TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद ४ - खण्ड १९

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड १९
१ - १०४ - यू इति किमर्थम् ।

२ - १०४ - खट्वा माला ।

३ - १०४ - किम् च स्यात् ।

४ - १०४ - खट्वाबन्धुः मालाबन्धुः ।

५ - १०४ - नदी बन्धुनि इति एषः स्वरः प्रसज्येत ।

६ - १०४ - इह च बहुखट्वकः इति नद्यृतः च इति नित्यः कप् प्रसज्येत ।

७ - १०४ - न एषः दोषः ।

८ - १०४ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न आपः नदीसञ्ज्ञा भवति इति यत् अयम् ङेः आम् नद्याम्नीभ्यः इति पृथक् आब्ग्रहणम् करोति ।

९ - १०४ - इह तर्हि मात्रे मातुः इति आट् नद्याः इति आट् प्रसज्येत ।

१० - १०४ - किम् पुनः इदम् दीर्घयोः ग्रहणम् आहोस्विद् ह्रस्वयोः ।

११ - १०४ - किम् चातः ।

१२ - १०४ - यदि दीर्घयोः ग्रहणम् यू इति निर्देशः न उपपद्यते ।

१३ - १०४ - दीर्घात् हि पूर्वसवर्णः प्रतिषिध्यते ।

१४ - १०४ - उत्तरत्र च विशेषणम् न प्रकल्पेत यू ह्रस्वौ इति ।

१५ - १०४ - यदि यू न ह्रस्वौ ।

१६ - १०४ - अथ ह्रस्वौ न यू ।

१७ - १०४ - यू ह्रस्वौ चेति विप्रतिषिद्धम् ।

१८ - १०४ - अथ ह्रस्वयोः हे शकटे अत्र अपि प्रसज्येत ।

१९ - १०४ - न एषः दोषः ।

२० - १०४ - अवश्यम् अत्र विभाषा नदीसञ्ज्ञा एषितव्या ।

२१ - १०४ - उभयम् हि इष्यते ॒ हे शकटि हे शकटे इति ।

२२ - १०४ - इह तर्हि शकटिबन्धुः इति नदी बन्धुनि इति एषः स्वरः प्रसज्येत ।

२३ - १०४ - इह च बहुशकटिः इति नद्यृतः चेति नित्यः कप् प्रसज्येत ।

२४ - १०४ - न एषः दोषः ।

२५ - १०४ - ङिति ह्रस्वः च इति अयम् नियमार्थः भविष्यति ।

२६ - १०४ - ङिति एव यू ह्रस्वौ नदीसञ्ज्ञौ भवतः न न्यत्र इति ।

२७ - १०४ - कैमर्थक्यात् नियमः भवति ।

२८ - १०४ - विधेयम् न अस्ति इति कृत्वा ।

२९ - १०४ - इह च अस्ति विधेयम् ।

३० - १०४ - किम् ।

३१ - १०४ - नित्या नदीसञ्ज्ञा प्राप्ता सा विभाषा विधेया ।

३२ - १०४ - तत्र अपूर्वः विधिः अस्तु नियमः अस्तु इति अपूर्वः एव विधिः भविष्यति न नियमः ।

३३ - १०४ - अथ अयम् नित्यः योगः स्यात् प्रकल्पेत नियमः ।

३४ - १०४ - बाढम् प्रकल्पेत ।

३५ - १०४ - नित्यः तर्थि भविष्यति । तत् कथम् ।

३६ - १०४ - योगविभागः करिष्यते ।

३७ - १०४ - इदम् अस्ति ।

३८ - १०४ - यू स्त्र्याख्यौ नदी न इयङुवङ्स्थानौ अस्त्री वामि ।

३९ - १०४ - ततः ङिति ।

४० - १०४ - ङिति च इयङुवङ्स्थानौ यू वा अस्त्री नदीसञ्ज्ञौ न भवतः ।

४१ - १०४ - ततः ह्रस्वौ ।

४२ - १०४ - ह्रस्वौ च यू स्त्र्याख्यौ ङिति नदीसञ्ज्ञौ भवतः ।

४३ - १०४ - इयङुवङ्स्थानौ वा न इति च निवृत्तम् ।

४४ - १०४ - यदि एवम् शकटये अत्र गुणः न प्राप्नोति ।

४५ - १०४ - द्वितीयः योगविभागः करिष्यते ।

४६ - १०४ - शेषग्रहणम् न करिष्यते ।

४७ - १०४ - कथम् ।

४८ - १०४ - इदम् अस्ति ।

४९ - १०४ - यू स्त्र्याख्यौ नदी न इयङुवङ्स्थानौ अस्त्री वामि ।

५० - १०४ - ततः ङिति ।

५१ - १०४ - ङिति च इयङुवङ्स्थानौ यू वा अस्त्री नदीसञ्ज्ञौ न भवतः ।

५२ - १०४ - ततः ह्रस्वौ ।

५३ - १०४ - ह्रस्वौ च यू स्त्र्याख्यौ ङिति नदीसञ्ज्ञौ भवतः ।

५४ - १०४ - ततः ह्रस्वौ ।

५५ - १०४ - ह्रस्वौ च यू स्त्र्याख्यौ ङिति नदीसञ्ज्ञौ भवतः ।

५६ - १०४ - इयङुवङ्स्थानौ वा न इति च निवृत्तम् ।

५७ - १०४ - ततः घि ।

५८ - १०४ - घिसञ्ज्ञौ च भवतः स्त्र्याख्यौ यू ह्रस्वौ ङिति ।

५९ - १०४ - ततः असखि ।

६० - १०४ - सखिवर्जितौ च यू ह्रस्वौ घिसञ्ज्ञौ भवतः ।

६१ - १०४ - स्त्र्याख्यौ ङिति इति च निवृत्तम् ।

६२ - १०४ - यदि तर्हि शेषग्रहणम् न क्रियते न अर्थः एकेन अपि योगविभागेन ।

६३ - १०४ - अविशेषेण नदीसञ्ज्ञा उत्सर्गः ।

६४ - १०४ - तस्याः ह्रस्वयोः घिसञ्ज्ञा बाधिका ।

६५ - १०४ - तस्याम् नित्यायाम् प्राप्तायाम् ङिति विभाषा आरभ्यते ।

६६ - १०४ - अथ वा पुनः अस्तु दीर्घयोः ।

६७ - १०४ - ननु च उक्तम् निर्देशः न उपपद्यते ।

६८ - १०४ - दीर्घात् हि पूर्वसवर्णः प्रतिषिध्यते ।

६९ - १०४ - वा छन्दसि इति एवम् भविष्यति ।

७० - १०४ - छन्दसि इति उच्यते न च इदम् छन्दः ।

७१ - १०४ - छन्दोवत् सूत्राणि भवन्ति इति ।

७२ - १०४ - यत् अपि उच्यते उत्तरत्र विशेषेणम् न प्रकल्पेत यू ह्रस्वौ इति ।

७३ - १०४ - यदि यू न ह्रस्वौ अथ ह्रस्वौ न यू ।

७४ - १०४ - यू ह्रस्वौ इति विप्रतिषिद्धम् इति ।

७५ - १०४ - न एतत् विप्रतिषिद्धम् ।

७६ - १०४ - आह अयम् यू ह्रस्वौ इति ।

७७ - १०४ - यदि यू न ह्रस्वौ ।

७८ - १०४ - अथ ह्रस्वौ न यू ।

७९ - १०४ - ते एवम् विज्ञास्यामः य्वोः यौ ह्रस्वौ इति ।

८० - १०४ - कौ च य्वोः ह्रस्वौ ।

८१ - १०४ - सवर्णौ ।

८२ - १०४ - अथ स्त्र्याख्यौ इति कः अयम् शब्दः ।

८३ - १०४ - स्त्रियम् आचक्षाते स्त्र्याख्यौ ।

८४ - १०४ - यदि एवम् स्त्र्याख्यायौ इति प्राप्नोति ।

८५ - १०४ - अनुपसर्गे हि कः विधीयते ।

८६ - १०४ - न तर्हि इदानीम् इदम् भवति यस्मिन् दश सहस्राणि पुत्रे जाते गवाम् ददौ ।

८७ - १०४ - ब्राह्मणेभ्यः प्रियाख्येभ्यः सः अयम् उञ्छेन जीवति ।

८८ - १०४ - छन्दोवत् कवयः कुर्वन्ति ।

८९ - १०४ - न हि एषा इष्टिः ।

९० - १०४ - एवम् तर्हि कर्मसाधनः भविष्यति ॒ स्त्रियाम् आख्यायेते स्त्र्याख्यौ ।

९१ - १०४ - यदि कर्मसाधनः कृत्स्त्रियाः धातुस्त्रियाः च न सिध्यति ।

९२ - १०४ - तन्त्र्यै लक्ष्म्यै श्रियै भ्रुवै ।

९३ - १०४ - एवम् तर्हि बहुव्रीहिः भविष्यति ।

९४ - १०४ - स्त्रियाम् आख्या अनयोः स्त्र्याख्यौ ।

९५ - १०४ - एवम् अपि कृत्स्त्रियाः धातुस्त्रियाः च न सिध्यति ।

९६ - १०४ - तन्त्र्यै लक्ष्म्यै श्रियै भ्रुवै ।

९७ - १०४ - एवम् तर्हि विच् भविष्यति ।

९८ - १०४ - अथ वा पुनः अस्तु कः एव ।

९९ - १०४ - स्त्रियम् आचक्षाते स्त्र्याख्यौ इति ।

१०० - १०४ - ननु च उक्तम् स्त्र्याख्यायौ इति प्राप्नोति ।

१०१ - १०४ - अनुपसर्गे हि कः विधीयते ।

१०२ - १०४ - मूलविभुजादिपाठात् कः भविष्यति ।

१०३ - १०४ - एवम् च कृत्वा सः अपि अदोषः भवति यत् उक्तम् यस्मिन् दश सहस्राणि पुत्रे जाते गवाम् ददौ ।

१०४ - १०४ - ब्राह्मणेभ्यः प्रियाख्येभ्यः सः अयम् उञ्छेन जीवति ।

१ - ५८ - अथ आख्याग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ५८ - नदीसञ्ज्ञायाम् आख्याग्रहणम् स्त्रीविषयार्थम् । नदीसञ्ज्ञायाम् आख्याग्रहणम् स्त्रीविषयार्थम् ।

३ - ५८ - स्त्रीविषयौ एव यौ नित्यम् तयोः एव नदीसञ्ज्ञा यथा स्यात् ।

४ - ५८ - इह मा भूत् ग्रामण्ये सेनान्ये स्त्रियै इति ।

५ - ५८ - प्रथमलिङ्गग्रहणम् च ।

६ - ५८ - प्रथमलिङ्गग्रहणम् च कर्तव्यम् ।

७ - ५८ - प्रथमलिङ्गे यौ स्त्र्याखौ इति वक्तव्यम् ।

८ - ५८ - किम् प्रयोजनम् ।

९ - ५८ - प्रयोजनम् क्विब्लुप्समासाः । कुमार्यै ब्राह्मणाय ।

१० - ५८ - लुप् ।

११ - ५८ - खरकुट्यै ब्राह्मणाय ।

१२ - ५८ - अतितन्त्र्यै ब्राह्मणाय अतिलक्ष्म्यै ब्राह्मणाय ।

१३ - ५८ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

१४ - ५८ - न वक्तव्यम् ।

१५ - ५८ - अवयवस्त्रीविषयत्वात् सिद्धम् ।

१६ - ५८ - अवयवः अत्र स्त्रीविषयः तदाश्रया नदीसञ्ज्ञा भविष्यति ।

१७ - ५८ - अवयवस्त्रीविषयत्वात् सिद्धम् इति चेत् इयङुवङ्स्थानप्रतिषेधे यण्स्थानप्रतिषेधप्रसङ्गः अवयवस्य इयङुवङ्स्थानत्वात् ।

१८ - ५८ - अवयवस्त्रीविषयत्वात् सिद्धम् इति चेत् इयङुवङ्स्थानप्रतिषेधे यण्स्थानयोः अपि य्वोः प्रतिषेधः प्रसज्येत ।

१९ - ५८ - आध्यै प्रध्यै ब्राह्मण्यै ।

२० - ५८ - किम् कारणम् ।

२१ - ५८ - अवयवस्य इयङुवङ्स्थानत्वात् ।

२२ - ५८ - अवयवः अत्र इयङुवङ्स्थानः ।

२३ - ५८ - सिद्धम् त्वङ्गरूपग्रहणात् यस्य अङ्गस्य इयुवौ तत्प्रतिषेधात् ।

२४ - ५८ - सिद्धम् एतत् ।

२५ - ५८ - कथम् ।

२६ - ५८ - अङ्गरूपम् गृह्यते ।

२७ - ५८ - यस्य अङ्गस्य इयुवौ भवतः तस्य इदम् ग्रहणम् ।

२८ - ५८ - न च एतस्य अङ्गस्य इयुवौ भवतः ।

२९ - ५८ - ह्रस्वेयुव्स्थानप्रवृत्तौ च स्त्रीवचने ।

३० - ५८ - ह्रस्वौ च इयुव्स्थानौ च प्रवृत्तौ च प्राक् च प्रवृत्तेः स्त्रीवचनौ एव नदीसञ्ज्ञौ भवतः इति वक्तव्यम् ।

३१ - ५८ - शकट्यै अतिशकट्यै ब्रामणाण्यै ।

३२ - ५८ - क्व मा भूत् ।

३३ - ५८ - शकटये अतिशकटये ब्राह्मणाय ।

३४ - ५८ - धेन्वै अतिधेन्वै ब्राह्मण्यै ।

३५ - ५८ - क्व मा भूत् ।

३६ - ५८ - धेनवे अतिधेनवे ब्राह्मणाय ।

३७ - ५८ - श्रियै अतिश्रियै ब्राह्मण्यै ।

३८ - ५८ - क्व मा भूत् ।

३९ - ५८ - श्रिये अतिश्रिये ब्राह्मणाय ।

४० - ५८ - भ्रुवै अतिभ्रुवै ब्राह्मण्यै ।

४१ - ५८ - क्व मा भूत् ।

४२ - ५८ - भ्रुवे अतिभ्रुवे ब्राह्मणाय ।

४३ - ५८ - अपरः आह ॒ ह्रस्वौ च इयुव्स्थानौ च प्रवृत्तौ अपि स्त्रीवचनौ एव नदीसञ्ज्ञौ भवतः इति वक्तव्यम् ॒ शकट्यै , अतिशकट्यै ब्रामणाण्यै ।

४४ - ५८ - क्व मा भूत् ।

४५ - ५८ - शकटये अतिशकटये ब्राह्मणाय ।

४६ - ५८ - धेन्वै अतिधेन्वै ब्राह्मण्यै ।

४७ - ५८ - क्व मा भूत् ।

४८ - ५८ - धेनवे अतिधेनवे ब्राह्मणाय ।

४९ - ५८ - श्रियै अतिश्रियै ब्राह्मण्यै ।

५० - ५८ - क्व मा भूत् ।

५१ - ५८ - श्रिये अतिश्रिये ब्राह्मणाय ।

५२ - ५८ - भ्रुवै अतिभ्रुवै ब्राह्मण्यै ।

५३ - ५८ - क्व मा भूत् ।

५४ - ५८ - भ्रुवे अतिभ्रुवे ब्राह्मणाय ।

५५ - ५८ - किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते ।

५६ - ५८ - प्रथमलिङ्गग्रहणम् चोदितम् ।

५७ - ५८ - तत् द्वेष्यम् विजानीयात् ॒ सर्वम् एतत् विकल्पते इति ।

५८ - ५८ - तत् आचार्यः सुहृत् भूत्वा अन्वाचष्टे ह्रस्वौ च इयुव्स्थानौ च प्रवृत्तौ च प्राक् च प्रवृत्तेः स्त्रीवचनौ एव इति ।

१ - ३७ - योगविभागः कर्तव्यः ।

२ - ३७ - षष्थीयुक्तः छन्दसि ।

३ - ३७ - षष्थीयुक्तः पतिशब्दः छन्दसि घिसञ्ज्ञः भवति ।

४ - ३७ - ततः वा ।

५ - ३७ - वा छन्दसि सर्वे विधयो भवति ।

६ - ३७ - सुपाम् व्यत्ययः ।

७ - ३७ - तिङाम् व्यत्ययः ।

८ - ३७ - वर्णव्यत्ययः ।

९ - ३७ - लिङ्गव्यत्ययः ।

१० - ३७ - कालव्यत्ययः ।

११ - ३७ - पुरुषव्यत्ययः ।

१२ - ३७ - आत्मनेपदव्यत्ययः ।

१३ - ३७ - परस्मैपदव्यत्ययः ।

१४ - ३७ - सुपाम् व्यत्ययः ।

१५ - ३७ - युक्त मात असीत् धुरि दक्षिणायाः ।

१६ - ३७ - दक्षिणायाम् इति प्राप्ते ।

१७ - ३७ - तिङाम् व्यत्ययः ।

१८ - ३७ - चषलम् ये अश्वयूपय तक्षति ।

१९ - ३७ - तक्षन्ति इति प्राप्ते ।

२० - ३७ - वर्णव्यत्ययः ।

२१ - ३७ - त्रिष्टुभौजः शुभितम् उग्रवीरम् ।

२२ - ३७ - सुहितमिति प्राप्ते ।

२३ - ३७ - लिङ्गव्यत्ययः ।

२४ - ३७ - मधोः गृह्णाति मधोः तृप्ताः इव आसते ।

२५ - ३७ - मधुनः इति प्राप्ते ।

२६ - ३७ - कालव्यत्ययः ।

२७ - ३७ - श्वः अग्नीन् आधास्यमानेन श्वः सोमेन यक्षमाणेन ।

२८ - ३७ - श्वः आधाता श्वः यष्टा इति प्राप्ते ।

२९ - ३७ - पुरुषव्यत्ययः ।

३० - ३७ - अधा सः वीरैः दशभिः वियूयाः ।

३१ - ३७ - वियूयात् इति प्राप्ते ।

३२ - ३७ - आत्मनेपदव्यत्ययः ।

३३ - ३७ - ब्रह्मचारिणम् इच्छते ।

३४ - ३७ - इच्छति इति प्राप्ते ।

३५ - ३७ - परस्मैपदव्यत्ययः ।

३६ - ३७ - प्रतीपम् अन्यः ऊर्मिः युध्यति । अन्वीपम् अन्यः ऊर्मिः युध्यति ।

३७ - ३७ - युध्यते इति प्राप्ते ।

१ - ६१ - यस्मात् इति व्यपदेशाय ।

२ - ६१ - अथ प्रत्ययग्रहणम् किमर्थम् ।

३ - ६१ - यस्मात् विधिः तदादि प्रत्यये अङ्गम् इति इयति उच्यमाने स्त्री इयती स्त्रीयति इति अत्र अपि प्रसज्येत ।

४ - ६१ - प्रत्ययग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति ।

५ - ६१ - अथ विधिग्रहणम् किमर्थम् ।

६ - ६१ - यस्मात् प्रत्ययः तदादि प्रत्यये अङ्गम् इति इयति उच्यमाने दधि अधुना मधु अधुना अत्रापि प्रसज्येत ।

७ - ६१ - विधिग्रहणेण पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति ।

८ - ६१ - तत् एतत् प्रत्ययग्रहणेन विधिग्रहणेन च समुदितेन क्रियते सन्नियोगः ।

९ - ६१ - यस्मात् यः प्रत्ययः विधीयते तदादि तस्मिन् अङ्गसञ्ज्ञम् भवति इति ।

१० - ६१ - अथ तदादिग्रहणम् किमर्थम् ।

११ - ६१ - अङ्गसञ्ज्ञायाम् तदादिवचनम् स्यादिनुमर्थम् । अङ्गसञ्ज्ञायाम् तदादिग्रहणम् क्रियते स्याद्यर्थम् नुमर्थम् च ।

१२ - ६१ - स्याद्यर्थम् तावत् ।

१३ - ६१ - करिष्यावः करिष्यामः ।

१४ - ६१ - नुमर्थम् ।

१५ - ६१ - कुण्डानि वनानि ।

१६ - ६१ - मित्सुटोः उपसम्ख्यानम् ।

१७ - ६१ - मित्वतः सुड्वतः च पसम्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१८ - ६१ - मित्वतः ।

१९ - ६१ - भिनत्ति छिनत्ति अभिनत् अच्छिनत् ।

२० - ६१ - सुड्वतः ।

२१ - ६१ - सञ्चरकस्तु सञ्चस्करुः ।

२२ - ६१ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

२३ - ६१ - सुटः बहिरङ्गत्वात् ।

२४ - ६१ - बहिरङ्गः सुट् ।

२५ - ६१ - अन्तरङ्गः गुणः ।

२६ - ६१ - असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे ।

२७ - ६१ - वक्ष्यति एतत् संयोगादेः गुणविधाने संयोगोपधग्रहणम् कृञर्थम् ।

२८ - ६१ - यदि संयोगोपधग्रहणम् क्रियते न अर्थः संयोगादिग्रहणेन ।

२९ - ६१ - इह अपि सस्वरतुः सस्वरुः इति संयोगोपधस्य इति एव सिद्धम् ।

३० - ६१ - भवेत् एवमर्थेन न अर्थः ।

३१ - ६१ - इदम् तु न सिध्यति सञ्चकरतुः सञ्चस्करुः ।

३२ - ६१ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

३३ - ६१ - इह तस्य वा ग्रहणम् भवति तदादेः वा न चेदम् तत् न अपि तदादि ।

३४ - ६१ - सिद्धम् तु तदाद्यादिवचनात् ।

३५ - ६१ - सिद्धम् एतत् ।

३६ - ६१ - कथम् ।

३७ - ६१ - तदाद्यादि अङ्गसञ्ज्ञम् भवति इति वक्तव्यम् ।

३८ - ६१ - किम् इदम् तदाद्यादि इति ।

३९ - ६१ - तस्य आदिः तदादिः , तदादिः आदिः यस्य तदिदम् तदाद्यादि इति ।

४० - ६१ - सः तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः ।

४१ - ६१ - न कर्तव्यः ।

४२ - ६१ - उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः ।

४३ - ६१ - तत् यथा ॒ उष्ट्रमुखम् इव मुखम् अस्य उष्ट्रमुखः , खरमुखः , एवम् तदाद्यादि तदादि इति ।

४४ - ६१ - तदेकदेशविज्ञानात् वा सिद्धम् । तदेकदेशविज्ञानात् वा सिद्धम् एतत् ।

४५ - ६१ - तदेकदेशभूतम् तद्ग्रहणेन गृह्यते. तद् यथा ।

४६ - ६१ - गङ्गा यमुना देवदत्ता इति ।

४७ - ६१ - अनेका नदी गङ्गाम् यमुनाम् च प्रविष्टा गङ्गायमुनाग्रहणेन गृह्यते ।

४८ - ६१ - तथा देवदत्तास्थः गर्भः देवदत्ताग्रहणेन गृह्यते ।

४९ - ६१ - विषमः उपन्यासः ।

५० - ६१ - इह के चित् शब्दाः अक्तपरिमाणानाम् अर्थानाम् वाचकाः भवन्ति ये एते सङ्ख्याशब्दाः परिमाणशब्दाः च ।

५१ - ६१ - पञ्च सप्त इति ॒ एकेन अपि अपाये न भवन्ति ।

५२ - ६१ - द्रोणः खारी आढकम् इति ॒ नैवा अधिके भवन्ति न च न्यूने ।

५३ - ६१ - के चित् यावत् एव तत् भवति तावत् एव आहुः ये एते जातिशब्दाः गुणशब्दाः च ।

५४ - ६१ - तैलम् घृतम् इति ॒ खार्याम् अपि भवन्ति द्रोणे अपि ।

५५ - ६१ - शुक्लः नीलः कृष्णः इति ॒ हिमवति अपि भवति वटकणिकामात्रे अपि द्रव्ये ।

५६ - ६१ - अङ्गसञ्ज्ञा च अपि अक्तपरिमाणानाम् क्रियते ।

५७ - ६१ - सा केन अधिकस्य स्यात् ।

५८ - ६१ - एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति तदेकदेशभूतम् तद्ग्रहणेन गृह्यते इति यत् अयम् न इदमदसोः अकोः इति सककारयोः प्रतिषेधम् शास्ति ।

५९ - ६१ - कथम् कृत्वा ज्ञापकम् ।

६० - ६१ - इदमदसोः कार्यम् उच्यमानम् कः प्रसङ्गो यत् सककारयोः स्यात् ।

६१ - ६१ - पश्यति तु आचार्यः तदेकदेशभूतम् तद्ग्रहणेन गृह्यते इति ततः सककारयोः प्रतिषेधम् शास्ति ।

१ - ४५ - अथ द्वितीयम् प्रत्ययग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ४५ - प्रत्ययग्रहणम् पदादौ अप्रसङ्गार्थम् ।

३ - ४५ - प्रत्ययग्रहणम् क्रियते पदादौ अङ्गसञ्ज्ञा मा भूत् इति ।

४ - ४५ - किम् च स्यात् ।

५ - ४५ - स्त्र्यर्थम् , श्र्यर्थम् , भ्वर्थम् ॒ अङ्गस्य इति इयङुवङौ स्याताम् ।

६ - ४५ - परिमाणार्थम् च ।

७ - ४५ - परिमाणार्थम् च द्वितीयम् प्रत्ययग्रहणम् क्रियते ।

८ - ४५ - यस्मात् प्रत्ययविधिः तदादि अङ्गम् इति इयति उच्यमाने दाशतयस्य अपि अङ्गसञ्ज्ञा प्रसज्येत ।

९ - ४५ - तत् तर्हि कर्तव्यम् ।

१० - ४५ - न कर्तव्यम् ।

११ - ४५ - केन इदानीम् अङ्गकार्यम् भविष्यति ।

१२ - ४५ - प्रत्यये इति प्रकृत्य अङ्गकार्यम् अध्येष्ये ।

१३ - ४५ - प्रत्यये इति प्रकृत्य अङ्गकार्यम् अधीषे प्राकरोत् उपैहिष्ट उपसर्गात् पूर्वौ अडाटौ प्राप्नुतः ।

१४ - ४५ - सिद्धम् तु प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादितदन्तविज्ञानात् ।

१५ - ४५ - सिद्धम् एतत् ।

१६ - ४५ - कथम् ।

१७ - ४५ - प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः प्रत्ययः विहितः तदादेः तदन्तस्य च ग्रहणम् भवति इति एषा परिभाषा कर्तव्या ।

१८ - ४५ - कः पुनः अत्र विशेषः एषा परिभाषा क्रियेत प्रत्ययग्रहणम् वा ।

१९ - ४५ - अवश्यम् एषा परिभाषा कर्तव्या ।

२० - ४५ - बहूनि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि ।

२१ - ४५ - प्रयोजनम् धातुप्रातिपदिकप्रत्ययसमासतद्धितविधिस्वराः ।

२२ - ४५ - धातु ।

२३ - ४५ - देवदत्तः चिकीर्षति ।

२४ - ४५ - सङ्घातस्य धातुसञ्ज्ञा प्राप्नोति ।

२५ - ४५ - प्रातिपदिक ।

२६ - ४५ - देवदत्त्ः गार्ग्यः ।

२७ - ४५ - सङ्घातस्य प्रातिपदिकसञ्ज्ञा प्राप्नोति ।

२८ - ४५ - प्रत्यय ।

२९ - ४५ - महान्तम् पुत्रम् इच्छति ।

३० - ४५ - सम्घातात् प्रत्ययोत्पत्तिः प्राप्नोति ।

३१ - ४५ - समास ।

३२ - ४५ - ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः ।

३३ - ४५ - सम्घातस्य समाससञ्ज्ञा प्राप्नोति ।

३४ - ४५ - तद्धितविधि ।

३५ - ४५ - देवदत्तः गार्ग्यायणः ।

३६ - ४५ - सम्घातात् तद्धितोत्पत्तिः प्राप्नोति ।

३७ - ४५ - स्वर ।

३८ - ४५ - देवदत्तः गार्ग्यः ।

३९ - ४५ - सम्घात्स्य ञ्नित्यादिः नित्यम् इति आद्युदात्तत्वम् प्राप्नोति ।

४० - ४५ - प्रत्ययग्रहणे यस्मात् स तदादेः तदन्तस्य ग्रहणम् भवति इति न दोषः भवति ।

४१ - ४५ - सा तर्हि एषा परिभाषा कर्तव्या ।

४२ - ४५ - न कर्तव्या ।

४३ - ४५ - एवम् वक्ष्यामि ॒ यस्मात् प्रत्ययविधिः तदादि प्रत्यये गृह्यमाणे गृह्यते ।

४४ - ४५ - ततः अङ्गम् ।

४५ - ४५ - अङ्गसञ्ज्ञम् च भवति यस्मा त्प्रत्ययविधिः तदादि प्रत्यये ।

१ - १९ - यदि प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति उच्यते अवतपेनकुलस्थितम् ते एतत् उदकेविशीर्णम् ते एतत् सगतिकेन सनकुलेन च समासः न प्राप्नोति ।

२ - १९ - एवम् तर्हि प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति उक्त्वा ततः वक्ष्यामि ॒ कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि ।

३ - १९ - कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि ग्रहणम् भवति ति एषा परिभाषा कर्तव्या ।

४ - १९ - कानि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि ।

५ - १९ - प्रयोजनम् समासतद्धितविधिस्वराः ।

६ - १९ - समास ।

७ - १९ - अवतपेनकुलस्थितम् ते एतत् उदकेविशीर्णम् ते एतत् सगतिकेन सनकुलेन च समासः सिद्धः भवति ।

८ - १९ - समास ।

९ - १९ - तद्धितविधि ।

१० - १९ - साङ्कूटिनम् व्यावक्रोशी ।

११ - १९ - सम्घातात् तद्धितोपत्तिः सिद्धा भवति ।

१२ - १९ - तद्धितविधि ।

१३ - १९ - स्वर ।

१४ - १९ - दूरात् आगतः दूरादागतः इति ।

१५ - १९ - अन्तः थाथघञ्क्ताजबित्रकाणाम् इति एषः स्वरः सिद्धः भवति ।

१६ - १९ - कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि ग्रहणम् भवति इति न दोषः भवति ।

१७ - १९ - सा तर्हि एषा परिभाषा कर्तव्या ।

१८ - १९ - न कर्तव्या ।

१९ - १९ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एषा परिभाष इति यत् अयम् गतिः अनन्तरः इति अनन्तरग्रहणम् करोति ।

१ - २१ - अन्तग्रहणम् किमर्थम् न सुप्तिङ् पदम् इति एव उच्यते ।

२ - २१ - केन इदानीम् तदन्तानाम् भविष्यति ।

३ - २१ - तदन्तविधिना ।

४ - २१ - अतः उत्तरम् पठति ।

५ - २१ - पदसञ्ज्ञायाम् अन्तवचनम् अन्यत्र सञ्ज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिप्रतिषेधार्थम् ।

६ - २१ - पदसञ्ज्ञायाम् अन्तग्रहणम् क्रियते ज्ञापकार्थम् ।

७ - २१ - किम् ज्ञाप्यम् ।

८ - २१ - एतत् ज्ञापयति आचार्यः अन्यत्र सञ्ज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिः न भवति इति ।

९ - २१ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

१० - २१ - तरप्तमौ घः ।

११ - २१ - तरप्तमबन्तस्य घसञ्ज्ञा न भवति ।

१२ - २१ - किम् च स्यात् ।

१३ - २१ - कुमारी गौरितरा ।

१४ - २१ - घादिषु नद्याः ह्रस्वः भवति इति ह्रस्वत्वम् प्रसज्येत ।

१५ - २१ - यदि एतत् ज्ञाप्यते सनाद्यन्ताः धातवः इति अन्तग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१६ - २१ - कृत्तद्धितसमासाः च इति अन्तग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१७ - २१ - इदम् तृतीयम् ज्ञापकार्थम् ।

१८ - २१ - द्वे तावत् क्रियेते न्यासे एव ।

१९ - २१ - यत् अपि उच्यते कृत्तद्धितसमासाः च इति अन्तग्रहणम् कर्तव्यम् इति ।

२० - २१ - न कर्तव्यम् ।

२१ - २१ - अर्थवत् इति वर्तते कृत्तद्धान्तम् च एव अर्थवत् न केवलाः कृतः तद्धिताः वा ।

१ - ५ - किमर्थम् इदम् उच्यते न सुबन्तम् पदम् इति एव सिद्धम् ।

२ - ५ - नियमार्थः अयमारम्भः ।

३ - ५ - नान्तमेव क्ये पदसञ्ज्ञम् भवति न अन्यत् ।

४ - ५ - क्व मा भूत् ।

५ - ५ - वाच्यति स्रुच्यति

१ - २५ - असर्वनामस्थाने इति उच्यते ।

२ - २५ - तत्र ते राजा तक्षा असर्वनामस्थाने इति पदसञ्ज्ञायाः प्रतिषेधः प्रसज्येत ।

३ - २५ - न अप्रतिषेधात् ।

४ - २५ - न अयम् प्रसज्यप्रतिषेधः सर्वनामस्थाने न इति ।

५ - २५ - किम् तर्हि ।

६ - २५ - पर्युदासः अयम् यत् अन्यत् सर्वनामस्थानात् इति ।

७ - २५ - सर्वनामस्थाने अव्यापारः ।

८ - २५ - यदि केन चित्प्राप्नोति तेन भविष्यति ।

९ - २५ - पूर्वेण च प्राप्नोति ।

१० - २५ - अप्राप्तेः वा ।

११ - २५ - अथ वा अनन्तरा या प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते ।

१२ - २५ - कुतः एतत् ।

१३ - २५ - अन्तरस्य विधिः वा भवति प्रतिषेधः वा इति ।

१४ - २५ - पूर्वा प्राप्तिः अप्रतिषिद्धा तया भविष्यति ।

१५ - २५ - ननु च इयम् प्राप्तिः पूर्वाम् प्राप्तिम् बाधते ।

१६ - २५ - न उत्सहते प्रतिषिद्धा सती बाधितुम् ।

१७ - २५ - अथ वा योगविभागः करिष्यते ।

१८ - २५ - स्वादिषु पूर्वम् पदसञ्ज्ञम् भवति ।

१९ - २५ - ततः सर्वनामस्थाने अयचिपूर्वम् पदसञ्ज्ञम् भवति ।

२० - २५ - ततो भम् ।

२१ - २५ - भसञ्ज्ञम् च भवति यजादौ असर्वनामस्थाने इति ।

२२ - २५ - यदि तर्हि सौ अपि पदम् भवति एचः प्लुतविकारे पदान्तग्रहणम् चोदितम् इह मा भूत् भद्रम् करोषि गौः इति तस्मिन् क्रियमाणे अपि प्राप्नोति ।

२३ - २५ - वाक्यपदयोः अन्त्यस्य इति एवम् तत् ।

२४ - २५ - भुवद्वद्भ्यः धारयद्भ्यः एतयोः पदसञ्ज्ञा वक्तव्या ।

२५ - २५ - भुवद्वद्भ्यः धारयद्वद्भ्यः ।

१ - १८ - भसञ्ज्ञायाम् उत्तरपदलोपे षषः प्रतिषेधः ।

२ - १८ - भसञ्ज्ञायाम् उत्तरपदलोपे षषः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - १८ - अनुकम्पितः षडड्गुलिः षडिकः ।

४ - १८ - सिद्धम् अचः स्थानिवत्त्वात् ।

५ - १८ - सिद्धम् एतत् ।

६ - १८ - कथम् ।

७ - १८ - अचः स्थानिवद्भावात् भसञ्ज्ञा न भविष्यति ।

८ - १८ - इह अपि तर्हि प्राप्नोति ।

९ - १८ - वागाशीर्दत्तः वाचिकः इति ।

१० - १८ - वक्ष्यति एतत् ॒ सिद्धम् एकाक्षरपूर्वपदानाम् उत्तरपदलोपवचनात् इति ।

११ - १८ - इह अपि तर्हि प्राप्नोति षडड्गुलिः षडिकः इति ।

१२ - १८ - वक्ष्यति एतत् ॒ षषः ठाजादिवचनात् सिद्धम् इति ।

१३ - १८ - नभोङ्गिरोमनुषाम् वति उपसम्ख्यानम् ।

१४ - १८ - नभोङ्गिरोमनुषाम् वति उपसम्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१५ - १८ - नभस्वत् अङ्गिरस्वत् मनुष्वत् ।

१६ - १८ - वृषण् वस्वश्वयोः ।

१७ - १८ - वृषण् इति एतस्य वस्वशयोः भसञ्ज्ञा वक्तव्या ।

१८ - १८ - वृषण्वसुः वृषणश्वस्य यत् शिरः वृषणश्वस्य मेने ।

१ - ९ - अर्थग्रहणम् किमर्थम् न तसौ मतौ इति एव उच्येत ।

२ - ९ - तसौ मतौ इति इयति उच्यमाने इहैव स्यात् पयस्वान् यशस्वान् ।

३ - ९ - इह न स्यात् पयस्वी यशस्वी ।

४ - ९ - अर्थग्रहणे पुनः क्रियमाणे मतुपि च सिद्धम् भवति यः च न्यः तेन समानार्थः तस्मिन् च ।

५ - ९ - यदि अर्थग्रहणम् क्रियते पयस्वान् यशस्वान् अत्र न प्राप्नोति ।

६ - ९ - किम् कारणम् ।

७ - ९ - न हि मतुप् मत्वर्थे वर्तते ।

८ - ९ - मतुप् अपि मत्वर्थे वर्तते ।

९ - ९ - तत् यथा देवदत्तशालायाम् ब्राह्मणा आनीयन्ताम् इति उक्ते यदि देवदत्तः पि ब्राह्मणः भवति सः अपि आनीयते ।

(पा-१,४.२०; अकि-१,३२०.२३; रो-२,३६७; १ - २ - उभयसञ्ज्ञान्यपि इति वक्तव्यम् ।

(पा-१,४.२०; अकि-१,३२०.२३; रो-२,३६७; २ - २ - सः सुष्ठुभा सः ऋक्वता गणेन ।

१ - ६० - बहुषु बहुवचनम् इति उच्यते ।

२ - ६० - केषु बहुषु ।

३ - ६० - अर्थेषु ।

४ - ६० - यदि एवम् वृक्षः प्लक्षः अत्र अपि प्राप्नोति ।

५ - ६० - बहवः ते अर्थाः मूलम् स्कन्धः फलम् पलाशम् इति ।

६ - ६० - एवम् तर्हि एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनमिति शब्दसञ्ज्ञाः एताः ।

७ - ६० - येषु अर्थेषु स्वादयः विधीयन्ते तेषु बहुषु ।

८ - ६० - केषु च अर्थेषु स्वादयः विधीयन्ते ।

९ - ६० - कर्मादिषु ।

१० - ६० - न वै कर्मादयः विभक्त्यर्थाः ।

११ - ६० - के तर्हि ।

१२ - ६० - एकत्वादयः ।

१३ - ६० - एकत्वादिषु अपि वै विभक्यर्थेषु अवश्यम् कर्मादयः निमित्तत्वेन उपादेयाः ।

१४ - ६० - कर्मणः एकत्वे कर्मणः द्वित्वे कर्मणः बहुत्वे इति ।

१५ - ६० - सः तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः ।

१६ - ६० - न हि अन्तरेण भावप्रत्ययम् गुणप्रधानः भवति निर्देशः ।

१७ - ६० - इह च ॒ इति एके मन्यन्ते , तत् एके मन्यन्ते इति परत्वात् एकवचनम् प्राप्नोति ।

१८ - ६० - बहुषु बहुवचनम् इति एषः योगः परः करिष्यते ।

१९ - ६० - सूत्रविपर्यासः कृतः भवति ।

२० - ६० - इह च ॒ बहुः ओदनः , बहुः सूपः इति परत्वात् बहुवचनम् प्राप्नोति ।

२१ - ६० - न एषः दोषः ।

२२ - ६० - यत् तावत् उच्यते न हि अन्तरेण भावप्रययम् गुणप्रधानः भवति निर्देशः इति तन् न ।

२३ - ६० - अन्तरेण अपि भावप्रत्ययम् गुणप्रधानः भवति निर्देशः ।

२४ - ६० - कथम् ।

२५ - ६० - इह कदा चित् गुणः गुणिविशेषकः भवति ।

२६ - ६० - तत् यथा पटः शुक्लः इति ।

२७ - ६० - कदा चित् च गुणिना गुणः व्य्पदिश्यते ।

२८ - ६० - पठस्य शुक्लः इति ।

२९ - ६० - तत् यदा तावत् गुणः गुणिविशेषकः भवति पटः शुक्लः इति तदा सामानाधिकरण्यम् गुणगुणिनोः ।

३० - ६० - तदा न अन्तरेण भावप्रत्ययम् गुणप्रधानः भवति निर्देशः ।

३१ - ६० - यदा तु गुणिना गुणः व्यपदिश्यते पटस्य शुक्लः इति स्वप्रधानः तदा गुणः भवति ।

३२ - ६० - तदा द्रव्ये षष्ठी ।

३३ - ६० - तदा अन्तरेण भावप्रत्ययम् गुअणप्रधानः भवति निर्देशः ।

३४ - ६० - न च इह वयम् एकत्वादिभिः कर्मादीन् विशेषयिष्यामः ।

३५ - ६० - किम् तर्हि ।

३६ - ६० - कर्मादिभिः एकत्वादीन् विशेषयिष्यामः ।

३७ - ६० - कथम् ।

३८ - ६० - एकस्मिन् एकवचनम् ।

३९ - ६० - कस्यैकस्मिन् ।

४० - ६० - कर्मणः ।

४१ - ६० - द्वयोः द्विवचनम् ।

४२ - ६० - कयोः द्वयोः ।

४३ - ६० - कर्मणोः ।

४४ - ६० - बहुषु बहुवचनम् ।

४५ - ६० - केषाम् बहुषु ।

४६ - ६० - कर्मणाम् इति ।

४७ - ६० - कथम् बहुषु बहुवचनमिति ।

४८ - ६० - एतत् एव ज्ञापयति आचार्यः नानाधिकरणवाची यः बहुशब्दः तस्य इदम् ग्रहणम् न वैपुल्यवाचिनः इति ।

४९ - ६० - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

५० - ६० - यत् उक्तम् बहुः ओदनः बहुः सूपः इति परत्वात् बहुवचनम् प्राप्नोति इति स दोषः न भवति ।

५१ - ६० - यत् अप्युच्यते इति एके मन्यन्ते तत् एके मन्यन्त इति परत्वात् एकवचनम् प्राप्नोति इति न एषः दोषः ।

५२ - ६० - एकशब्दः अयम् बह्वर्थः ।

५३ - ६० - अस्ति एव सम्ख्यावाची ।

५४ - ६० - तत् यथा एकः द्वौ बहवः इति ।

५५ - ६० - अस्ति असहायवाची ।

५६ - ६० - तत् यथा एकाग्नयः एकहलानि एकाकिभिः क्षुद्रकैः जितम् इति ।

५७ - ६० - अस्ति अन्यार्थे वर्तते ।

५८ - ६० - तत् यथा सधमादः द्युम्नः एकाः ताः ।

५९ - ६० - अन्याः इति अर्थः ।

६० - ६० - तत् यः अन्यार्थे वर्तते तस्य एषः प्रयोगः ।

१ - ३७ - किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते ।

२ - ३७ - सुप्तिङाम् अविशेषविधानात् दृष्तविप्रयोगत्वात् च नियमार्थम् वचनम् । सुपः अविशेषेण प्रातिपदिकमात्रात् विधीयन्ते ।

३ - ३७ - तिङः अविशेषेण धातुमात्रात् विधीयन्ते ।

४ - ३७ - तत्र एतत् स्यात् यदि अप्यविशेषेण विधीयन्ते न एव विप्रयोगः लक्ष्यते इति ।

५ - ३७ - दृष्टविप्रयोगत्वात् च ।

६ - ३७ - दृश्यते खलु अपि विप्रयोगः ।

७ - ३७ - तद्यथा ॒ अक्षीणि मे दर्शनीयानि , पादाः मे सुकुमाराः इति ।

८ - ३७ - सुप्तिङोः अविशेषविधानात् दृष्टविप्रयोगत्वात् च व्यतिकरः प्राप्नोति ।

९ - ३७ - इष्यते च अव्यतिकरः स्यात् इति ।

१० - ३७ - तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति नियमार्थम् वचनम् ।

११ - ३७ - एवमर्थम् इदम् उच्यते ।

१२ - ३७ - अथ एतस्मिन् नियमार्थे सति किम् पुनः अयम् प्रत्ययनियमः ॒ एकस्मिन् एव एकवचनम् , द्वयोः एव द्विवचनम् , बहुषु एव बहुवचनम् इति ।

१३ - ३७ - आहोस्वित् अर्थनियमः ॒ एकस्मिन् एकवचनम् एव , द्वयोः द्विवचनम् एव , बहुषु बहुवचनम् एव इति ।

१४ - ३७ - कः च अत्र विशेषः ।

१५ - ३७ - तत्र प्रत्ययनियमे अव्ययानाम् पदसञ्ज्ञाभावः असुबन्तत्वात् ।

१६ - ३७ - तत्र प्रत्ययनियमे अव्ययानाम् पदसञ्ज्ञा न प्राप्नोति ।

१७ - ३७ - उच्चैः नीचैः इति ।

१८ - ३७ - किम् कारणम् ।

१९ - ३७ - असुबन्तत्वात् ।

२० - ३७ - अर्थनियमे सिद्धम् ।

२१ - ३७ - अर्थनियमे सिद्धम् भवति ।

२२ - ३७ - अस्तु अर्थनियमः ।

२३ - ३७ - अथ वा पुनः अस्तु प्रत्ययनियमः ।

२४ - ३७ - ननु च उक्तम् ॒ तत्र प्रत्ययनियमे अव्ययानाम् पदसञ्ज्ञाभावः असुबन्तत्वात् इति ।

२५ - ३७ - न एषः दोषः ।

२६ - ३७ - सुपाम् कर्मादयः अपि अर्थाः सङ्ख्या च एव तथा तिङाम् । सुपाम् सङ्ख्या च एव अर्थः कर्मादयः च ।

२७ - ३७ - तथा तिङाम् ।

२८ - ३७ - प्रसिद्धः नियमः तत्र ।

२९ - ३७ - प्रसिद्धः तत्र नियमः ।

३० - ३७ - नियमः प्रकृतेषु वा ।

३१ - ३७ - अथ वा प्रकृतान् अर्थान् अपेक्ष्य नियमः ।

३२ - ३७ - के च प्रकृताः ।

३३ - ३७ - एकत्वादयः ।

३४ - ३७ - एकस्मिन् एव एकवचनम् न द्वयोः न बहुषु ।

३५ - ३७ - द्वयोः एव द्विवचनम् नैकस्मिन् न बहुषु ।

३६ - ३७ - बहुषु एव बहुवचनम् न द्वयोः न एकस्मिन् इति ।

३७ - ३७ - अथ वा आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति उत्पद्यन्ते अव्ययेभ्यः स्वादयः इति यत् अयम् अव्ययात् आप्सुपः इति अव्ययात् लुकम् शास्ति ।

१ - ४९ - किम् इदम् कारके इति ।

२ - ४९ - सञ्ज्ञानिर्देशः ।

३ - ४९ - किम् वक्तव्यम् एतत् ।

४ - ४९ - न हि ।

५ - ४९ - कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते ।

६ - ४९ - इह हि व्याकरणे ये वा एते लोके प्रतीतपदार्थकाः शब्दाः तैः निर्देशाः क्रियन्ते पशुः अपत्यम् देवता इति याः वा एताः कृत्रिमाः टिघुघभसञ्ज्ञाः ताभिः ।

७ - ४९ - न च अयम् लोके ध्रुवादीनाम् प्रतीतपदार्थकः शब्दः न खलु अपि कृत्रिमा सञ्ज्ञा अन्यत्र अविधानात् ।

८ - ४९ - सञ्ज्ञाधिकारः च अयम् ।

९ - ४९ - तत्र किम् अन्यत् शक्यम् विज्ञातुम् अन्यत् अतः सञ्ज्ञायाः ।

१० - ४९ - कारके इति सञ्ज्ञानिर्देशः चेत्सञ्ज्ञिनः अपि निर्देशः ।

११ - ४९ - कारके इति सञ्ज्ञानिर्देशः चेत्सञ्ज्ञिनः अपि निर्देशः कर्तव्यः ।

१२ - ४९ - साधकम् निर्वर्तकम् कारकसञ्ज्ञम् भवति इति वक्तव्यम् ।

१३ - ४९ - इतरथा हि अनिष्टप्रसङ्गः ग्रामस्य समीपात् आगच्छति इति अकारकस्य । इतरथा हि अनिष्टम् प्रसज्येत ।

१४ - ४९ - अकारकस्य अपि अपादादनसञ्ज्ञा प्रसज्येत ।

१५ - ४९ - क्व ।

१६ - ४९ - ग्रामस्य समीपात् आगच्छति इति ।

१७ - ४९ - न एषः दोषः ।

१८ - ४९ - न अत्र ग्रामः अपाययुक्तः ।

१९ - ४९ - किम् तर्हि ।

२० - ४९ - समीपम् ।

२१ - ४९ - यदा च ग्रामः अपाययुक्तः भवति भवति तदा अपादानसञ्ज्ञा ।

२२ - ४९ - तत् यथा ग्रामात् आगच्छति इति ।

२३ - ४९ - कर्मसञ्ज्ञाप्रसङ्गः अकथितस्य ब्राह्मणस्य पुत्रम् पन्थानम् पृच्छति इति ।

२४ - ४९ - कर्मसञ्ज्ञा च प्राप्नोति अकथितस्य. क्व ।

२५ - ४९ - ब्राह्मणस्य पुत्रम् पन्थानम् पृच्छति इति ।

२६ - ४९ - न एषः दोषः ।

२७ - ४९ - अयम् अकथितशब्दः अस्ति एव सङ्कीर्तिते वर्तते ।

२८ - ४९ - तत् यथा कः चित् कम् चित् सञ्चक्ष्य आह असौ अत्र अकथितः ।

२९ - ४९ - असंकीर्तितः इति गम्यते ।

३० - ४९ - अस्ति अप्राधान्ये वर्तते ।

३१ - ४९ - तत् यथा अकथितः असौ ग्रामे अकथितः असौ नगरे इति उच्यते यः यत्र अप्रधानः भवति ।

३२ - ४९ - तत् यदा अप्राधान्ये अकथित्शब्दः वर्तते तदा एषः दोषः कर्मसञ्ज्ञाप्रसङ्गः अकथितस्य ब्राह्मणस्य पुत्रम् पन्थानम् पृच्छति इति ।

३३ - ४९ - अपादानम् च वृक्षस्य पर्णम् पतति इति ।

३४ - ४९ - अपादानसञ्ज्ञा च प्राप्नोति ।

३५ - ४९ - क्व ।

३६ - ४९ - वृक्षस्य पर्णम् पतति ।

३७ - ४९ - कुड्यस्य पिण्डः पतति इति ।

३८ - ४९ - ना वा अपायस्याविवक्षितत्वात् ।

३९ - ४९ - न वा एषः दोषः ।

४० - ४९ - किम् कारणम् ।

४१ - ४९ - अपायस्य अविवक्षितत्वात् ।

४२ - ४९ - न अत्र अपायः विवक्षितः ।

४३ - ४९ - किम् तर्हि ।

४४ - ४९ - सम्बन्धः ।

४५ - ४९ - यदा च अपायः विवक्षितः भवति भवति तदा अपादानसञ्ज्ञा ।

४६ - ४९ - तत् यथा ।

४७ - ४९ - वृक्षात् पर्णम् पतति इति ।

४८ - ४९ - सम्बन्धस्तु तदा न विवक्षितः भवति ।

४९ - ४९ - न ज्ञायते कङ्कस्य वा कुररस्य वा इति ।

१ - ९३ - अयम् तर्हि दोषः कर्मसञ्ज्ञाप्रसङ्गः च अकथितस्य ब्राह्मणस्य पुत्रम् पन्थानम् पृच्छति इति ।

२ - ९३ - न एषः दोषः ।

३ - ९३ - कारकः इति महती सञ्ज्ञा क्रियते ।

४ - ९३ - सञ्ज्ञा च नाम यतः न लघीयः ।

५ - ९३ - कुतः एतत् ।

६ - ९३ - लघ्वर्थम् हि सञ्ज्ञाकारणम् ।

७ - ९३ - तत्र महत्याः सञ्ज्ञायाः करणे एतत्प्रयोजनम् अन्वर्थसञ्ज्ञा यथा विज्ञायेत ।

८ - ९३ - करोति इति कारकम् इति ।

९ - ९३ - अन्वर्थम् इति चेत् अकर्तरि कर्तृशब्दानुपपत्तिः । अन्वर्थम् इति चेत् अकर्तरि कर्तृशब्दः न उपपद्यते ।

१० - ९३ - करणम् कारकम् अधिकरणम् कारकम् इति ।

११ - ९३ - सिद्धम् तु प्रतिकारकम् क्रियाभेदात् पचादीनाम् करणाधिकरणयोः कर्तृभावः ।

१२ - ९३ - सिद्धः करणाधिकरणयोः कर्तृभावः ।

१३ - ९३ - कुतः ।

१४ - ९३ - प्रतिकारकम् क्रियाभेदात् पचादीनाम् ।

१५ - ९३ - पचादीनाम् हि प्रतिकारकम् क्रिया भिद्यते ।

१६ - ९३ - किम् इदम् प्रतिकारकम् इति ।

१७ - ९३ - कारकम् कारकम् प्रति प्रतिकारकम् ।

१८ - ९३ - कः असौ प्रतिकारकम् क्रियाभेदः पचादीनाम् ।

१९ - ९३ - अधिश्रयणोदकासेचनतण्डुलावपनैधोपदकर्षणिक्रियाः प्रधानस्य कर्तुः पाकः ।

२० - ९३ - अधिश्रयणोदकासेचनतण्डुलावपनैधोपकर्षणादिक्रियाः कुर्वन् एव देवदत्तः पचति इति उच्यते ।

२१ - ९३ - तत्र तदा पचिः वर्तते ।

२२ - ९३ - एषः प्रधानकर्तुः पाकः ।

२३ - ९३ - एतत् प्रधानकर्तुः कर्तृत्वम् ।

२४ - ९३ - द्रोणम् पचति आढकम् पचति ति सम्भवनक्रिया धारणक्रिया च अधिकरणस्य पाकः ।

२५ - ९३ - द्रोणम् पचति आढकम् पचति इति सम्भवनक्रियाम् धारणक्रियाम् च कुर्वती स्थाली पचति इति उचत्ये ।

२६ - ९३ - तत्र तदा पचिः वर्तते ।

२७ - ९३ - एषः धिकरणस्य पाकः ।

२८ - ९३ - एतत् अधिकरणस्य कर्तृत्वम् ।

२९ - ९३ - एधाः पक्ष्यन्ति आ विक्लित्तेः ज्वलिष्यन्ति इति ज्वल्वनक्रिया करणस्य पाकः ।

३० - ९३ - एधाः पक्ष्यन्ति आ विक्लित्तेः ज्वलिष्यन्ति इति कुर्वन्ति काष्ठानि पचन्ति इति उच्यन्ते ।

३१ - ९३ - तत्र तदा पचिः वर्तते ।

३२ - ९३ - एषः करणस्य पाकः ।एतत् करणस्य कर्तृत्वम् ।

३३ - ९३ - उद्यमननिपातनानि कर्तुः छिदिक्रिया ।

३४ - ९३ - उद्यमननिपातनानि कुर्वन् देवदत्तः छिनत्ति इति उच्यते ।

३५ - ९३ - तत्र तदा छिदिः वर्तते ।

३६ - ९३ - एषः प्रधानकर्तुः छेदः ।

३७ - ९३ - एतत् प्रधानकर्तुः कर्तृत्वम् ।

३८ - ९३ - यत् तत् न तृणेन तत्परशोः छेदनम् । यत् तत् समाने उद्यमने निपातने च परशुना छिद्यते न तृणेन तत् परशोः छेदनम् ।

३९ - ९३ - अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् ।

४० - ९३ - इतरथा हि असितृणयोः छेदने अविशेषः स्यात् ।

४१ - ९३ - यः हि मन्यत उद्यमननिपातनात् एव एतत् भवति छिनत्ति इति असितृणयोः छेदने न तस्य विशेषः स्यात् ।

४२ - ९३ - यत् असिना छिद्यते तृणेन अपि तत् छिद्येत ।

४३ - ९३ - अपादानादीनाम् तु अप्रसिद्धिः ।

४४ - ९३ - अपादानादीनाम् कर्तृत्वस्य अप्रसिद्धिः ।

४५ - ९३ - यथा हि भवता करणाधिकरणयोः कर्तृत्वम् निर्दर्शितम् न तथा अपादानादीनाम् कर्तृत्वम् निदर्श्यते ।

४६ - ९३ - न वा स्वतन्त्रपरतन्त्रत्वात् तयोः पर्यायेण वचनम् वचनाश्रया च सञ्ज्ञा ।

४७ - ९३ - न वा एषः दोषः ।

४८ - ९३ - किम् कारणम् ।

४९ - ९३ - स्वतन्त्रपरतन्त्रत्वात् ।

५० - ९३ - सर्वत्र एव अत्र स्वातन्त्र्यम् पारतन्त्र्यम् च विवक्षितम् ।

५१ - ९३ - तयोः पर्यायेण वचनम् ।

५२ - ९३ - तयोः स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्ययोः पर्यायेण वचनम् भविष्यति ।

५३ - ९३ - वचनाश्रया च सञ्ज्ञा भविष्यति ।

५४ - ९३ - तत् यथा ।

५५ - ९३ - बलाहकात् विद्योतते ।

५६ - ९३ - बलाहके विद्योतते ।

५७ - ९३ - बलाहकः विद्योतते इति ।

५८ - ९३ - किम् तर्हि उच्यते अपादानादीनाम् तु अप्रसिद्धिः इति ।

५९ - ९३ - एवम् तर्हि न ब्रूमः अपादानादीनाम् कर्तृत्वस्य अप्रसिद्धिः इति ।

६० - ९३ - पर्याप्तम् करणाधिकरणयोः कर्तृत्वम् निदर्शितम् अपादानीनाम् कर्तृत्वनिर्दर्शनाय ।

६१ - ९३ - पर्याप्तः ह्येकः पुलाकः स्थाल्याः निर्दर्शनाय ।

६२ - ९३ - किम् तर्हि ।

६३ - ९३ - सञ्ज्ञायाः अप्रसिद्धिः ।

६४ - ९३ - यावता सर्वत्र एव अत्र स्वातन्त्र्यम् विद्यते पारतन्त्र्यम् च तत्र परत्वात् कर्तृसञ्ज्ञा एव प्राप्नोति ।

६५ - ९३ - अत्र अपि न वा स्वतन्त्र्यपरतन्त्रत्वात् तयोः पर्यायेण वचनम् वचनाश्रया च सञ्ज्ञा इति एव ।

६६ - ९३ - यथा पुनः इदम् स्थाल्याः स्वातन्त्र्यम् निदर्शितम् सम्भवनक्रियाम् धारणक्रियाम् च कुर्वती स्थाली स्वतन्त्रा इति क्व इदानीम् परतन्त्रा स्यात् ।

६७ - ९३ - यत् तत् प्रक्षालनम् परिवर्तनम् वा ।

६८ - ९३ - न वै एवमर्थम् स्थाली उपादियते प्रक्षालनम् परिवर्तनम् च करिष्यामि इति ।

६९ - ९३ - कथम् तर्हि ।

७० - ९३ - सम्भवनक्रियाम् धारणक्रियाम् च करिष्यति इति ।

७१ - ९३ - तत्र च सौ स्वतन्त्रा ।

७२ - ९३ - क्व इदानीम् परतन्त्रा ।

७३ - ९३ - एवम् तर्हि स्थालीस्थे यत्ने कथ्यमाने स्थाली स्वतन्त्रा कर्तृस्थे यत्ने कथ्यमाने परतन्त्रा ।

७४ - ९३ - ननु च भोः कर्तृस्थे अपि वै यत्ने कथ्यमाने स्थाली सम्भवनक्रियाम् धारणक्रियाम् च करोति ।

७५ - ९३ - तत्र असौ स्वतन्त्रा ।

७६ - ९३ - क्व इदानीम् परतन्त्रा ।

७७ - ९३ - एवम् तर्हि प्रधानेन समवाये स्थाली परतन्त्रा व्यवाये स्वतन्त्रा ।

७८ - ९३ - तत् यथा अमात्यादीनाम् राज्ञा सह समवाये पारतन्त्र्यम् व्यवाये स्वातन्त्र्यम् ।

७९ - ९३ - किम् पुनः प्रधानम् ।

८० - ९३ - कर्ता ।कथम् पुनः ज्ञायते कर्ता प्रधानम् इति ।

८१ - ९३ - यत् सर्वेषु साधनेषु सम्निहितेषु कर्ता प्रवर्तयिता भवति ।

८२ - ९३ - ननु च भोः प्रधानेन अपि वै समवाये स्थाल्याः अनेनार्थः अधिकरणम् कारकम् इति ।

८३ - ९३ - न हि कारकम् इति अनेन अधिकरणत्वम् उक्तम् अधिकरणमिति वा कारकत्वम् ।

८४ - ९३ - उभौ च अन्योन्यविशेषकौ भवतः ।

८५ - ९३ - कथम् ।

८६ - ९३ - एकद्रव्यसमवायित्वात् ।

८७ - ९३ - तत् यथा गार्ग्यः देवदत्तः इति ।

८८ - ९३ - न हि गार्ग्यः इति अनेन देवदत्तत्वम् उक्तम् देवदत्तः इति अनेन वा गार्ग्यत्वम् ।

८९ - ९३ - उभौ च अन्योन्यविशेषकौ भवतः एकद्रव्यसमवायित्वात् ।

९० - ९३ - एवम् तर्हि सामान्यभूता क्रिया वर्तते तस्याः निर्वर्तकम् कारकम् ।

९१ - ९३ - अथ वा यावत् ब्रूयात् क्रियायामिति तावत् कारके इति ।

९२ - ९३ - एवम् च कृत्वा निर्देशः उपपन्नः भवति कारके इति ।

९३ - ९३ - इतरथा हि कारकेषु इति ब्रूयात् ।

१ - ५७ - ध्रुवम् इति किमर्थम् ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:14.9700000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

बापे विनु पोरटा । माय विनु कारटा

  • ( महानु.) मायबाप कोणी नसणें 
  • अगदीं पोरका. 
RANDOM WORD

Did you know?

तेल आणि तूप दिवा एकत्र का लावूं नये?
Category : Hindu - Puja Vidhi
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.