावेळ ॥ ऋतुपर्णासी ॥८८॥

मग तया रायें भीमकें ॥ तेंचि लिहिलें असे पत्रिके ॥

सुदेवकरीं बहु हरिखें ॥ देतसे राव ॥८९॥

मग ते पत्रिका खोवोनि शिरीं ॥ सुदेव निघाला झडकरी ॥

पावला अयोध्या पुरनगरीं ॥ ऋतुपर्णाचे ॥९०॥

विप्र भेटला भूपाळासी ॥ वाचोनि दाविलें पत्रिकेसी ॥

कीं मांडिलें सैंवरासी ॥ उदयीक दिनीं ॥९१॥

मग पाचारोनि बाहुकासी ॥ ऋतुपर्ण पुसे तयासी ॥

आतां युक्ति कीजे कैसी ॥ जावयाची बाहुका ॥९२॥

वैदर्भदेशीं कौंडण्यपुर ॥ तेथें दमयंतीचें सैंवर ॥

होत असे ह्मणोनि शीघ्र ॥ जाणें असे आपणां ॥९३॥

पहावे आपुले अश्वशाळेंत ॥ वारु परमवेगवंत ॥

कीं शतयोजनें पंथ ॥ जातील जे त्वरेनें ॥९४॥

दमयंतीचें हें दुजें सैंवर ॥ ह्मणोनि गेले राजे समग्र ॥

आतां आमुचें जाणें शीघ्र ॥ होय केवीं सांगपां ॥९५॥

बाहुक ह्मणे न करीं चिंता ॥ अश्व आणितों तत्वतां ॥

शतयोजनें क्रमोनि पंथा ॥ जातील ऐसे ॥९६॥

बाहुकें जावोनि अश्वशाळेसी ॥ वेगवंत निवडिलें वारुंसी ॥

आणूनि जोडिले रथासी ॥ रायासमक्ष ॥९७॥

राव ह्मणे बाहुकासी ॥ टाकोनि उत्तम वारुवांसी ॥

तुवां जुंपिलें रोडक्यांसी ॥ काय कारण ॥९८॥

बाहुक ह्मणे अहो जी राया ॥ वृथापुष्ट ते न येति कार्या ॥

हे जातिशुद्ध पाहोनियां ॥ आणिले असती ॥९९॥

कीं जो जातीचा असेल शुद्ध ॥ तोचि कार्य करील सिद्ध ॥

ह्मणोनि आणिले सुबुद्ध ॥ उत्तम वारु ॥१००॥

हे नयेति आपुले मनासी ॥ परि करितील चिंतिले कार्यासी ॥

ऐसें सांगोनि रायासी ॥ जुंपिले अश्व ॥१॥

पाठी थोपटूनि केले हुशार ॥ नेत्र पुसोनि धरिले वाग्दोर ॥

कर्णीं सांगितला मंत्रोच्चार ॥ रथावरी बैसतां ॥२॥

रथीं राजा धुरेसि बाहुक ॥ तिसरा वार्ष्णेय घेतला सम्यक ॥

समागमींचे येर लोक ॥ राहविलें रायें ॥३॥

मग बाहुकें घोडे हांकिले ॥ ते गगनमार्गीं चालिले ॥

पवनासि मागें टाकिलें ॥ तया वारुंनीं ॥४॥

रथ जातसे अंतराळीं ॥ राव बोले तये वेळीं ॥

झणी होयगा तूं मातली ॥ सुरपतीचा ॥५॥

ह्मणे कैसे घोडे निवडिले ॥ जातिशुद्ध हे ओळखिले ॥

मग ऋतुपर्ण रायासि कळलें ॥ अश्वज्ञान ॥६॥

रथीं वाष्णेंय आणि राजा ॥ अंतरीं विस्मय करिती वोजा ॥

बाप हो सामर्थ्य शुद्धबीजा ॥ असे मोठें ॥७॥

ऐसे जातां वेगवत्तर ॥ पावले भोगावतीतीर ॥

तेथें पडलें उत्तरीयवस्त्र ॥ ऋतुपर्णाचें ॥८॥

रथ राहवीं ह्मणे बाहुका ॥ माझें पडलें वस्त्र देखा ॥

येरु ह्मणे योजनावरी ऐका ॥ राहिलें मागें ॥९॥

ऐकोनि राव जाहला विस्मित ॥ ह्मणे पवनाहूनि वेग बहुत ॥

ऐसें पृथ्वीमाजी सामर्थ्य ॥ नाहीं देखिलें ॥११०॥

हा असे अश्वविद्येंत पूर्ण ॥ माझिये गणितविद्ये समान ॥

तरि त्या विद्येचें महिमान ॥ दावितों आतां ॥११॥

तंव तेथें देखिला भल्लात ॥ राव ह्मणे मी जाणें यथार्थ ॥

याच्या फलपत्रांचें गणित ॥ केलें असे अंतरीं ॥१२॥

एक सहस्त्र पंचाण्णव फळें॥ पानें दशसहस्त्र एक आगळें ॥

आणि चवदा असती डाहाळें ॥ यया वृक्षा ॥१३॥

बाहुकें भूमीसि उतरुनि रथ ॥ तया वृक्षावरी चढत ॥

मग मोजितां जाहलें सत्य ॥ गणित तयाचें ॥१४॥

मनीं होवोनि परमविस्मित ॥ ह्मणे अद्भुत हें सामर्थ्य ॥

तरि हे विद्या आपणा प्राप्त ॥ होईल कैसी ॥१५॥

मग ह्मणे राया ऋतुपर्णा ॥ ही विद्या देइंजे आह्मां ॥

मी आपुली अश्वविद्या तुह्मां ॥ देतों बरवी ॥१६॥

परस्परीं केलें विद्यादान ॥ ऋतुपर्ण होवोनि आनंदघन ॥

अक्षविद्या तेहि संपूर्ण ॥ देता झाला बाहुकासी ॥१७॥

अक्षविद्या प्रवेशतां अंतरीं ॥ बाहुका वमन झालें सत्वरीं ॥

विष पडलें बाहेरी ॥ कलिमलासह ॥१८॥

तत्काळ कलि प्रकट होऊन ॥ नळासि दीधलें आशीर्वचन ॥

ह्मणे तूं होसी बा धन्य ॥ सर्वजनांत ॥१९॥

मग कलि नळासि विनवित ॥ ह्मणे मी तुज शरणागत ॥

शापों नको सर्व वृत्तांत ॥ ऐक माझा ॥१२०॥

तुह्मां उभयतां गांजिलें ॥ तेणें मज शासन घडलें ॥

माझें सर्वअंग जाहलें ॥ भस्मीभूत ॥२१॥

आतां तुज स्त्रीपुत्र होतील प्राप्त ॥ राज्य होईल हस्तगत ॥

अवदशा गेली निश्चित ॥ राया तुझी ॥२२॥

ऐसें बोलोनियां वचन ॥ कलि जाहला गुप्त आपण ॥

तया भल्लांतकवृक्षीं जाण ॥ संचरला तो ॥२३॥

इतुका जाहला वृत्तांत ॥ परि येरां काहीं नसे विदित ॥

मग जाते जाहले त्वरित ॥ कौंडण्यपुरा ॥२४॥

दृष्टीं देखिलें कौंडण्यपुर ॥ तंव मांडलें नाहीं सैंवर ॥

ह्मणोनि वाटलें विचित्र ॥ ऋतुपर्णासी ॥२५॥

इकडे दमयंती ह्मणे मातेसी ॥ माझिये वामनेत्र आणि बाहूसी ॥

स्फुरण होतसे दिवसनिशी ॥ शुभ चिन्हें जाणवती ॥२६॥

गोपुरावरी दमयंती ॥ पाहूं ठेली अतिप्रीतीं ॥

तंव ऋतुपर्ण आणि सारथी ॥ तिसरा बाहुक ॥२७॥

भीमक आला सामोरा ॥ भेटला ऋतुपर्ण राजेश्वरा ॥

मग नेला आपुले मंदिरा ॥ सन्मानेंशीं ॥२८॥

राव पुसे ऋतुपर्णांतें ॥ तुह्मी आलेति कवण्या अर्थें ॥

येरु ह्मणे भेटीचेनि आर्तें ॥ आलों सहज ॥२९॥

मग त्यासि रहावया मंदिर ॥ दीधलें परम सुंदर ॥

बाहुका अश्वशाळेसि बिढार ॥ दीधलें असे ॥१३०॥

केशिनी नामें अंगना ॥ तयेसि नळाच्या सर्व खुणा ॥

सांगोनि पाठवी जाणा ॥ दमयंती ते ॥३१॥

ह्मणे तो नळ राव आपण ॥ अन्यकरींचें पक्क अन्न ॥

नेघे स्वहस्तें करी रांधन ॥ ऐसा नेम जाणिजे ॥३२॥

नलगे तयासि हुताशन ॥ सामर्थ्यें आणील जीवन ॥

तरि कोरडें नेवोनि अन्न ॥ द्यावें तया ॥३३॥

दासी निघाली तेथुन ॥ नळाजवळी आली आपण ॥

ह्मणे तुह्मासि आणितें भोजन ॥ सुपक्क करोनी ॥३४॥

तयेसि ह्मणतसे बाहुक ॥ आह्मी करुं स्वयंपाक ॥

शुष्क अन्न देइजे सम्यक ॥ आह्मालागीं ॥३५॥

मग ते दासी केशिनी ॥ सत्वर आली राजसदनीं ॥

सर्व सामुग्री घेउनी ॥ मागुती गेली ॥३६॥

अग्निउदका विरहित ॥ दीधलें असे सर्व साहित्य ॥

आणि रिती घागर ठेवित ॥ उदका लागीं ॥३७॥

इतुकें तयासि देऊन ॥ येरी गुप्त राहिली लपोन ॥

कर्तव्य पाहतसे दुरोन ॥ बाहुकाचें ॥३८॥

मग तो विद्यावंत नळराज ॥ जपता जाहला अग्निबीज ॥

तंव अग्नि पडला सतेज ॥ मंत्रें करोनी ॥३९॥

घागरीं करितां अवलोकन ॥ उदक जाहलें परिपूर्ण ॥

मग करीतसे रांधन ॥ स्वयंपाक ॥१४०॥

येरी विस्मय करी अंतरीं ॥ ह्मणे विद्येची नवलपरी ॥

तरि जावोनि सांगावें सुंदरी ॥ दमयंतीसी ॥४१॥

ते दासी निघाली तेथुन ॥ सांगे दमयंतीसि भेटोन ॥

बाहुकाचें सर्वकथन ॥ वर्तलें तें ॥४२॥

तंव दमयंती बोलत ॥ नळचि होय गे निभ्रांत ॥

परि कुरुप असे दीसत ॥ कवण्या गुणें ॥४३॥

मागुती ह्मणे दासीतें ॥ हा बाळ गे नेवोनि तेथें ॥

तया बाहुकाचे दृष्टीतें ॥ दावीं त्वरित ॥४४॥

आणि त्या बाहुका देखतां ॥ बाळा हाणावें मुष्टिघाता ॥

कीं ह्मणावें रे नळसुता ॥ निर्दैवा तूं ॥४५॥

तयाकडे पहावें क्षणभरी ॥ चडका हाणाव्या मुखावरी ॥

मग जे होईल ते परी ॥ सांगें मज ॥४६॥

ऐसें ह्मणूनि दासीचिया कडवां ॥ पुत्र बैसविला बरवा ॥

दासियें आणिला तेधवां ॥ नळाजवळी ॥४७॥

तंव बाहुक असे पुसत ॥ ह्मणे हा कवणाचा सुत ॥

येरी सांगे सकळ वृत्तांत ॥ इंद्रसेनाचा ॥४८॥

ह्मणे हा पुत्र दमयंतीचा ॥ नळराजा पिता ययाचा ॥

परि हा असे दुर्दैवाचा ॥ सत्य जाण ॥४९॥

पुत्र होता कडेवरी ॥ तया हाणिलें करप्रहारीं ॥

ह्मणे जारे पितयाचे परी ॥ निघोनियां ॥१५०॥

मरमर रे नळसुता ॥ सांडोनि गेला तुझा पिता ॥

तूंही जाईरे परता ॥ देशांतरातें ॥५१॥

तुज नाहीं रे दैवरेखा ॥ कैसा बैसों पाहसी अंका ॥

तंव गहिंवर त्या बाहुका ॥ दाटला थोर ॥५२॥

ह्मणे तें बाळ गे अज्ञान ॥ काय जाणे दुर्दैवपण ॥

तुझें तरी वो निष्ठुर मन ॥ जाईं येथोनियां ॥५३॥

अत्यंत गहिंवरें दाटला ॥ आणि दासीवरी कोपला ॥

ह्मणे बालक वृथा मारिला ॥ निष्ठुरे तुवां ॥५४॥

मग ते निघाली परिचारिका ॥ आली दमयंती जवळी देखा ॥

सांगीतला वृत्तांत निका ॥ तयेपाशीं ॥५५॥

तें जाणोनि दमयंती ॥ करी पितयासि विनंती ॥

ह्मणे मी जातें पहावयाप्रती ॥ बाहुकासी ॥५६॥

ताता नळाच्या सर्वखुणा ॥ बाहुका अंगीं दिसती अभिन्ना ॥

ह्मणोनि जाणें असे दर्शना ॥ आतां मज ॥५७॥

पितयाप्रति सांगोनी ॥ मग दासी सवें घेवोनी ॥

आली अश्वशाळे लागुनी ॥ दमयंती ते ॥५८॥

नळें देखिली आपुली नारी ॥ गहिंवरें दाटला अंतरीं ॥

शब्द नये मुखाबाहेरी ॥ स्त्रवती नेत्र ॥५९॥

मनीं ह्मणे हें सतीरत्‍न ॥ म्यां वनीं सांडिलें आपण ॥

तरि मी जाहलों पृथक्‌जन ॥ यथार्थ देवा ॥१६०॥

गहिंवरें बोले दमयंती ॥ अजूनि कां नये काकुळती ॥

अर्धवसनें आहें दुःखिती ॥ आजवरी वल्लभा ॥६१॥

तूं ह्मणसी मांडिलें सैंवर ॥ तरि इंद्राहूनि कोण थोर ॥

यावया लागोनि तुजसि पत्र ॥ पाठविलें व्याजें ॥६२॥

हें जरी असेल असत्य वचन ॥ तरि साक्ष तुमचेचि चरण ॥

तुजवांचोनि अन्य जन ॥ बंधु माझे सर्वही ॥६३॥

अहो लक्ष्मी आणि सावित्री ॥ सती अनुसूये तुह्मी गौरी ॥

आतां साक्ष द्यावी झडकरी ॥ गगनवाचे ॥६४॥

अगे माये सती धरणी ॥ चंद्र तारा आणि तरणी ॥

मी पतिव्रता तरी गगनीं ॥ फुटो वाचा ॥६५॥

तंव वाचा जाहली गगनीं ॥ पतिव्रता हे शिरोमणी ॥

नळा तुजवांचोनि कोणी ॥ स्वप्नींहि नेणे ॥६६॥

भाग्यवंता नळा भूपती ॥ बहु कष्टली हे दमयंती ॥

आतां हे अंगिकारोनि सती ॥ राज्य करीं आपुलें ॥६७॥

ऐसी जाहली गगनवाणी ॥ नळरायें ती ऐकिली श्रवणीं ॥

मग स्मरिला कर्कोटक मनीं ॥ विष उतराया ॥६८॥

तंव कर्कोटक पातला ॥ आपुलें विष काढिता झाला ॥

मग तो रुपवंत जाहला ॥ नळराव तत्काळ ॥६९॥

पहिलें होतें जें स्वरुप ॥ त्याहोनि तेज आलें अमूप॥

गेली अवदशा समूळ पाप ॥ पळोनियां तेव्हांची ॥१७०॥

मग दमयंती गेली मंदिरा ॥ सांगितलें मातापितरां ॥

ह्मणे जावोनि भेटा नृपवरा ॥ नळरायासी ॥७१॥

त्वरें भीमक आला तेथ ॥ पाहोनि जाहला आनंदभरित ॥

मग परस्परां क्षेम होत ॥ अतिप्रीती करोनी ॥७२॥

नळासि पाहोनि ऋतुपर्ण राजा ॥ मनीं विस्मित जाहला वोजा ॥

ह्मणे अपराध क्षमा माझा ॥ करीं आतां नैषधा ॥७३॥

नळा ऐसा तूं भूपती ॥ अवदशेनें आलासि मजप्रती ॥

परि मज पडली भ्रांती ॥ नेणवेचि काहीं ॥७४॥

ह्मणोनि लागला चरणा ॥ येरें दीधलें आलिंगना ॥

ह्मणे चिंता न धरीं धन्या ॥ तिळमात्र राया ॥७५॥

मग तो भीमक भूपती ॥ नळासि आणी गृहाप्रती ॥

मंगळस्नान घालोनि निगुती ॥ सुखासनीं बैसविला ॥७६॥

कंठिलीं दुःखें वर्षें चारी ॥ आतां भेटी नळावरी ॥

सुधापानी पुष्पें अंबरीं ॥ वर्षते झाले अपार ॥७७॥

मग दोघां पाटीं बैसवोनी ॥ सर्वोपचार अर्पोनी ॥

याचक तृप्त केले दानीं ॥ अति सोहळा होतसे ॥७८॥

जैसी मेघांचे शिंपणीं ॥ तापली निवे मेदिनी ॥

तैसी ते दमयंती विरहिणी ॥ नळासि मिळतां ॥७९॥

नगरीं उभविलीं गुढिया तोरणें ॥ रायें दीधलीं अपार दानें ॥

परमानंद सकळां कारणें ॥ प्रकट जाहला सर्वस्वें ॥१८०॥

भीमकें वस्त्रालंकारेंसीं ॥ सन्मानिलें ऋतुपर्णासी ॥

मग पाठविला निज नगरासी ॥ अयोध्येप्रती ॥८१॥

तंव तया भीमकाप्रती ॥ नळराज करी विनंती ॥

ह्मणे जाणें आतां देशाप्रती ॥ आपुलिया आह्मा ॥८२॥

मग भीमकें नळरायासी ॥ सवें देवोनि सैन्यासी ॥

बोळविलें निज नगरासी ॥ अति संतोषें ॥८३॥

दहा दीधले कुंजर ॥ पांचशत अश्व सुंदर ॥

आणि दीधले पायभार ॥ रथांसहित ॥८४॥

ऐशा सैन्येंशीं नळ निघाला ॥ आपुलिया नगरा आला ॥

मग पुष्करासि हाकारिला ॥ नळरायें तेधवां ॥८५॥

ह्मणे आतां येरे तस्करा ॥ परम कपटिया पुष्करा ॥

मज युद्धासि होईं सामोरा ॥ अक्षविद्येच्या ॥८६॥

नातरी युद्ध करीं निश्चित ॥ ह्मणोनि घातला खड्गासि हात ॥

येरु ह्मणे मी शरणागत ॥ आलों असें जी ॥८७॥

पुष्कर होतां शरणागत ॥ नळासि भेटले अमात्य ॥

नगरीं जाहले आनंदभरित ॥ प्रजानन सर्वही ॥८८॥

मग ते दमयंती राणी ॥ अपत्यांसह आणिली तत्क्षणीं ॥

अभिषेक करोनि सिंहासनीं ॥ बैसला नळ ॥८९॥

उभविलीं गुढिया तोरणें ॥ नगरीं जाहलीं वाधावणें ॥

मग करिती अक्षयवाणें ॥ नळदमयंती ॥१९०॥

भद्रासनीं बैसतां भूपाळ ॥ पळोनि गेले दोषदुष्काळ ॥

नगरीं होतसे परम मंगल ॥ नारी नर संतुष्टले ॥९१॥

मग तो चक्रवर्ती नळराजा ॥ पुत्रा ऐशा पाळी प्रजा ॥

गोब्राह्मणांची नित्यपूजा ॥ करीतसे आनंदें ॥९२॥

रायांमाजी परमश्रेष्ठ ॥ साधूंमाजी अति वरिष्ठ ॥

ईश्वरभक्तीसि एकनिष्ठ॥ नळराज तो ॥९३॥

पुण्यश्लोक तो नळ नृपवर ॥ दोषतमासि जैसा दिनकर ॥

तयाची कथा परम पवित्र ॥ तिहीं लोकीं विख्यात ॥९४॥

हे कथा नळोपाख्यान ॥ जे करिती श्रवण पठण ॥

त्यांचीं पातकें दोष दारुण ॥ भस्म होती क्षणार्धें ॥९५॥

नळ कर्कोटक आणि दमयंती ॥ चौथा ऋतुपर्ण भूपती ॥

यांचिये स्मरणें कलिमल नासती ॥ हें असे ऋषिवाक्य ॥९६॥

हंसीण ह्मणे प्रभावती ॥ अनंत असे जैशी वसुमती ॥

तैसीच हे कथा भारती ॥ कथिली तुज दृष्टांतें ॥९७॥

बाई जें कां तुवां पुसिलें ॥ तें सर्वही सांगितलें ॥

यथामति चरित्र वर्णिलें ॥ नळरायाचें ॥९८॥

तयांची तेथें वर्‍हाडिका ॥ हंसेंचि घडविली येका ॥

तैशीच तुझी मदनासि देखा ॥ करुं आह्मी जोडणी ॥९९॥

जनमेजय ह्मणे वैशंपायना ॥ कथा कथिली कोणें कवणा ॥

आणि तुमचिया अंतःकरणा ॥ आली कैसी ॥२००॥

मुनि ह्मणे गा भारता ॥ पांडव वनीं राहिले असतां ॥

बृहदश्चा होय सांगता ॥ धर्मरायासी कथा हे ॥१॥

कथा होती बहुजुनाट ॥ ऋषिरायें केली प्रगट ॥

ते मज जाहली असे पाठ ॥ व्यास कृपेनें ॥२॥

कौरवीं खेळोनि कपटद्यूत ॥ राज्य घेतलें समस्त ॥

आणि धाडिलें वनांत ॥ पांडवांसी ॥३॥

हें ऐकोनि दूतद्वारें ॥ बृहदश्चा धाडिला इंद्रें ॥

तेणें धर्मासि मनोहरें ॥ कथिलीं पुराणें ॥४॥

बृहदश्चा ह्मणे पंडुसुता ॥ तुवां न करावी काहीं चिंता ॥

वेळ पडलिया सर्वथा ॥ सोसणें घडे प्राणिमात्रां ॥५॥

अनुतापें धर्म ह्मणे हो स्वामी ॥ थोर दंडलों द्यूतकर्मीं ॥

सकळ राज्य अधर्मीं ॥ हारविलें म्यां ॥६॥

मग बृहदश्चा होय सांगता ॥ ऐसें घडलें पूर्वीं बहुतां ॥

परि नळाची जाहली अवस्था ॥ राया ते फार दुःसह ॥७॥

तया ऐसी पूर्वीं कवणा ॥ झालीच नाहीं देहदंडणा ॥

एकटा पडला घोरवना ॥ माजी सदार ॥८॥

तुज सांगातें सहोदर ॥ आणि द्रौपदी सुंदर ॥

तैसेच धौम्यादि मुनिवर ॥ सवें असती ॥९॥

तुझा वनवास हा सोपा ॥ नळाचा न सांगवे बापा ॥

धर्मा तयाच्या दुःखतापा ॥ मिती नाहीं सत्य पैं ॥२१०॥

आवडीं ह्मणे पंडुसुत ॥ कोण कोठील नैषधनाथ ॥

कैसा हारविला राज्यार्थ ॥ सांगा मज स्वामिया ॥११॥

मग हे दोषहारिणी कथा ॥ बृहदश्चें कथिली पंडुसुता ॥

तेचि कथिली गा भारता ॥ हंसिणीनें ॥१२॥

हे अरण्यपर्वीं भारतीं ॥ कथिली असे संस्कृतीं ॥

ते सांगितली म्यां प्राकृतीं ॥ श्रोतेजनांसी ॥१३॥

आतां पुढिले प्रसंगीं गहन ॥ प्रभावतीचें गांधर्वलग्न ॥

ते कथा ऐकोत सज्जन ॥ ह्मणे कृष्णयाज्ञवल्की ॥१४॥

इति श्रीकथाकल्पतरु ॥ प्रथम स्तबक मनोहरु ॥

नलदमयंतीआख्यानविस्तारु ॥ दशमोऽध्यायीं कथियेला ॥२१५॥

श्रीरुक्मिणीरमार्पणमस्तु ॥ ओंव्या २१५॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2010-03-03T21:10:55.6400000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

trowelled stucco

  • करणीपूर्त सुसम पलिस्तर 
RANDOM WORD

Did you know?

Is there any reference in Vedas or puranas for eating non-veg food?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Status

  • Meanings in Dictionary: 717,751
  • Total Pages: 47,439
  • Dictionaries: 46
  • Hindi Pages: 4,555
  • Words in Dictionary: 325,781
  • Marathi Pages: 28,417
  • Tags: 2,707
  • English Pages: 234
  • Sanskrit Pages: 14,232
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.