TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद ४ - खण्ड २१

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड २१
१ - ८ - कृभ्वस्तियोगे इति वक्तव्यम् ।

२ - ८ - इह एव यथा स्यात् ।

३ - ८ - ऊरीकृत्य ऊरीभूय ।

४ - ८ - इह मा भूत् ।

५ - ८ - ऊरी पक्त्वा ।

६ - ८ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

७ - ८ - न वक्तव्यम् ।

८ - ८ - क्रियायोगे इति अनुवर्तते न च अन्यया क्रियया ऊर्यादिच्विडाचाम् योगः अस्ति ।

१ - १३ - कथम् इदम् विज्ञायते ।

२ - १३ - इतेः परम् इतिपरम् न इतिपरम् अनितिपरम् इति आहोस्वित् इतिः परो यस्मात् तत् इदम् इतिपरम् न इतिपरम् अनितिपरमिति ।

३ - १३ - किम् च अतः ।

४ - १३ - यदि विज्ञायत इतेः परम् इतिपरम् न इतिपरम् अनितिपरम् इति खाट् इति कृत्वा निरष्ठीवत् इति अत्र प्राप्नोति ।

५ - १३ - अथ इतिः परो यस्मात् तत् इदम् इतिपरम् न इतिपरम् अनितिपरमिति श्रौषट् वौषट् इति कृत्वा निरष्ठीवत् इति अत्र प्राप्नोति ।

६ - १३ - अस्तु तावत् इतिः परो यस्मात् तत् इदम् इतिपरम् न इतिपरम् अनितिपरमिति ।

७ - १३ - ननु च उक्तम् श्रौषट् वौषट् इति कृत्वा निरष्ठीवत् इति अत्र प्राप्नोति इति ।

८ - १३ - न एषः दोषः ।

९ - १३ - इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः ।

१० - १३ - अथ इह ते प्राक् धातोः इति कथम् गतिमात्रस्य पूर्वप्रयोग्ः भवति ।

११ - १३ - उपोद्धरति इति ।

१२ - १३ - गत्याकृतिः प्रतिनिर्दिश्यते ।

१३ - १३ - इह अपि तर्हि अनुकरणाकृतिः निर्दिश्यते ।

१ - ९ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - ९ - अनुकरणस्य इतिकरणपरत्वप्रतिषेधः अनिष्टशब्दनिवृत्त्यर्थः ।

३ - ९ - अनुकरणस्य इतिकरणपरत्वप्रतिषेधः उच्यते ।

४ - ९ - किम् प्रयोजनम् ।

५ - ९ - अनिष्टशब्दनिवृत्त्यर्थः ।

६ - ९ - अनिष्ठशब्दता मा भूत् इति ।

७ - ९ - इदम् विचारयिष्यति तेप्राग्धातुवचनम् प्रयोगनियमार्थम् वा स्यात् सञ्ज्ञानियमार्थम् वा इति ।

८ - ९ - तत् यदा प्रयोगनियमार्थम् तदा अनिष्ठशब्दनिवृत्त्यर्थम् इदम् वक्तव्यम् ।

९ - ९ - यदा हि सञ्ज्ञानियमार्थम् तदा न दोषः भवति ।

१ - १४ - इदम् अतिबहु क्रियते आदरे अनादरे सत् असत् इति ।

२ - १४ - आदारे सत् इति एव सिद्धम् ।

३ - १४ - कथम् असत्कृत्य इति ।

४ - १४ - तदन्तिविधिना भविष्यति ।

५ - १४ - केन इदानीम् अनादरे भविष्यति ।

६ - १४ - नञा आदरप्रतिषेधम् विज्ञास्यामः ।

७ - १४ - नादरे अनादरे इति ।

८ - १४ - न एवम् शक्यम् ।

९ - १४ - आदरप्रसङ्गे एव हि स्यात् ।

१० - १४ - अनादरप्रसङ्गे न स्यात् ।

११ - १४ - अनादरग्रहणे पुनः क्रियमाणे बहुव्रीहिः अयम् विज्ञायते ।

१२ - १४ - अविद्यमानादरे अनादरे इति ।

१३ - १४ - तस्मात् अनादरग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१४ - १४ - असतः तु तदन्तविधिना सिद्धम् ।

१ - १० - अन्तःशब्दस्य आङ्किविधिसमासणत्वेषु पसङ्ख्यानम् ।

२ - १० - अन्तःशब्दस्य आङ्किविधिसमासणत्वेषु पसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १० - अङ् ।

४ - १० - अन्तर्धा ।

५ - १० - किविधिः ।

६ - १० - अन्तर्धिः ।

७ - १० - समासः ।

८ - १० - अन्तर्हत्य ।

९ - १० - णत्वम् ।

१० - १० - अन्तर्हण्यात् गोभ्यो गाः ।

१ - २३ - साक्षात्प्रभृतिषु च्व्यर्थग्रहणम् ।

२ - २३ - साक्षात्प्रभृतिषु च्व्यर्थग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - २३ - असाक्षात्साक्षात्कृत्वा साक्षात्कृत्य ।

४ - २३ - यदा हि साक्षात् एव किम् चित् क्रियते तदा मा भूत् इति ।

५ - २३ - मकारान्तत्वम् च गतिसञ्ज्ञासन्नियुक्तम् ।

६ - २३ - मकारान्तत्वम् च गतिसञ्ज्ञासन्नियोगेन वक्तव्यम् ।

७ - २३ - लवणङ्कृत्य ।

८ - २३ - तत्र च्विप्रतिषेधः ।

९ - २३ - तत्र च्व्यन्तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१० - २३ - लवणीकृत्य ।

११ - २३ - न वा पूर्वेण कृतत्वात् ण वा वक्तव्यम् ।

१२ - २३ - किम् कारणम् ।

१३ - २३ - पूर्वेण कृतत्वात् ।

१४ - २३ - अस्तु अनेन विभाषा ।

१५ - २३ - पूर्वेण नित्यः भविष्यति ।

१६ - २३ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

१७ - २३ - मकारान्तत्वम् च गतिसञ्ज्ञासन्नियुक्तम् इति उक्तम् ।

१८ - २३ - तत् च्व्यन्तस्य मा भूत् इति ।

१९ - २३ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

२० - २३ - लवणशब्दस्य अयम् विभाषा लवणम्शब्द आदेशः क्रियते ।

२१ - २३ - यदि च लवणी शब्दस्य अपि विभाषा लवणम्शब्दः आदेशः भवति न किम् चिद् दुष्यति ।

२२ - २३ - त्रैशब्द्यम् च ह साध्यम् ।

२३ - २३ - । तच्च एवम् सति सिद्धम् भवति इति ।

१ - ४३ - किमिदम् प्राग्धातुवचनम् प्रयोगनियमार्थम् ॒ एते प्राक् एव धातोः प्रयोक्तव्याः ।

२ - ४३ - आहोस्वित् सञ्ज्ञानियमार्थम् ॒ एते प्राक् च अक्प्राक् च प्रयोक्तव्याः , प्राक् प्रयुज्यमानानाम् गतिसञ्ज्ञा भवति इति ।

३ - ४३ - कः च अत्र विशेषः ।

४ - ४३ - प्राग्धातुवचनम् प्रयोगनियमार्थम् इति चेत् अनुकरणस्य इतिकरणपरप्रतिषेधः अनिष्टशब्दनिवृत्त्यर्थः ।

५ - ४३ - प्राग्धातुवचनम् प्रयोगनियमार्थम् इति चेत् अनुकरणस्य इतिकरणपरप्रतिषेधः वक्तव्यः ।

६ - ४३ - किम् प्रयोजनम् ।

७ - ४३ - अनिष्टशब्दनिवृत्त्यर्थः ।

८ - ४३ - अनिष्टशबता मा भूत् इति ।

९ - ४३ - छन्दसि परव्यवहितवचनम् च ।

१० - ४३ - छन्दसि परे अपि व्यवहिताः च इति वक्तव्यम् ।

११ - ४३ - सञ्ज्ञानियमे सिद्धम् ।

१२ - ४३ - सञ्ज्ञानियमे सिद्धम् एतत् भवति ।

१३ - ४३ - अस्तु तर्हि सञ्ज्ञानियमः ।

१४ - ४३ - उभयोः अनर्थकम् वचनम् अनिष्टादर्शनात् ।

१५ - ४३ - उभयोः अपि पक्षयोः वचनमनर्थकम् ।

१६ - ४३ - किम् कारणम् ।

१७ - ४३ - अनिष्टादर्शनात् ।

१८ - ४३ - न हि कः चित्प्रपचति इति प्रयोक्तव्ये पचतिप्र इति प्रयुङ्क्ते ।

१९ - ४३ - यदि च अनिष्टम् दृश्येत ततः यत्नार्हम् स्यात् ।

२० - ४३ - उपसर्जनसन्निपाते तु पूर्वपरव्यवस्थार्थम् ।

२१ - ४३ - उपसर्जनसन्निपाते तु पूर्वपरव्यवस्थार्थम् एतत् वक्तव्यम् ।

२२ - ४३ - ऋषभम् कूलमुद्रुजम् ऋषभम् कूलमुद्वहम् ।

२३ - ४३ - अत्र गतेः प्राक् धातोः प्रयोगः यथा स्यात् ।

२४ - ४३ - यदि उपसर्जनसन्निपाते पूर्वपरव्यवस्थार्थम् इदम् उच्यते सुकटम्कराणि वीरणान् इ इति अत्र गतेः प्राक् धातोः प्रयोगः प्राप्नोति ।

२५ - ४३ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अत्र गतेः प्राक्प्रयोगः भवति इति यत् अयम् ईषद्दुःसुषु कृच्छ्राकृच्छार्थेषु खल् इति खकारम् अनुबन्धम् करोति ।

२६ - ४३ - कथम् कृत्वा ज्ञापकम् ।

२७ - ४३ - खित्करणे एतत् प्रयोजनम् खिति इति मुम् यथा स्यात् इति ।

२८ - ४३ - यदि च अत्र गतेः प्राक्प्रयोगः स्यात् खित्करणम् अनर्थकम् स्यात् ।

२९ - ४३ - अस्तु अत्र मुम् ।

३० - ४३ - अनव्ययस्य इति प्रतिषेधः भविष्यति ।

३१ - ४३ - पश्यति तु आचार्यः न अत्र गतेः प्राक् धतोः प्रयोगः भवति इति ततः खकारम् अनुबन्धम् करोति ।

३२ - ४३ - न एतत् अस्ति ज्ञापकम् ।

३३ - ४३ - यदि अपि अत्र गतेः प्राक्प्रयोगः स्यात् स्यातेवात्र मुमागमः ।

३४ - ४३ - कथम् ।

३५ - ४३ - कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि ग्रहणम् भवति इति ।

३६ - ४३ - तस्मात् न अर्थः एवमर्थेन प्राग्धातुवचनेन ।

३७ - ४३ - कथम् ऋषभम् कूलमुद्रुजम् ऋषभम् कूलमुद्वहम् ।

३८ - ४३ - न एषः दोषः ।

३९ - ४३ - न एषः उदिः उपपदम् ।

४० - ४३ - किम् तर्हि ।

४१ - ४३ - विशेषणम् ।

४२ - ४३ - उदि कूले रुजिवहोः ।

४३ - ४३ - उत्पूर्वाभ्याम् रुजिवहिभ्याम् कूले उपपदे इति ।

१ - ७ - किमर्थम् महती सञ्ज्ञा क्रियते ।

२ - ७ - अन्वर्थसञ्ज्ञा यथा विज्ञायेत ।

३ - ७ - कर्म प्रोक्तवन्तः कर्मप्रवचनीयाः इति ।

४ - ७ - के पुनः कर्म प्रोक्तवन्तः ।

५ - ७ - ये सम्प्रति क्रियाम् न आहुः ।

६ - ७ - के च सम्प्रति क्रियाम् न आहुः ।

७ - ७ - ये अप्रयुज्यमानस्य क्रियाम् आहुः ते कर्मप्रवचनीयाः ।

१ - ४५ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - ४५ - कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञा यथा स्यात् ।

३ - ४५ - गत्युपसर्गसञ्ज्ञे मा भूताम् इति ।

४ - ४५ - किम् च स्यात् ।

५ - ४५ - शाकल्यस्य सम्हिताम् अनु प्रावर्षत् ॒ गतिः गतौ इति निघातः प्रसज्येत ।

६ - ४५ - यदि एवम् वेः अपि कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञा वक्तव्या ।

७ - ४५ - वेः अपि निघातः न इष्यते ॒ प्रादेशम् प्रादेशम् विपरिलिखति ।

८ - ४५ - अस्ति अत्र विशेषः ।

९ - ४५ - न अत्र वेः लिखिम् प्रति क्रियायोगः ।

१० - ४५ - किम् तर्हि ।

११ - ४५ - अप्रयुज्यमानम् ।

१२ - ४५ - प्रादेशम् प्रादेशम् विमाय परिलिखति इति ।

१३ - ४५ - यदि एवम् अनोः अपि कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञया न अर्थः ।

१४ - ४५ - अनोः अपि हि न वृषिम् प्रति क्रियायोगः ।

१५ - ४५ - किम् तर्हि अप्रयुज्यमानम् ।

१६ - ४५ - शाकल्येन सुकृताम् सम्हिताम् अनुविशम्य देवः प्रावर्षत् ।

१७ - ४५ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् द्वितीया यथा स्यात् कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया इति ।

१८ - ४५ - अतः उत्तरम् पठति ।

१९ - ४५ - अनुर्लक्षणेवचनानर्थक्यम् सामान्यकृतत्वात् ।

२० - ४५ - अनुर्लक्षणेवचनार्थक्यम् ।

२१ - ४५ - किम् कारणम् ।

२२ - ४५ - सामान्यकृतत्वात् ।

२३ - ४५ - सामान्येन एव अत्र कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञा भविष्यति लक्षणेत्थम्भूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्यनवः इति ।

२४ - ४५ - हेत्वर्थम् तु वचनम् ।

२५ - ४५ - हेत्वर्थम् इदम् वक्तव्यम् ।

२६ - ४५ - हेतुः शाकल्यस्य सम्हिता वर्षस्य न लक्षणम् ।

२७ - ४५ - किम् वक्तव्यम् एतत् ।

२८ - ४५ - न हि ।

२९ - ४५ - कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते ।

३० - ४५ - लक्षणम् हि नाम सः भवति येन पुनः पुनः लक्ष्यते न यः सकृदपि निमित्तत्वाय कल्पते ।

३१ - ४५ - सकृत् च असौ शाकल्येन सुकृताम् सम्हिताम् अनुशिम्य देवः प्रावर्षत् ।

३२ - ४५ - सः तर्हि तथा ।

३३ - ४५ - निर्देशः कर्तव्यः अनुः हेतौ इति ।

३४ - ४५ - अथ इदानीम् लक्षणेन हेतुः अपि व्याप्तः न अर्थः अनेन ।

३५ - ४५ - लक्षणेन हेतुः अपि व्याप्तः ।

३६ - ४५ - न हि अवश्यम् तत् एव लक्षणम् भवति येन पुनः पुनः लक्ष्यते ।

३७ - ४५ - किम् तर्हि ।

३८ - ४५ - यत् सकृत् अपि निमित्त्वाय कल्पते तत् अपि लक्षणम् भवति ।

३९ - ४५ - तत् यथा अपि भवान् कमण्डुलपाणिम् छात्रम् अद्रक्षीत् इति ।

४० - ४५ - सकृत् आसौ कमण्डलुपाणिः छात्रः दृष्टः तस्य तत् एव लक्षणम् भवति ।

४१ - ४५ - तत् एव तर्हि प्रयोजनम् द्वितीया यथा स्यात् कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया इति ।

४२ - ४५ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

४३ - ४५ - सिद्धा अत्र द्वितीया कर्मप्रवचनीययुक्ते इति एव ।

४४ - ४५ - न सिध्यति ।

४५ - ४५ - परत्वात् हेतुत्वाश्रया तृतीया प्राप्नोति ।

१ - ६ - आङ् मर्यादाभिविध्योः इति वक्तव्यम् ।

२ - ६ - इह अपि यथा स्यात् आकुमारम् यशः पाणिनेः इति ।

३ - ६ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

४ - ६ - न वक्तव्यम् ।

५ - ६ - मर्यादावचने इति एव सिद्धम् ।

६ - ६ - एषा अस्य यशसः मर्यादा ।

१ - १० - कस्य लक्षणदयः अर्थाः निर्दिश्यन्ते ।

२ - १० - वृक्षादीनाम् ।

३ - १० - किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते ।

४ - १० - कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञा यथा स्यात् ।

५ - १० - गत्युपसर्गसञ्ज्ञे मा भूताम् इति ।

६ - १० - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

७ - १० - यत्क्रियायुक्ताः तम् प्रति गत्युपसर्गसञ्ज्ञे भवतः न च वृक्षादीन् प्रति क्रियायोगः ।

८ - १० - इदम् तर्हि प्रयोजनम् द्वितीया यथा स्यात् कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया इति ।

९ - १० - वृक्षम् प्रति विद्योतते ।

१० - १० - वृक्षमनु विद्योतते इति ।

१ - २४ - किमर्थम् अधिपर्योः अनर्थकयोः कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञा उच्यते ।

२ - २४ - कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञा यथा स्यात् ।

३ - २४ - गत्युपसर्गसञ्ज्ञे मा भूताम् इति ।

४ - २४ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

५ - २४ - यत्क्रियायुक्ताः तम् प्रति गत्युपसर्गसञ्ज्ञे भवतः अनर्थकौ च इमौ ।

६ - २४ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् पञ्चमी यथा स्यात् पञ्चमी अपाङ्परिभिः इति ।

७ - २४ - कुतः पर्यागम्यत इति ।

८ - २४ - सिद्धा अत्र पञ्चमी अपादाने इति एव ।

९ - २४ - आतः च अपादानपञ्चमी एषा ।

१० - २४ - यत्र अपि अधिशब्देन योगे पञ्चमी न विधीयते तत्र अपि श्रूयते ।

११ - २४ - कुतः अध्यागम्यत इति ।

१२ - २४ - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् अनर्थकयोः गत्युपसर्गसञ्ज्ञाबाधिकाम् कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञाम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः अनर्थकानाम् अपि एषाम् भवति अर्थवत्कृतम् इति ।

१३ - २४ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

१४ - २४ - निपातस्य अनर्थकस्य प्रातिपदिकत्वम् चोदितम् ।

१५ - २४ - तत् न वक्तव्यम् भवति ।

१६ - २४ - अथ वा न एव इमौ अनर्थकौ ।

१७ - २४ - किम् तर्हि अनर्थकौ इति उच्यते ।

१८ - २४ - अनर्थान्तर्वाचिनौ अनर्थकौ ।

१९ - २४ - धातुना उक्ताम् क्रियाम् आहतुः ।

२० - २४ - तद् अविशिष्टम् भवति यथा शङ्खे पयः ।

२१ - २४ - यदि एवम् धातुना उक्तत्वात् तस्यार्थस्य उपसर्गप्रयोगो न प्राप्नोति उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति ।

२२ - २४ - उक्तार्थानामपि प्रयोगः दृश्यते ।

२३ - २४ - तत् यथा अपूपौ द्वौ आनय ।

२४ - २४ - ब्राह्मणौ द्वौ अनय इति ।

१ - १५ - इह कस्मात् न भवति ।

२ - १५ - सर्पिषः अपि स्यात् ।

३ - १५ - गोमूत्रस्य अपि स्यात् ।

४ - १५ - किम् च स्यात् ।

५ - १५ - द्वितीया अपि प्रसज्येत कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया इति ।

६ - १५ - न एषः दोषः ।

७ - १५ - न इमे अप्यर्थाः निर्दिश्यन्ते ।

८ - १५ - किम् तर्हि ।

९ - १५ - परपदार्थाः इमे निर्दिश्यन्ते ।

१० - १५ - एतेषु अर्थेषु यत् पदम् वर्तते तत् प्रति अपिः कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञः भवति इति ।

११ - १५ - अथ वा यत् अत्र कर्मप्रवचनीययुक्तम् न अदः प्रयुज्यते ।

१२ - १५ - किम् पुनः तत् ।

१३ - १५ - बिन्दुः ।

१४ - १५ - बिन्दोः तर्हि कस्मात् न भवति ।

१५ - १५ - उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिः बलीयसी इति प्रथमा भविष्यति इति ।

१ - ६ - अधिरीश्वरवचने उक्तम् ।

२ - ६ - किम् उक्तम् ।

३ - ६ - यस्य च ईश्वरवचनम् इति कर्तृनिर्देशः चेत् अवचनात् सिद्धम् ।

४ - ६ - प्रथमानुपपत्तिः तु ।

५ - ६ - स्ववचनात् सिद्धम् इति ।

६ - ६ - अधिः स्वम् प्रति कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञः भवति इति वक्तव्यम् ।

१ - १३ - लादेशे परस्मैपदग्रहणम् पुरुषबाधितत्वात् ।

२ - १३ - लादेशे परस्मैपदग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - १३ - किम् कारणम् ।

४ - १३ - पुरुषबाधितत्वात् ।

५ - १३ - इह वचने हि सञ्ज्ञाबाधनम् ।

६ - १३ - इह हि क्रियमाणे अनवकाशा पुरुषसञ्ज्ञा परस्मैपदसञ्ज्ञाम् बाधेत ।

७ - १३ - परस्मैपदसञ्ज्ञा अपि अनवकाशा ।

८ - १३ - सा वचनात् भविष्यति ।

९ - १३ - सावकाशा परसमैपदसञ्ज्ञा ।

१० - १३ - कः वकाशः ।

११ - १३ - शतृक्क्वसू अवकाशः ।

१२ - १३ - सिचि वृद्धौ तु परस्मैपदग्रहणम् ज्ञापकम् पुरुषाबाधकत्वस्य ।

१३ - १३ - यत् अयम् सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु इति परस्मैपदग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न पुरुषसञ्ज्ञा परस्मैपदसञ्ज्ञाम् बाधते इति ।

१ - ३८ - प्रथममध्यमोत्तमसञ्ज्ञायाम् आत्मनेपदग्रहणम् समसङ्ख्यार्थम् । प्रथममध्यमोत्तमसञ्ज्ञायाम् आत्मनेपदग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२ - ३८ - आत्मनेपदानाम् च प्रथममध्यमोत्तमसञ्ज्ञाः भवन्ति इति वक्तव्यम् ।

३ - ३८ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - ३८ - समसङ्ख्यार्थम् ।

५ - ३८ - सङ्ख्यातानुदेशः यथा स्यात् ।

६ - ३८ - अक्रियमाणे हि आत्मनेपदग्रहणे तिस्रः सञ्ज्ञाः षट् सञ्ज्ञिनः ।

७ - ३८ - वैषम्यात् सङ्ख्यातानुदेशः न प्राप्नोति ।

८ - ३८ - क्रियमाणे अपि च आत्मनेपदग्रहणे आनुपूर्व्यवचनम् च ।

९ - ३८ - आनुपूर्व्यवचनम् च कर्तव्यम् ।

१० - ३८ - अक्रियमणे हि कस्य चित् एव त्रिकस्य प्रथमसञ्ज्ञा स्यात् कस्य चित् एव मध्यमसञ्ज्ञा कस्य चित् एव उत्तमसञ्ज्ञा ।

११ - ३८ - न वैकशेषनिर्देशात् ।

१२ - ३८ - यत् तावत् उच्यते आत्मनेपदग्रहणम् कर्तव्यम् समसङ्ख्यार्थम् इति ।

१३ - ३८ - तत् न कर्तव्यम् ।

१४ - ३८ - सञ्ज्ञाः अपि षत् एव निर्दिश्यन्ते ।

१५ - ३८ - कथम् ।

१६ - ३८ - एकशेषनिर्देसात् ।

१७ - ३८ - एकशेषनिर्देशः अयम् ।

१८ - ३८ - अथ एतस्मिन् एकशेषनिर्देशे सति किम् अयम् कृतैकशेषाणाम् द्वन्द्वः ।

१९ - ३८ - प्रथमः च प्रथमः च प्रथमौ मध्यमः च मध्यमः च मध्यमौ उत्तमः च उत्तमः च उत्तमौ प्रथमौ च मध्यमौ च उत्तमौ च प्रथममध्यमोत्तमाः इति ।

२० - ३८ - आहोस्वित् कृतद्वन्द्वानाम् एकशेषः ।

२१ - ३८ - प्रथमौ च मध्यमः च उत्तमः च प्रथममध्यमोत्तमाः ।

२२ - ३८ - प्रथममध्यमोत्त्तमाः च प्रथममध्यमोत्तमाः च प्रथममध्यमोत्तमाः इति ।

२३ - ३८ - किम् च अतः ।

२४ - ३८ - यदि कृतैकेशेषाणाम् द्वन्द्वः प्रथममध्यमयोः प्रथमसञ्ज्ञा प्राप्नोति ।

२५ - ३८ - उत्तमप्रथमयोः मध्यमसञ्ज्ञा प्राप्नोति ।

२६ - ३८ - मध्यमोत्तमयोः उत्तमसञ्ज्ञा प्राप्नोति ।

२७ - ३८ - अथ कृतद्वन्द्वानामेकशेषो न दोषः भवति ।

२८ - ३८ - यथा न दोषः तथा अस्तु ।

२९ - ३८ - किम् पुनः अत्र न्याय्यम् ।

३० - ३८ - उभयम् इति आह ।

३१ - ३८ - उभयम् हि दृश्यते ।

३२ - ३८ - तत् यथा ।

३३ - ३८ - बहु शक्तिकिटकम् बहूनि शक्तिकिटकानि बहु स्थालीपिठरम् बहूनि स्थालीपिठराणि ।

३४ - ३८ - यत् अपि उच्यते क्रियमाणे अपि आत्मनेपदग्रहणे आनुर्पूर्व्यवचनम् कर्तव्यम् इति ।

३५ - ३८ - न कर्तव्यम् ।

३६ - ३८ - लोकतः एतत् सिद्धम् ।

३७ - ३८ - तत् यथा लोके विहव्यस्य द्वाभ्याम् द्वाभ्याम् अग्निः उप्स्थेयः इति ।

३८ - ३८ - न च उच्यते आनुपूर्व्येण इति आनुपूर्व्येण च उपस्थीयत इति ।

१ - १७ - त्रीणि त्रीणि इति अनुवर्तते उताहो न ।

२ - १७ - किम् च अतः ।

३ - १७ - यदि अनुवर्तते अष्ठनः आ विभक्तौ इति आत्वम् न प्राप्नोति ।

४ - १७ - अथ निवृत्तम् प्रथमयोः पूर्वसवर्णः इति अत्र प्रत्यययोः एव ग्रहणम् प्राप्नोति ।

५ - १७ - यथा इच्छसि तथा अस्तु ।

६ - १७ - अस्तु तावत् अनुवर्तते इति ।

७ - १७ - ननु च उक्तम् अष्ठन आ विभक्तौ इति आत्वम् न प्राप्नोति इति ।

८ - १७ - वचनात् भविष्यति ।

९ - १७ - अथ वा पुनः अस्तु निवृत्तम् ।

१० - १७ - ननु च उक्तम् प्रथमयोः पूर्वसवर्णः इति अत्र प्रत्यययोः एव ग्रहणम् प्राप्नोति इति ।

११ - १७ - न एषः दोषः ।

१२ - १७ - अचि इति अनुवर्तते ।

१३ - १७ - न चाजादी प्रथमौ प्रत्ययौ स्तः ।

१४ - १७ - ननु च एवम् विज्ञायते अजादी यौ प्रथमौ अजादीनाम् वा यौ प्रथमौ इति ।

१५ - १७ - यत् तर्हि तस्मात् शसः नः पुम्सि इति अनुक्रान्तम् पूर्वसवर्णदीर्घम् प्रतिनिर्दिशति तत् ज्ञापयति आचार्यः विभक्त्योः ग्रहणम् इति ।

१६ - १७ - अथ वा वचनग्रहणम् एव कुर्यात् ।

१७ - १७ - औजसोः पूर्वसवर्णः इति ।

१ - १०० - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - १०० - युष्मदस्मच्छेषवचनम् नियमार्थम् ।

३ - १०० - नियमार्थः अयम् आरम्भः ।

४ - १०० - अथ एतस्मिन् नियमार्थे विज्ञायमाने किम् अयम् उपपदनियमः युष्मदि मध्यमः एव अस्मदि उत्तमः एव आहोस्वित् पुरुषनियमः युष्मदि एव मध्यमः अस्मदि एव उत्तमः इति ।

५ - १०० - किम् च अतः ।

६ - १०० - यदि पुरुषनियमः शेषग्रहणम् कर्तव्यम् शेषे प्रथमः इति ।

७ - १०० - किम् कारणम् ।

८ - १०० - मध्यमोत्तमौ नियतौ युष्मदस्मदी अनियते ।

९ - १०० - तत्र प्रथमः अपि प्राप्नोति ।

१० - १०० - तत्र शेषग्रहणम् कर्तव्यम् प्रथमनियमार्थम् ।

११ - १०० - शेषे एव प्रथमः भवति न अन्यत्र इति ।

१२ - १०० - अथ अपि उपपदनियमः एवम् अपि शेषग्रहणम् कर्तव्यम् शेषे प्रथमः इति ।

१३ - १०० - युष्मदस्मदी नियते मध्यमोत्तमौ अनियतौ तौ शेषे अपि प्राप्नुतः ।

१४ - १०० - तत्र शेषग्रहणम् कर्तव्यम् शेषनियमार्थम् ।

१५ - १०० - शेषे प्रथमः एव भवति न अन्यः इति ।

१६ - १०० - उपपदनियमे शेषग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् ।

१७ - १०० - कथम् ।

१८ - १०० - युष्मदस्मदी नियते मध्यमोत्तमौ अनियतौ तौ शेषे अपि प्राप्नुतः ।

१९ - १०० - ततः वक्ष्यामि प्रथमः भवति इति ।

२० - १०० - तत् नियमार्थम् भविष्यति ।

२१ - १०० - यत्र प्रथमः च अन्यः च प्राप्नोति तत्र प्रथमः भवति इति ।

२२ - १०० - तत्र युष्मदस्मदन्येषु प्रथमप्रतिषेधः शेषत्वात् ।

२३ - १०० - तत्र युष्मदस्मदन्येषु प्रथमस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

२४ - १०० - त्वम् च देवदत्तः च पचथः ।

२५ - १०० - अहम् च देवदत्तः च पचावः ।

२६ - १०० - किम् कारणम् ।

२७ - १०० - शेषत्वात् ।

२८ - १०० - शेषे प्रथमः इति प्रथमः प्राप्नोति ।

२९ - १०० - सिद्धम् तु युष्मदस्मदोः प्रतिषेधात् ।

३० - १०० - सिद्धम् एतत् ।

३१ - १०० - कथम् ।

३२ - १०० - युष्मदस्मदोः प्रतिषेधात् ।

३३ - १०० - शेषे प्रथम्ः युष्मदस्मदोः न इति वक्तव्यम् ।

३४ - १०० - युष्मदि मध्यमात् अस्मदि उत्तमः प्रतिषेधेन ।

३५ - १०० - युष्मदि मध्यमात् अस्मदि उत्तमः इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

३६ - १०० - युष्मदि मध्यमः इति अस्य अवकाशः त्वम् पचसि ।

३७ - १०० - अस्मदि उत्तमः इति अस्य अवकाशः अहम् पचामि ।

३८ - १०० - इह उभयम् प्राप्नोति त्वम् च अहम् च पचावः ।

३९ - १०० - अस्मदि उत्तमः इति एतत् भवति विर्प्रतिषेधेन ।

४० - १०० - सः तर्हि विप्रतिषेधः वक्त्वयः ।

४१ - १०० - न वक्तव्यः ।

४२ - १०० - त्यदादीनाम् यत् यत् परम् तत् तत् शिष्यते इति एवम् अस्मदः शेषः भविष्यति ।

४३ - १०० - तत्र अस्मदि उत्तमः इति एव सिद्धम् ।

४४ - १०० - अनेकशेषभावार्थम् तु । अनेकशेषभावार्थम् तु सः विप्रतिषेधः वक्तव्यः ।

४५ - १०० - यदा च एकशेषः न ।

४६ - १०० - कदा च एकशेषः न ।

४७ - १०० - सहविवक्षायाम् एकशेषः ।

४८ - १०० - यदा न सहविवक्षा तद एकशेषः न अस्ति ।

४९ - १०० - न वा युष्मदस्मदोः अनेकशेषभावात् तदधिकरणानाम् अपि अनेकशेषभावात् अविप्रतिषेधः ।

५० - १०० - न वा अर्थः विप्रतिषेधेन ।

५१ - १०० - किम् कारणम् ।

५२ - १०० - युष्मदस्मदोः अनेकशेषभावात् तदधिकरणानाम् अपि युष्मदस्मदधिकरणानाम् अपि एकशेषेन न भवितव्यम् ।

५३ - १०० - त्वम् च अहम् च पचसि पचामि च इति ।

५४ - १०० - क्रियापृथक्त्वे च द्रव्यपृथक्त्वदर्शनम् अनुमानम् उत्तरत्र अनेकशेषभावस्य ।

५५ - १०० - क्रियापृथक्त्वे च द्रव्यपृथक्त्वम् दृश्यते ।

५६ - १०० - तत् यथा पचसि पचामि च त्वम् च अहम् च इति ।

५७ - १०० - तत् अनुमानम् उत्तरयोः अपि क्रिययोः एकशेषः न भवति इति ।

५८ - १०० - एवम् च कृत्वा सः पि अदोषः भवति यत् उक्तम् तत्र युष्मदस्मदन्येषु प्रथमप्रतिषेधः शेषत्वात् इति ।

५९ - १०० - तत्र अपि हि एवम् भवितव्यम् त्वम् च देवदत्तः च पचसि पचति च ।

६० - १०० - अहम् च देवदत्तः च पचामि पचति च इति ।

६१ - १०० - यत् तावत् उच्यते न वा युष्मदस्मदोः अनेकशेषभावात् तदधिकरणानाम् अपि अनेकशेषभावात् अविप्रतिषेधः इति ।

६२ - १०० - दृश्यते हि युष्मदस्मदोः चानेकशेषः तदधिकरणानाम् च एकशेषः ।

६३ - १०० - तत् यथा त्वम् च अहम् च वृत्त्रहन् उभौ सम्प्रयुज्यावहै इति ।

६४ - १०० - यत् अपि उच्यते क्रियापृथक्त्वे च द्रव्यपृथक्त्वदर्शनम् अनुमानम् उत्तरत्र अनेकशेषभावस्य इति ।

६५ - १०० - क्रियापृथक्त्वे खलु अपि द्रव्यैकशेषः भवति इति दृश्यते ।

६६ - १०० - तत् यथा अक्षाः भज्यन्ताम् भक्ष्यन्ताम् दीव्यन्ताम् इति ।

६७ - १०० - एवम् च कृत्वा सः अपि दोषो भवति यत् उक्तम् तत्र युष्मदस्मदन्येषु प्रथमप्रतिषेधः शेषत्वात् इति ।

६८ - १०० - न एषः दोषः ।

६९ - १०० - परिहृतम् एतत् सिद्धम् तु युष्मदस्मदोः प्रतिषेधात् इति ।

७० - १०० - सः तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

७१ - १०० - न वक्तव्यः ।

७२ - १०० - शेषे प्रथमः विधीयते ।

७३ - १०० - न हि शेषः च अन्यः च शेषग्रहणेन गृह्यते ।

७४ - १०० - भवेत् प्रथमः न स्यान् ।

७५ - १०० - मध्यमोत्तमौ अपि न प्राप्नुतः ।

७६ - १०० - किम् कारणम् ।

७७ - १०० - युष्मदस्मदोः उपपदयोः मध्यमोत्तमौ उच्येते ।

७८ - १०० - न च युष्मदस्मदी अन्यः च युष्मदस्मद्ग्रहणेन गृह्यते ।

७९ - १०० - यत् अत्र युष्मत् यत् च अस्मत् तत्तदाश्रयौ मध्यमोत्तमौ भविष्यतः ।

८० - १०० - यथा एव तर्हि यत् अत्र युष्मत् यत् च स्मत् तदाश्रयौ मध्यमोत्तमौ भवतः एवम् यः अत्र शेषः तदाश्रयः प्रथमः प्राप्नोति ।

८१ - १०० - एवम् तर्हि शेषे उपपदे प्रथमः विधीयते ।

८२ - १०० - उपोच्चारि पदम् उपपदम् ।

८३ - १०० - यत् च अत्र उपोच्चारि न सः शेषः यः च शेषः न तत् उपोच्चारि ।

८४ - १०० - भवेत् प्रथमः न स्यात् ।

८५ - १०० - मध्यमोत्तमौ अपि न प्राप्नुतः ।

८६ - १०० - किम् कारणम् ।

८७ - १०० - युष्मदस्मदोः उपपदयोः मध्यमोत्तमौ उच्येते ।

८८ - १०० - उपोच्चारि पदम् उपपदम् ।

८९ - १०० - यत् च अत्र उपोच्चारि न ते युष्मदस्मदी ये च युष्मदस्मदी न तत् उपोच्चारि ।

९० - १०० - एवम् तर्हि शेषेण सामानाधिकरण्ये प्रथमः विधीयते ।

९१ - १०० - न च अत्र शेषेण एव सामानाधिकरण्यम् ।

९२ - १०० - भवेत् प्रथमः न स्यात् ।

९३ - १०० - मध्यमोत्तमौ अपि न प्राप्नुतः ।

९४ - १०० - किम् कारणम् ।

९५ - १०० - युष्मदस्मद्भ्याम् सामानाधिकरण्ये मध्यमोत्तमौ उच्येते न च अत्र युष्मदस्मद्भ्याम् एव सामानाधिकरण्यम् ।

९६ - १०० - एवम् तर्हि त्यदादीनि सर्वैः नित्यम् इति एवम् अत्र युष्मदस्मदोः शेषः भविष्यति ।

९७ - १०० - तत्र युष्मदि मध्यमः अस्मदि उत्तमः इति एव सिद्धम् ।

९८ - १०० - न सिध्यति ।

९९ - १०० - स्थानिनि अपि इति प्रथमः प्राप्नोति ।

१०० - १०० - त्यदादीनाम् खलु अपि यत् यत् परम् तत् तत् शिष्यते इति यदा भवतः शेषः तदा प्रथमः प्राप्नोति

१ - ३० - युष्मदि मध्यमः अस्मदि उत्तमः इति एव उच्यते. तौ इह न प्राप्नुतः ॒ परमत्वम् पचसि ।

२ - ३० - परमाहम् पचामि इति ।

३ - ३० - तदन्तविधिना भविष्यति ।

४ - ३० - इह अपि तर्हि तदन्तविधिना प्राप्नुतः ॒ अतित्वम् पचति ।

५ - ३० - अत्यहम् पचति इति ।

६ - ३० - ये च अपि एते समानाधिकरणवृत्तयः तद्धिताः तत्र च मध्यमोत्तमौ न प्राप्नुतः ॒ त्वत्तरः पचसि मत्तरः पचामि इति ।

७ - ३० - त्वद्रूपः पचसि मद्रूपः पचामि इति ।

८ - ३० - त्वत्कल्पः पचसि ।

९ - ३० - मत्कल्पः पचामि इति. एवम् तर्हि युष्मद्वति अस्मद्वति इति एवम् भविष्यति ।

१० - ३० - इह अपि तर्हि प्राप्नुतः ॒ अतित्वम् पचति ।

११ - ३० - अत्यहम् पचति इति ।

१२ - ३० - एवम् तर्हि युष्मदि साधने अस्मदि साधने इति एवम् भविष्यति ।

१३ - ३० - एवम् च कृत्वा सः अपि अदोषः भवति यत् उक्तम् तत्र युष्मदस्मदन्येषु प्रथमप्रतिषेधः शेषत्वात् इति ।

१४ - ३० - अथ वा प्रथमः उत्सर्गः करिष्यते ।

१५ - ३० - तस्य युष्मदस्मदोः उपपदयोः मध्यमोत्तमौ अपवादौ भविष्यतः ।

१६ - ३० - तत्र युष्मद्गन्धः च अस्मद्गन्धः च अस्ति इति कृत्वा मध्यमोत्तमौ भविष्यतः ।

१७ - ३० - अथ इह कथम् भवितव्यम् ।

१८ - ३० - अत्वम् त्वम् सम्पद्यते त्वद्भवति मद्भवति इति ।

१९ - ३० - आहोस्वित् त्वद्भवसि मद्भवामि इति ।

२० - ३० - त्वद्भवति मद्भवति इति एवम् भवितव्यम् ।

२१ - ३० - मध्यमोत्तमौ कस्मात् न भवतः ।

२२ - ३० - गौणमुख्ययोः मुख्ये सम्प्रत्ययः भवति ।

२३ - ३० - तत् यथा ।

२४ - ३० - गौः अनुबन्ध्यः अजः अग्नीष्होमीयः इति न बाहीकः अनुबध्यते ।

२५ - ३० - कथम् तर्हि बाहीके वृद्ध्यात्त्वे भवतः ।

२६ - ३० - गौः तिष्ठति ।

२७ - ३० - गाम् आनय इति ।

२८ - ३० - अर्थाश्रये एतत् एवम् भवति ।

२९ - ३० - यत् हि शब्दाश्रयम् शब्दमात्रे तत् भवति ।

३० - ३० - शब्दाश्रये च वृद्ध्यात्त्वे ।

१ - ५३ - परः सन्निकर्षः सम्हिता चेत् अद्रुतायाम् असंहितम् । परः सन्निकर्षः संहिता चेत् अद्रुतायाम् वृत्तौ संहितासञ्ज्ञा न प्राप्नोति ।

२ - ५३ - द्रुतायाम् एव हि परः सन्निकर्षो वर्णानाम् न अद्रुतायाम् ।

३ - ५३ - तुल्यः सम्निकर्षः ।

४ - ५३ - तुल्यः सम्निकर्षः वर्णानाम् द्रुतमध्यमविलिम्बितासु वृत्तिषु ।

५ - ५३ - किङ्कृतः तर्थि विशेषः ।

६ - ५३ - वर्णकालभूयस्त्वम् तु । वर्णानाम् तु कालभूयस्त्वम् ।

७ - ५३ - तत् यथा ।

८ - ५३ - हस्तिमशकयोः तुल्यः सन्निकर्षः प्राणिभूयस्त्वम् तु ।

९ - ५३ - यदि एवम् द्रुतायाम् तपरकरणे मध्यमविलिम्बितयोः उपसङ्ख्यानम् कालभेदात् ।

१० - ५३ - द्रुतायाम् तपरकरणे मध्यमविलिम्बितयोः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

११ - ५३ - किम् कारणम् ।

१२ - ५३ - कालभेदात् ।

१३ - ५३ - ये द्रुतायाम् वृत्तौ वर्णाः त्रिभागाधिकाः ते मध्यमायाम् ये मध्यमायाम् वृत्तौ वर्णाः त्रिभागाधिकास्ते विलिम्बितायाम् ।

१४ - ५३ - उक्तम् वा ।

१५ - ५३ - किम् उक्तम् ।

१६ - ५३ - सिद्धम् तु अवस्थिताः वर्णाः वक्तुः चिराचिरवचनात् वृत्तयः विशिष्यन्ते इति ।

१७ - ५३ - अथ वा शब्दाविरामः संहिता इति एतत् लक्षणम् करिष्यते ।

१८ - ५३ - शब्दाविरामे प्रतिवर्णम् अवसानम् ।

१९ - ५३ - शब्दाविरामे प्रतिवर्णम् अवसानसञ्ज्ञा प्राप्नोति ।

२० - ५३ - किम् इदम् प्रतिवर्णम् इति ।

२१ - ५३ - वर्णम् वर्णम् प्रति प्रतिवर्णम् ।

२२ - ५३ - येन एव यत्नेन एकः वर्णः उच्च्यार्यते विच्छिन्ने वर्णे उपसंहृत्य तम् अन्यम् उपादाय द्वितीयः प्रयुज्यते तथा तृतीयः तथा चतुर्थः ।

२३ - ५३ - एवम् तर्हि अनवकाशा संहितासञ्ज्ञा अवसानसञ्ज्ञाम् बाधिष्यते ।

२४ - ५३ - अथ वा अवसानसञ्ज्ञायाम् प्रकर्षगतिः विज्ञास्यते ॒ साधीयः यः विरामः इति ।

२५ - ५३ - कः च साधीयः ।

२६ - ५३ - यः शब्दार्थयोः विरामः ।

२७ - ५३ - अथ वा ह्रादाविरामः संहा इति एतत् लक्षणम् करिष्यते ।

२८ - ५३ - ह्रादाविरामे स्पर्शाघोषसंयोगे असन्निधानात् असंहितम् ।

२९ - ५३ - ह्रादाविरामे स्पर्शानाम् अघोषाणाम् संयोगे असम्निधानात् संहितासञ्ज्ञा न प्राप्नोति ।

३० - ५३ - कुक्कुटः पिप्पका पित्तम् इति ।

३१ - ५३ - किम् उच्यते संयोगे इति ।

३२ - ५३ - अथ यत्र एकः पचति इति एकः पूर्वपरयोः ह्रादेन प्रच्छाद्यते ।

३३ - ५३ - तद् यथा ।

३४ - ५३ - द्वयोः रक्तयोः वस्त्रयोः मध्ये शुक्लम् वस्त्रम् तद्गुणम् उपलभ्यते ।

३५ - ५३ - बदरपिटके रिक्तकः लोहकंसः तद्गुणः उपलभ्यते ।

३६ - ५३ - एकेन तुल्यः सन्निधिः ।

३७ - ५३ - यथा एकः वर्णः ह्रादेन प्रच्छाद्यते एवम् अनेकः अपि ।

३८ - ५३ - अथ वा पौर्वापर्यम् अकालव्यपेतम् संहिता इति एतत् लक्षणम् करिष्यते. पौर्वापर्यम् अकालव्यपेतम् संहिता चेत् पूर्वापराभावात् असंहितम् । पौर्वापर्यम् अकालव्यपेतम् संहिता चेत् पूर्वापराभावात् संहितासञ्ज्ञा न प्राप्नोति ।

३९ - ५३ - न हि वर्णानाम् पौर्वापर्यम् अस्ति ।

४० - ५३ - किम् कारणम् ।

४१ - ५३ - एकैकवर्णवर्तित्वात् वाचः उच्चरितप्रध्वंसित्वात् च वर्णानाम् ।

४२ - ५३ - एकैकवर्णवर्तिनी वाक् ।

४३ - ५३ - न द्वौ युगपत् उच्चारयति ।

४४ - ५३ - गौः इति यावत् गकारे वाक् वर्तते न औकारे न विसर्जनीये ।

४५ - ५३ - यावत् औकारे न गकारे न विसर्जनीये ।

४६ - ५३ - यावत् विसर्जनीये न गकारे न औकारे ।

४७ - ५३ - उच्चरितप्रध्वंसित्वात् ।

४८ - ५३ - उच्चरितप्रध्वंसिनः खलु अपि वर्णाः ।

४९ - ५३ - उच्चरितः प्रध्वस्तः ।

५० - ५३ - अथ अपरः प्रयुज्यते ।

५१ - ५३ - न वर्णः वर्णस्य सहायः ।

५२ - ५३ - एवम् तर्हि बुद्धौ कृत्वा सर्वाः चेष्ठाः कर्ता धीरः तत्वन्नीतिः शब्देन अर्थान् वाच्यान् दृष्ट्वा बुद्धौ कुर्यात् पौर्वापर्यम् । बुद्धिविषयम् एव शब्दानाम् पौर्वापर्यम् ।

५३ - ५३ - इह यः एषः मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवति सः पश्यति असमिन् अर्थे अयम् शब्दः प्रयोक्त्वयः स्मिन् तावत् शब्दे अयम् तावत् वर्णः ततः अयम् ततः अयम् इति ।

१ - ७९ - इदम् विचार्यते अभावः अवसानलक्षणम् स्याद् विरामः वा इति ।

२ - ७९ - कः च अत्र विशेषः ।

३ - ७९ - अभावे अवसानलक्षणे उपर्यभाववचनम् । अभावेआवसानलक्षणे उपर्यभावग्रहणम् कर्तव्यम् ।

४ - ७९ - उपरि यः अभावः इति वक्तव्यम् ।

५ - ७९ - पुरस्तात् अपि हि शब्दस्य अभावः तत्र मा भूत् इति ।

६ - ७९ - किम् च स्यात् ।

७ - ७९ - रसः रथः ।

८ - ७९ - खरवसानयोर्विसर्जनीयः इति विसर्जनीयः प्रसज्येत ।

९ - ७९ - अस्तु तर्हि विरामः ।

१० - ७९ - विरामे विरामवचनम् ।

११ - ७९ - यस्य विरामः विरामग्रहणम् तेन कर्तव्यम् ।

१२ - ७९ - ननु च यस्य अपि अभावः तेन अपि अभावग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१३ - ७९ - परार्थम् मम भविष्यति ।

१४ - ७९ - अभावः लोपः ।

१५ - ७९ - ततः अवसानम् च इति ।

१६ - ७९ - मम अपि तर्हि विरामग्रहणम् परार्थम् भविष्यति ।

१७ - ७९ - विरामः लोपः अवसानम् च इति ।

१८ - ७९ - उपरि यः विरामः इति वक्तव्यम् ।

१९ - ७९ - पुरस्तात् अपि शब्दस्य विरामः तत्र मा भूत् इति ।

२० - ७९ - किम् च स्यात् ।

२१ - ७९ - रसः रथः ।

२२ - ७९ - खरवसानयोर्विसर्जनीयः इति विसर्जनीयः प्रसज्येत ।

२३ - ७९ - आरम्भपूर्वकः मम विरामः ।

२४ - ७९ - अथ वा न इदम् अवसानलक्षणम् विचार्यते ।

२५ - ७९ - किम् तर्हि ।

२६ - ७९ - सञ्ज्ञी ।

२७ - ७९ - अभावः वसानसञ्ज्ञी स्यात् विरामः वा इति ।

२८ - ७९ - कः च अत्र विशेषः ।

२९ - ७९ - अभावे अवसानसञ्ज्ञिनि उपर्यभाववचनम् ।

३० - ७९ - अभावे अवसानसञ्ज्ञिन् युपर्यभावग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३१ - ७९ - उपरि यः भावः इति वक्तव्यम् ।

३२ - ७९ - पुरस्तात् अपि हि शब्दस्य अभावः तत्र मा भूत् इति ।

३३ - ७९ - किम् च स्यात् ।

३४ - ७९ - रसः रथः ।

३५ - ७९ - खरवसानयोर्विसर्जनीयः इति विसर्जनीयः प्रसज्येत ।

३६ - ७९ - अस्तु तर्हि विरामः अवासनम् ।

३७ - ७९ - विरामे विरामवचनम् ।

३८ - ७९ - यस्य विरामः तेन विरामग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३९ - ७९ - ननु च यस्य अपि अभावः तेन अपि अभावग्रहणम् कर्तव्यम् ।

४० - ७९ - परार्थम् मम भविष्यति ।

४१ - ७९ - अभावः लोपः ।

४२ - ७९ - ततः अवसानम् च इति ।

४३ - ७९ - मम अपि तर्हि विरामग्रहणम् परार्थम् भविष्यति ।

४४ - ७९ - विरामः लोपः अवसानम् च इति ।

४५ - ७९ - उपरि यः विरामः इति वक्तव्यम् ।

४६ - ७९ - ननु च यस्य अपि अभावः तेन अपि अभावग्रहणम् कर्तव्यम् ।

४७ - ७९ - परार्थम् मम भविष्यति ।

४८ - ७९ - अभावः लोपः ।

४९ - ७९ - ततः अवसानम् च इति ।

५० - ७९ - मम अपि तर्हि विरामग्रहणम् परार्थम् भविष्यति ।

५१ - ७९ - विरामः लोपः अवसानम् च इति ।

५२ - ७९ - उपरि यः विरामः इति वक्तव्यम् ।

५३ - ७९ - ननु च उक्तम् आरम्भपूर्वकः इति ।

५४ - ७९ - न अवश्यम् अयम् रमिः प्रवृत्तौ एव वर्तते ।

५५ - ७९ - किम् तर्हि ।

५६ - ७९ - अप्रवृत्तौ अपि ।

५७ - ७९ - तत् यथा ।

५८ - ७९ - उपरतानि अस्मिन् कुले व्रतानि ।

५९ - ७९ - उपरतः स्वाध्यायः इति ।

६० - ७९ - न च तत्र स्वाध्यायः भूतपूर्वः भवति न अपि व्रतानि ।

६१ - ७९ - भावाविरामभावित्वात् शब्दस्य वसानलक्षणम् न ।

६२ - ७९ - भावाविरामभावित्वात् शब्दस्य अवसानलक्षणम् न उपपद्यते ।

६३ - ७९ - किम् इदम् भावाविरामभावित्वात् इति ।

६४ - ७९ - भावस्य अविरामः भावाविरामः भावाविरामेण भवति इति भावाविरामभावी भावाविरामभाविनः भावो भावाविरामभावित्वम् ।

६५ - ७९ - अपरः आह ।

६६ - ७९ - भावभावित्वादविरामभावित्वात् च शब्दस्य अवसानलक्षणम् न उपपद्यते इति ।

६७ - ७९ - तत्परः इति वा वर्णस्य अवसानम् । विरामपरः वर्णः वसानसञ्ज्ञः भवति इति वक्तव्यम् ।

६८ - ७९ - वर्णः अन्त्यः वा अवसानम् ।

६९ - ७९ - अथ वा व्यक्तम् एव पठितव्यम् अन्त्यः वर्णः वसानसञ्ज्ञः भवति इति ।

७० - ७९ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

७१ - ७९ - न वक्तव्यम् ।

७२ - ७९ - संहितावसानयोः लोकविदितत्वात् सिद्धम् ।

७३ - ७९ - सम्हिता अवसानम् इति लोकविदितौ एतौ अर्थौ ।

७४ - ७९ - एवम् हि कः चित् कम् चिद् अधीयानम् आह ॒ शन्नोदेवीयम् सम्हितया अधीष्व इति ।

७५ - ७९ - सः तत्र परमसन्निकर्षम् अधीते ।

७६ - ७९ - अपरः आह ॒ केन वस्यसि इति ।

७७ - ७९ - सः आह ॒ अकारेण इकारेण उकारेण इति ।

७८ - ७९ - एवम् एतौ लोकविदिततौ अर्थौ ।

७९ - ७९ - तयोः लोकविदितत्वात् सिद्धम् इति ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:15.1270000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

absolute number

  • केवल संख्या 
RANDOM WORD

Did you know?

आत्मा जेव्हा शरीर सोडतो तेव्हा त्याचा पुढचा प्रवास कसा असतो?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site