TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद ४ - खण्ड १८

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड १८
२ - १७ - अन्यत्र सञ्ज्ञासमावेशान्नियमार्थम् वचनम् ।

३ - १७ - अन्यत्र सञ्ज्ञासमावेशः भवति ।

४ - १७ - क्वान्यत्र ।

५ - १७ - लोके व्याकरणे च ।

६ - १७ - लोके तावत् ।

७ - १७ - इन्द्रः शक्रः पुरुहूतः पुरन्दरः ।

८ - १७ - कन्दुः कोष्ठः कुशूलः इति ।

९ - १७ - एकस्य द्रव्यस्य बह्व्यः सञ्ज्ञाः भवन्ति ।

१० - १७ - व्याकरणे अपि कर्तव्यम् हर्तव्यम् इति अत्र प्रत्ययकृत्कृत्यसञ्ज्ञानाम् समावेशः भवति ।

११ - १७ - पाञ्चालः वैदेहः वैदर्भः इति अत्र प्रत्ययतद्धिततद्राजसञ्ज्ञानां समावेशः भवति ।

१२ - १७ - अन्यत्र सञ्ज्ञासमावेशात् एतस्मात् कारणात् आ कडारात् अपि सञ्ज्ञानाम् समावेशः प्राप्नोति ।

१३ - १७ - इष्यते च एका एव सञ्ज्ञा स्यात् इति ।

१४ - १७ - तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति नियमार्थम् वचनम् ।

१५ - १७ - एवमर्थम् इदम् उच्यते ।

१६ - १७ - अस्ति प्रयोजनम् एतत् ।

१७ - १७ - किम् तर्हि इति ।

१ - १६२ - कथम् त्वेतत्सूत्रम् पठितव्यम् ।

२ - १६२ - किम् आ कडारात् एका सञ्ज्ञा इति आहोस्वित् प्राक् कडारात् परम् कार्यम् इति ।

३ - १६२ - कुतः पुनः अयम् सन्देहः ।

४ - १६२ - उभयथा हि आचार्येण शिष्याः सूत्रम् प्रतिपादिताः ॒ केचित् आ कडारात् एका सञ्ज्ञा इति , केचित् प्राक् कडारात् परम् कार्यम् इति ।

५ - १६२ - कः च अत्र विशेषः ।

६ - १६२ - तत्र एकसञ्ज्ञाधिकारे तद्वचनम् । तत्र एकसञ्ज्ञाधिकारे तत् वक्तव्यम् ।

७ - १६२ - किम् ।

८ - १६२ - एका सञ्ज्ञा भवति इति ।

९ - १६२ - ननु च यस्य अपि परङ्कार्यत्वम् तेन अपि परग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१० - १६२ - परार्थम् मम भविष्यति ।

११ - १६२ - विप्रतिषेधे च इति ।

१२ - १६२ - मम अपि तर्हि एकग्रहणम् परार्थम् भविष्यति ।

१३ - १६२ - सरूपाणाम् एकशेषः एकविभक्तौ इति ।

१४ - १६२ - सञ्ज्ञाधिकारः च अयम् ।

१५ - १६२ - तत्र किम् अन्यत् शक्यम् विज्ञातुम् अन्यत् अतः सञ्ज्ञायाः ।

१६ - १६२ - तत्र एतावत् वाच्यम् ।

१७ - १६२ - आ कडारात् एका ।

१८ - १६२ - किम् ।

१९ - १६२ - एका सञ्ज्ञा भवति इति ।

२० - १६२ - अङ्गसञ्ज्ञया भपदसञ्ज्ञयोः असमावेशः ।

२१ - १६२ - अण्गसञ्ज्ञया भपदसञ्ज्ञयोः समावेशः न प्राप्नोति ।

२२ - १६२ - सार्पिष्कः बार्हिष्कः याजुष्कः धानुष्कः ।

२३ - १६२ - बाभ्रव्यः माण्डव्य इति ।

२४ - १६२ - अनवकाशे भपदसञ्ज्ञे अङ्गसञ्ज्ञां बाधेयाताम् ।

२५ - १६२ - परवचने हि नियमानुपपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः ।

२६ - १६२ - यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपपत्तेः तस्य उभयोः सञ्ज्ञयोः भावः सिद्धः ।

२७ - १६२ - कथम् ।

२८ - १६२ - पूर्वे तस्य भपदसञ्ज्ञे परा अङ्गसञ्ज्ञा ।

२९ - १६२ - कथम् ।

३० - १६२ - एवम् स वक्ष्यति ।

३१ - १६२ - यस्मात्प्रत्ययविधिः तदादि सुप्तिङन्तं पदम् नः क्ये सिति च ।

३२ - १६२ - स्वादिषु असर्वनामस्थाने यचि भम् ।

३३ - १६२ - तस्य अन्ते प्रत्यये अङ्गमिति ।

३४ - १६२ - तत्र आरम्भसामर्थ्याच् च भपदसञ्ज्ञे परङ्कार्यत्वात् च अङ्गसञ्ज्ञा भविष्यति ।

३५ - १६२ - ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकारः तस्य अपि अङ्गसञ्ज्ञापूर्विके भपदसञ्ज्ञे ।

३६ - १६२ - कथम् ।अनुवृत्तिः क्रियते ।

३७ - १६२ - पर्यायः प्रसज्येत. एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन संभवः ।

३८ - १६२ - कर्मधारयत्वे तत्पुरुषग्रहणम् । कर्मधारयत्वे तत्पुरुषग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३९ - १६२ - तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः इति ।

४० - १६२ - एकसञ्ज्ञाधिकारः इति चोदितम् ।

४१ - १६२ - अक्रियमाणे हि अनवकाशा कर्मधारयसञ्ज्ञा तत्पुरुषसञ्ज्ञाम् बाधेत ।

४२ - १६२ - परवचने हि नियमानुपपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः ।

४३ - १६२ - यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपपत्तेः तस्य उभयोः सञ्ज्ञयोः भावः सिद्धः ।

४४ - १६२ - कथम् ।

४५ - १६२ - पूर्वा तस्य कर्मधारयसञ्ज्ञा परा तत्पुरुषसञ्ज्ञा ।

४६ - १६२ - कथम् ।

४७ - १६२ - एवम् स वक्ष्यति ।

४८ - १६२ - पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन कर्मधारयः इति ।

४९ - १६२ - एवम् सर्वम् कर्मधारयप्रकरणम् अनुक्रम्य तस्य अन्ते श्रितादिः तत्पुरुषः इति ।

५० - १६२ - तत्र आरम्भसामर्थ्यात् च कर्मधारयसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च तत्पुरुषसञ्ज्ञा भविष्यति ।

५१ - १६२ - ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकारः तस्य अपि तत्पुरुषसञ्ज्ञापूर्विका कर्मधारयसञ्ज्ञा ।

५२ - १६२ - कथम् ।

५३ - १६२ - अनुवृत्तिः क्रियते ।

५४ - १६२ - पर्यायः प्रसज्येत ।

५५ - १६२ - एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन सम्भवः ।

५६ - १६२ - तत्पुरुषत्वे द्विगुचग्रहणम् ।

५७ - १६२ - तत्पुरुषत्वे द्विगुचग्रहणम् कर्तव्यम् ।

५८ - १६२ - तत्पुरुषः द्विगुः च इति चकारः कर्तव्यः ।

५९ - १६२ - अक्रियमाणे हि चकारे अनवकाशा द्विगुसञ्ज्ञा तत्पुरुषसञ्ज्ञाम् बाधेत ।

६० - १६२ - परवचने हि नियमानुपपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः ।

६१ - १६२ - यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपप्पतेः तस्य उभयोः सञ्ज्ञयोः भावः सिद्धः ।

६२ - १६२ - कथम् ।

६३ - १६२ - पूर्वा तस्य द्विगुसञ्ज्ञा परा तत्पुरुषसञ्ज्ञा. कथम् ।

६४ - १६२ - एवं स वक्ष्यति ।

६५ - १६२ - तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च सङ्ख्यापूर्वः द्विगुः इति ।

६६ - १६२ - एवम् सर्वम् द्विगुप्रकरणम् अनुक्रम्य तस्य अन्ते श्रितादिः तत्पुरुषः इति ।

६७ - १६२ - तत्र आरम्भसामर्थ्यात् च द्विगुसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च तत्पुरुषसञ्ज्ञा भविष्यति ।

६८ - १६२ - ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकारः तस्य अपि तत्पुरुषसञ्ज्ञापूर्विका द्विगुसञ्ज्ञा ।

६९ - १६२ - कथम् ।

७० - १६२ - अनुवृत्तिः क्रियते ।

७१ - १६२ - पर्यायः प्रसज्येत ।

७२ - १६२ - एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन संभवः ।

७३ - १६२ - गतिदिवःकर्महेतुमत्सु चग्रहणम् ।

७४ - १६२ - गतिदिवःकर्महेतुमत्सु चग्रहणम् कर्तव्यम् ।

७५ - १६२ - उपसर्गाः क्रियायोगे गतिश्च इति चकारः कर्तव्यः ।

७६ - १६२ - अक्रियमाणे हि चकारे अनवकाशः पसर्गसञ्ज्ञा गतिसञ्ज्ञाम् बाधेत ।

७७ - १६२ - परवचने हि नियमानुपपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः ।

७८ - १६२ - यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपपत्तेः तस्य उभयोः सञ्ज्ञयोः भावः सिद्धः ।

७९ - १६२ - कथम् ।

८० - १६२ - पूर्वा तस्य उपसर्गसञ्ज्ञा परा गतिसञ्ज्ञा ।

८१ - १६२ - अत्र आरम्भसामर्थ्यात् च उपसर्गसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च गतिसञ्ज्ञा भविष्यति ।

८२ - १६२ - ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकारः तस्य उपसर्गसञ्ज्ञापूर्विका गतिसञ्ज्ञा ।

८३ - १६२ - कथम् ।

८४ - १६२ - अनुवृत्तिः क्रियते ।

८५ - १६२ - पर्यायः प्रसज्येत ।

८६ - १६२ - एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन संभवः ।

८७ - १६२ - गतिसञ्ज्ञा अपि अनवकाशा सा वचनात् भविष्यति ।

८८ - १६२ - सावकाशा गतिसञ्ज्ञा ।

८९ - १६२ - कः अवकाशः ।

९० - १६२ - ऊर्यादीनि अवकाशः ।

९१ - १६२ - प्रादीनां या गतिसञ्ज्ञा सा अनवकाशा ।

९२ - १६२ - गति ।

९३ - १६२ - दिवः कर्म ।

९४ - १६२ - साधकतमम् करणम् दिवः कर्म च इति चकारः कर्तव्यः ।

९५ - १६२ - अक्रियमाणे हि चकारे अनवकाशा कर्मसञ्ज्ञा करणसञ्ज्ञाम् बाधेत ।

९६ - १६२ - परवचने हि नियमानुपपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः ।

९७ - १६२ - यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपपत्तेः तस्य उभयोः सञ्ज्ञयोः भावः सिद्धः ।

९८ - १६२ - कथम् ।

९९ - १६२ - पूर्वा तस्य कर्मसञ्ज्ञा परा करणसञ्ज्ञा ।

१०० - १६२ - कथम् ।

१०१ - १६२ - एवम् स वक्ष्यति ।

१०२ - १६२ - दिवः साधकतमम् कर्म ।

१०३ - १६२ - ततः करणम् ।

१०४ - १६२ - करणसञ्ज्ञाम् च भवति साधकतमम् ।

१०५ - १६२ - दिव इति निवृत्तम् ।

१०६ - १६२ - तत्र आरम्भसामर्थ्यात् च कर्मसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च करणसञ्ज्ञा भविष्यति ।

१०७ - १६२ - ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकारःतस्य अपि करणसञ्ज्ञापूर्विका कर्मसञ्ज्ञा ।

१०८ - १६२ - कथम् ।

१०९ - १६२ - अनुवृत्तिः क्रियते ।

११० - १६२ - पर्यायः प्रसज्येत ।

१११ - १६२ - एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन संभवः ।

११२ - १६२ - दिवः कर्म ।

११३ - १६२ - हेतुमत् ।

११४ - १६२ - स्वतन्त्रः कर्ता तत्प्रयोजको हेतुः च इति चकारः कर्तव्यः ।

११५ - १६२ - अक्रियमाणे हि चकारे अनवकाशा हेतुसञ्ज्ञा कर्तृसञ्ज्ञाम् बाधेत ।

११६ - १६२ - परवचने हि नियमानुपपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः ।

११७ - १६२ - यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपपत्तेः तस्य उभयोः सञ्ज्ञयोर्भावः सिद्धः ।

११८ - १६२ - कथम् ।

११९ - १६२ - पूर्वा तस्य हेतुसञ्ज्ञा परा कर्तृसञ्ज्ञा ।

१२० - १६२ - कथम् ।

१२१ - १६२ - एवम् स वक्ष्यति ।

१२२ - १६२ - स्वतन्त्रः प्रयोजकः हेतुः इति ।

१२३ - १६२ - ततः कर्ता ।

१२४ - १६२ - कर्तृसञ्ज्ञः च भवति स्वतन्त्रः ।

१२५ - १६२ - प्रयोजकः इति निवृत्तम् ।

१२६ - १६२ - तत्र आरम्भसामर्थ्यात् च हेतुसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च कर्तृसञ्ज्ञा भविष्यति ।

१२७ - १६२ - ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकारः तस्य अपि कर्तृसञ्ज्ञापूर्विका हेतुसञ्ज्ञा ।

१२८ - १६२ - कथम् ।

१२९ - १६२ - अनुवृत्तिः क्रियते ।

१३० - १६२ - पर्यायः प्रसज्येत ।

१३१ - १६२ - एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन संभवः ।

१३२ - १६२ - गुरुलघुसञ्ज्ञे नदीघिसञ्ज्ञे ।

१३३ - १६२ - गुरुलघुसञ्ज्ञे नदीघिसञ्ज्ञे बाधेयाताम् ।

१३४ - १६२ - गार्गिबन्धुः वात्सीबन्धुः वैत्रम् विविनिय्य ।

१३५ - १६२ - परवचने हि नियमानुपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः ।

१३६ - १६२ - यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपत्तेः तस्य उभयोः सञ्ज्ञयोः भावः सिद्धः ।

१३७ - १६२ - कथम् ।

१३८ - १६२ - पूर्वे तस्य नदीघिसञ्ज्ञे परे गुरुलघुसञ्ज्ञे ।

१३९ - १६२ - तत्र आरम्भसामर्थ्यात् च नदीघिसञ्ज्ञे परङ्कार्यत्वात् च गुरुलघुसञ्ज्ञे भविष्यतः ।

१४० - १६२ - ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकारः तस्य अपि नदीघिसंघिसञ्ज्ञापूर्विके गुरुलघुसञ्ज्ञे ।

१४१ - १६२ - कथम् ।

१४२ - १६२ - अनुवृत्तिः क्रियते ।

१४३ - १६२ - पर्यायः प्रसज्येत ।

१४४ - १६२ - एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन सम्भवः ।

१४५ - १६२ - परस्मैपदसञ्ज्ञाम् पुरुषसञ्ज्ञा । परस्मैपदसञ्ज्ञाम् पुरुषसञ्ज्ञा बाधेत ।

१४६ - १६२ - परवचने हि नियमानुपपत्तेः उभयसञ्ज्ञाभावः ।

१४७ - १६२ - यस्य पुनः परङ्कार्यत्वम् नियमानुपपत्तेः तस्योभयोः सञ्ज्ञयोः भावः सिद्धः ।

१४८ - १६२ - कथम् ।

१४९ - १६२ - पूर्वा तस्य पुरुषसञ्ज्ञा परा परस्मैपदसञ्ज्ञा ।

१५० - १६२ - कथम् ।

१५१ - १६२ - एवं स वक्ष्यति ।

१५२ - १६२ - तिङः त्रीणि त्रीणि प्रथममध्योत्तमाः इति ।

१५३ - १६२ - एवम् सर्वम् पुरुषनियमम् अनुक्रम्य तस्य अन्ते लः परस्मैपदम् इति ।

१५४ - १६२ - तत्र आरम्भसामार्थ्यात् च पुरुषसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च परस्मैपदसञ्ज्ञा भविष्यति ।

१५५ - १६२ - ननु च यस्य अपि एकसञ्ज्ञाधिकरः तस्य अपि परस्मैपदसञ्ज्ञापूर्विका पुरुषसञ्ज्ञा ।

१५६ - १६२ - कथम् ।

१५७ - १६२ - अनुवृत्तिः क्रियते ।

१५८ - १६२ - पर्यायः प्रसज्येत. एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन सम्भवः ।

१५९ - १६२ - परस्मैपदसञ्ज्ञा अपि अनवकाशा सा वचनात् भविष्यति ।

१६० - १६२ - सावकाशा परस्मैपदसञ्ज्ञा ।

१६१ - १६२ - कः अवकाशः ।

१६२ - १६२ - शतृक्वसू अवकाशः ।

१ - ७३ - परवचने सिति पदं भम् ।

२ - ७३ - परवचने सिति पदम् भसञ्ज्ञमपि प्राप्नोति ।

३ - ७३ - अयम् ते योनिः ऋत्वियः ।

४ - ७३ - प्रजम् विन्दाम ऋत्विजयाम् ।

५ - ७३ - आरम्भसामर्थ्यात् च पदसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च भसञ्ज्ञा प्राप्नोति ।

६ - ७३ - गतिबुद्ध्यादीनाम् ण्यन्तानाम् कर्म कर्तृसञ्ज्ञम् ।

७ - ७३ - गतिबुद्ध्यादीआं ण्यन्तानाम् कर्म कर्तृसञ्ज्ञम् अपि प्राप्नोति ।

८ - ७३ - आरम्भसामर्थ्यात् च कर्मसञ्ज्ञा पदसञ्ज्ञा परङ्कार्यत्वात् च कर्तृसञ्ज्ञा प्राप्नोति ।

९ - ७३ - न एषः दोषः ।

१० - ७३ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न कर्मसञ्ज्ञायाम् कर्तृसञ्ज्ञा भवति इति यत् अयम् हृक्रोः अन्यतरस्याम् इति अन्तरस्याङ्ग्रहणम् करोति ।

११ - ७३ - शेषवचनम् च घिसञ्ज्ञानिवृत्त्यर्थम् ।

१२ - ७३ - शेषग्रहणम् च कर्तव्यम् ।

१३ - ७३ - शेषः घि असखि इति ।

१४ - ७३ - किम् प्रयोजनम् ।

१५ - ७३ - घिसाञ्ज्ञानिवृत्त्यर्थम् ।

१६ - ७३ - नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञा मा भूत् इति ।

१७ - ७३ - शकट्यै पद्धत्यै बुद्धयै धेन्वै ।

१८ - ७३ - इतरथा हि परङ्कार्यत्वात् च घिसञ्ज्ञा आरम्भसामर्थ्यात् च ङिति ह्रस्वः च इति नदीसञ्ज्ञा ।

१९ - ७३ - न वा असम्भवात् ।

२० - ७३ - न वा असम्भवात् ।

२१ - ७३ - न वा कर्तव्यम् ।

२२ - ७३ - नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञा कस्मात् न भवति ।

२३ - ७३ - असम्भवात् ।

२४ - ७३ - कः असौ असम्भवः ।

२५ - ७३ - ह्रस्वलक्षणा हि नदीसञ्ज्ञा घिसञ्ज्ञायाम् च गुणः ।

२६ - ७३ - ह्रस्वलक्षणा हि नदीसञ्ज्ञा घिसञ्ज्ञायाम् च गुणेन भवितव्यम् ।

२७ - ७३ - तत्र वचनप्रामाण्यात् नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञाभावः ।

२८ - ७३ - तत्र वचनप्रामाण्यात् नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञा न भविष्यति ।

२९ - ७३ - किम् कारणम् ।

३० - ७३ - आश्रयाभावात् ।

३१ - ७३ - आश्रयाभावात् नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञानिवृत्तिः इति चेत् यणादेशाभावः ।

३२ - ७३ - आश्रयाभावात् नदीसञ्ज्ञायाम् घिसञ्ज्ञानिवृत्तिः इति चेत् एवम् उच्यते यणादेशः अपि न प्राप्नोति ।

३३ - ७३ - न एषः दोषः ।

३४ - ७३ - नद्याश्रयत्वात् यणादेशस्य ह्रस्वस्य नदीसञ्ज्ञाभावः ।

३५ - ७३ - नद्याश्रयः यणादेशः ।

३६ - ७३ - यदा नदीसञ्ज्ञया घिसञ्ज्ञा बाधिता तत उत्तरकालम् यणादेशेन भवितव्यम् ।

३७ - ७३ - नद्याश्रयत्वात् यणादेशस्य ह्रस्वस्य नदीसञ्ज्ञा भविष्यति ।

३८ - ७३ - बहुव्रीह्यर्थम् तु । बह्व्रीहिप्रतिषेधार्थम् तु शेषग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३९ - ७३ - शेषः बवुव्रीहिः इति ।

४० - ७३ - किं प्रयोजनम् ।

४१ - ७३ - प्रयोजनमव्ययीभावोपमानद्विगुकृल्लोपेषु । अव्ययीभावे ।

४२ - ७३ - उन्मत्तगङ्गम् लोहितगङ्गम् ।

४३ - ७३ - उपमाने ।

४४ - ७३ - शस्त्रीश्यामा कुमुदश्येनी ।

४५ - ७३ - द्विगु ।

४६ - ७३ - पञ्चगवम् दशगवम् ।

४७ - ७३ - कृल्लोपे ।

४८ - ७३ - निष्कौशाम्बिः निर्वाराणसिः ।

४९ - ७३ - तत्र शेषवचनात् दोषः सङ्ख्यासमानाधिकरणञ्समासेषु बहुव्रीहिप्रतिषेधः ।

५० - ७३ - तत्र शेषवचनात् दोषः भवति ।

५१ - ७३ - सङ्ख्यासमानाधिकरणञ्समासेषु बहुव्रीहेः प्रतिषेधः प्राप्नोति ।

५२ - ७३ - सङ्ख्या ।

५३ - ७३ - द्वीरावतीकः देशः त्रीरावतीकः देशः ।

५४ - ७३ - समानाधिकरण ।

५५ - ७३ - वीर्पुरुषकः ग्रामः ।

५६ - ७३ - नञ्समासे ।

५७ - ७३ - अब्राह्मणकः देशः अवृषलकः देशः ।

५८ - ७३ - कृल्लोपे च शेषवचनात् प्रादिभिः न बहुव्रीहिः ।

५९ - ७३ - कृल्लोपे च शेषवचनात् प्रादिभिः न प्राप्नोति ।

६० - ७३ - प्रपतितपर्णः प्रपर्णकः प्रपतितपलाशः प्रपलाशकः इति ।

६१ - ७३ - अथ एकसञ्ज्ञाधिकारे कथम् सिध्यति ।

६२ - ७३ - एकसञ्ज्ञाधिकारे विप्रतिषेधाद् बहुव्रीहिः ।

६३ - ७३ - एकसञ्ज्ञाधिकारे विप्रतिषेधात् बहुव्रीहिः भविष्यति ।

६४ - ७३ - एकसञ्ज्ञाधिकारे विप्रतिषेधात् बहुव्रीहिः इति चेत् क्तार्थे प्रतिषेधः ।

६५ - ७३ - एकसञ्ज्ञाधिकारे विप्रतिषेधात् बहुव्रीहिः इति चेत् क्तार्थे प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

६६ - ७३ - निष्कौशाम्बिः निर्वाराणसिः ।

६७ - ७३ - तत्पुरुषः अत्र बाधकः भविष्यति ।

६८ - ७३ - तत्पुरुषः इति चेत् अन्यत्र क्तार्थात् प्रतिषेधः । तत्पुरुषः इति चेत् अन्यत्र क्तार्थात् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

६९ - ७३ - प्रपतितपर्णः प्रपर्णकः प्रतितत्पलाशः प्रपलाशकः इति ।

७० - ७३ - सिद्धम् तु प्रादीनाम् क्तार्थे तत्पुरुषवचनात् ।

७१ - ७३ - सिद्धमेतत् ।

७२ - ७३ - कथम् ।

७३ - ७३ - प्रादीनाम् क्तार्थे तत्पुरुषः भवति इति वक्तव्यम् ।

१ - ४८ - कानि पुनः अस्य योगस्य प्रयोजनानि ।

२ - ४८ - प्रयोजनम् ह्रस्वसञ्ज्ञाम् दीर्घप्लुतौ ।

३ - ४८ - ह्रस्वसञ्ज्ञाम् दीर्घप्लुतसञ्ज्ञे बाधेते ।

४ - ४८ - तिङ्सार्वधातुकम् लिङ्लिटोः आर्धधातुकम् ।

५ - ४८ - तिङः सार्वधातुकसञ्ज्ञाम् लिङ्लिटोःार्धधातुसञ्ज्ञा बाधते ।

६ - ४८ - अपत्यम् वृद्धम् युवा ।

७ - ४८ - अपत्यम् वृद्धम् यवुसञ्ज्ञा बाधते ।

८ - ४८ - घिम् नदी ।

९ - ४८ - घिसञ्ज्ञाम् नदीसञ्ज्ञा बाधते ।

१० - ४८ - लघु गुरु ।

११ - ४८ - लघुसञ्ज्ञाम् गुरुसञ्ज्ञा बाधते ।

१२ - ४८ - पदम् भम् ।

१३ - ४८ - पदसञ्ज्ञाम् भसञ्ज्ञा बाधते ।

१४ - ४८ - अपादाद्नम् उत्तराणि धनुषा विध्यति कंसपात्र्याम् भुङ्क्ते गाम् दोग्धि धनुः विध्यति इति ।

१५ - ४८ - अपादानसञ्ज्ञाम् उत्तराणि कारकाणि बाधन्ते ।

१६ - ४८ - क्व ।

१७ - ४८ - धनुषा विध्यति ।

१८ - ४८ - कंसपात्र्याम् भुङ्क्ते ।

१९ - ४८ - गाम् दोग्धि ।

२० - ४८ - धनुः विध्यति ।

२१ - ४८ - धनुषा विध्यति इति अपाययुक्तत्वात् च ध्रुवमपाये अपादानम् इति अपादानसञ्ज्ञा प्राप्नोति साधकतमम् करणम् इति च करणसञ्ज्ञा ।

२२ - ४८ - करणसञ्ज्ञा परा सा भवति ।

२३ - ४८ - कंसपात्र्याम् भुङ्क्ते इति अत्र अपायुक्तत्वात् च ध्रुवमपाये अपादानमिति अपादानसञ्ज्ञा प्राप्नोति आधारः अधिकरणम् इति च अधिकरणसञ्ज्ञा ।

२४ - ४८ - अधिकरणसञ्ज्ञा परा सा भवति ।

२५ - ४८ - गाम् दोग्धि इति अत्र अपायुक्तत्वात् च अपादानसञ्ज्ञा प्राप्नोति कर्तुरीप्सिततमम् कर्म ।

२६ - ४८ - इति च कर्मसञ्ज्ञा ।

२७ - ४८ - कर्मसञ्ज्ञा परा सा भवति ।

२८ - ४८ - धनुः विध्यति इति अत्र अपाययुक्तत्वात् च अपादानसञ्ज्ञा प्राप्नोति स्वतन्त्रः कर्ता इति च ।

२९ - ४८ - कर्तृसञ्ज्ञा परा सा भवति ।

३० - ४८ - क्रुधद्रुहोः उप्सृष्टयोः कर्म संप्रदानम् । क्रुधद्रुहोः उप्सृष्टयोः कर्मसञ्ज्ञा संप्रदानसञ्ज्ञाम् बाधते ।

३१ - ४८ - करणम् पराणि साधु असिः छिनत्ति ।

३२ - ४८ - करणसञ्ज्ञाम् पराणि आणि बाधन्ते ।

३३ - ४८ - क्व ।

३४ - ४८ - धनुः विध्यति ।

३५ - ४८ - असिः छिनत्ति इति ।

३६ - ४८ - अधिकरणम् कर्म गेहम् प्रविशति । अधिकरणसञ्ज्ञाम् कर्मसञ्ज्ञा बाधते ।

३७ - ४८ - क्व ।

३८ - ४८ - गेहम् प्रविशति इति ।

३९ - ४८ - अधिकरणम् कर्ता स्थाली पचति ।

४० - ४८ - अधिकरणसञ्ज्ञाम् कर्मसञ्ज्ञा बाधते ।

४१ - ४८ - क्व ।

४२ - ४८ - स्थाली पचति इति ।

४३ - ४८ - अध्युपसृष्टम् कर्म । अध्युपसृष्टम् कर्म अधिकरणसञ्ज्ञाम् बाधते ।

४४ - ४८ - गत्युपसर्गसञ्ज्ञे कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञा ।

४५ - ४८ - गत्युपसर्गसञ्ज्ञे कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञा बाधते ।

४६ - ४८ - परस्मैपदम् आत्मनेपदम् । परस्मैपदसञ्ज्ञाम् आत्मनेपदसञ्ज्ञा बाधते ।

४७ - ४८ - समाससञ्ज्ञाः च ।

४८ - ४८ - समाससञ्ज्ञाः च याः याः पराः अनवकाशाः च ताः ताः पूर्वाः सावकाशाः च बाधन्ते ।

१ - २७ - अर्थवत् प्रातिपदिकम् । अर्थवत् प्रातिपदिकसञ्ज्ञम् भवति ।

२ - २७ - गुणवचनम् च ।

३ - २७ - गुणवचनसञ्ज्ञम् च भवति अर्थवत् ।

४ - २७ - समासकृत्तद्धिताव्ययसर्वनाम असर्वलिङ्गा जातिः ।

५ - २७ - ४१॥समास । समाससञ्ज्ञा च वक्तव्या ।

६ - २७ - कृत् ।

७ - २७ - कृत्सञ्ज्ञा च वक्तव्या ।

८ - २७ - तद्धित ।

९ - २७ - तद्धितसञ्ज्ञा च वक्तव्या ।

१० - २७ - अव्यय ।

११ - २७ - अव्ययसञ्ज्ञा च वक्तव्या ।

१२ - २७ - सर्वनाम ।

१३ - २७ - सर्वनामसञ्ज्ञा च वक्तव्या ।

१४ - २७ - असर्वलिङ्गा जातिः इति एतत् च वक्तव्यम् ।

१५ - २७ - सङ्ख्या ।

१६ - २७ - सङ्ख्यासञ्ज्ञा च वक्तव्या ।

१७ - २७ - डु च ।

१८ - २७ - डुसञ्ज्ञा च वक्तव्या ।

१९ - २७ - का पुनः डुसञ्ज्ञा ।

२० - २७ - षट्सञ्ज्ञा ।

२१ - २७ - एकद्रव्योपनिवेशिनी सञ्ज्ञा ।

२२ - २७ - एकद्रव्योपनिवेशिनी सञ्ज्ञा इति एतत् च वक्तव्यम् ।

२३ - २७ - किमर्थम् इदमुच्यते ।

२४ - २७ - यथान्यासे एव भूयिष्ठाः सञ्ज्ञाः क्रियन्ते ।

२५ - २७ - सन्ति च एव अत्र काः चित् अपूर्वाः सञ्ज्ञाः ।

२६ - २७ - अपि च एतेन आनुपूर्व्येण सन्निविष्टानाम् बाधनम् यथा स्यात् ।

२७ - २७ - गुणवचनसञ्ज्ञायाः च एताभिः बाधनम् यथा स्यात् इति ।

१ - ८६ - विप्रतिषेधः इति कः अयम् शब्दः ।

२ - ८६ - विप्रतिपूर्वात् सिद्धेः कर्मव्यतिहारे कर्मव्यतिहारे घञ् ।

३ - ८६ - इतरेतरप्रतिषेधः विप्रतिषेधः ।

४ - ८६ - अन्योन्यप्रतिषेधः विप्रतिषेधः ।

५ - ८६ - कः पुनः विप्रतिषेधः ।

६ - ८६ - द्वौ प्रसङ्गौ अन्यार्थौ एकस्मिन् सः विप्रतिषेधः ।

७ - ८६ - द्वौ प्रसण्गौ यदा अन्यार्थौ भवतः एकस्मिन् च युगपत् प्राप्त्नुतः सः विप्रतिषेधः ।

८ - ८६ - क्व पुनः अन्यार्थौ क्व च एकस्मिन् युगपत् प्राप्नुतः ।

९ - ८६ - वृक्षाभ्याम् , वृक्षेषु इति अन्यार्थौ वृक्षेभ्यः इति अत्र युगपत् प्राप्नुतः ।

१० - ८६ - किम् च स्यात् ।

११ - ८६ - एकस्मिन् युगपदसम्भवात् पूर्वपरप्राप्तेः उभयप्रसङ्गः ।

१२ - ८६ - एकस्मिन् युगपदसम्भवात्पूर्वस्याः च परस्याः च प्राप्तेः उभयप्रसङ्गः ।

१३ - ८६ - इदम् विप्रतिषिद्धम् यत् उच्यते एकस्मिन् युगपदसम्भवात्पूर्वपरप्राप्तेः उभयप्रसङ्गः इति ।

१४ - ८६ - कथम् हि एकस्मिन् च नाम युगपदसम्भवः स्यात् पूर्वस्याः च परस्याःच प्राप्तेः उभयप्रसङ्गः च स्यात् ।

१५ - ८६ - न एतत् विप्रतिषिद्धम् ।

१६ - ८६ - यत् उच्यते एकस्मिन् युगपदसम्भवात् इति कार्ययोः युगपदसम्भवः शास्त्रयोः उभयप्रसङ्गः ।

१७ - ८६ - तृजादिभिः तुल्यम् । तृजादिभिः तुल्यम् पर्यायः प्राप्नोति ।

१८ - ८६ - तत् यथा तृजादयः पर्यायेण भवन्ति ।

१९ - ८६ - किम् पुनः कारणम् तृजादयः पर्यायेण भवन्ति ।

२० - ८६ - अनवयप्रसङ्गात् प्रतिपदम् विधेः च ।

२१ - ८६ - अनवयवेन प्रसज्यन्ते प्रतिपदम् च विधीयन्ते ।

२२ - ८६ - अप्रतिपत्तिः वा उभयोः तुल्यबलत्वात् ।

२३ - ८६ - अप्रतिपत्तिः वा पुनः उभयोः शास्त्रयोः स्यात् ।

२४ - ८६ - किम् कारणम् ।

२५ - ८६ - तुल्यबलत्वात् ।

२६ - ८६ - तुल्यबले हि उभे शास्त्रे ।

२७ - ८६ - तत् यथा ।

२८ - ८६ - द्वयोः तुल्यबलयोः एकः प्रेष्यः भवति ।

२९ - ८६ - सः तयोः पर्यायेण कार्यम् करोति ।

३० - ८६ - यदा तम् उभौ युगपत् प्रेषयतः नानादिक्षु च कार्ये भवतः तदा यदि असौ अविरोधार्थी भवति ततः उभयोः न करोति ।

३१ - ८६ - किम् पुनः कारणम् उभयोः न करोति ।

३२ - ८६ - यौगपद्यासम्भवात् ।

३३ - ८६ - न अस्ति यौगपद्येन सम्भवः ।

३४ - ८६ - तत्र प्रतिपत्त्यर्थम् वचनम् ।

३५ - ८६ - तत्र प्रतिपत्त्यर्थम् इदम् वक्तव्यम् ।

३६ - ८६ - तव्यदादीनाम् तु अप्रसिद्धिः ।

३७ - ८६ - तव्यदादीनाम् तु कार्यस्य अप्रसिद्धिः ।

३८ - ८६ - न हि किम् चित् तव्यदादिषु नियमकारि शास्त्रम् आरभ्यते येन तव्यदादयः स्युः ।

३९ - ८६ - यः च भवता हेतुः व्यपदिष्टः अप्रतिपत्तिः वा उभयोः तुल्यबलत्वात् इति तुल्यः स तव्यदादिषु ।

४० - ८६ - न एषः दोषः ।

४१ - ८६ - अनवकाशाः तव्यदादयः उच्यन्ते च ।

४२ - ८६ - ते वचनात् भविष्यन्ति ।

४३ - ८६ - यः च भवता हेतुः व्यपदिष्टः तृजादिभिः तुल्यम् पर्यायः प्राप्नोति इति तुल्यः स तव्यदादिषु ।

४४ - ८६ - एतावत् इह सूत्रम् विप्रतिषेधे परम् इति ।

४५ - ८६ - पठिष्यति हि आचार्यः सकृद्गतौ विर्प्रतिषेधे यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति ।

४६ - ८६ - पुनः च पठिष्यति पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् सिद्धम् इति ।

४७ - ८६ - किम् पुनः इयता सूत्रेण उभयम् लभ्यम् ।

४८ - ८६ - लभ्यम् इति आह ।

४९ - ८६ - कथम् ।

५० - ८६ - इह भवता द्वौ हेतू व्यपदिष्टौ ।

५१ - ८६ - तृजादिभिः तुल्यम् पर्यायः प्राप्नोति इति च अप्रतिपत्तिः वा उभयोः तुल्यबलत्वात् इति च ।

५२ - ८६ - तत् यदा तावत् एषः हेतुः तृजादिभिः तुल्यम् पर्यायः प्राप्नोति इति तदा विप्रतिषेढे परम् इति अनेन किम् क्रियते ।

५३ - ८६ - नियमः ।

५४ - ८६ - विप्रतिषेधे परम् एव भवति इति ।

५५ - ८६ - तदा एतत् उपपन्नम् भवति सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति ।

५६ - ८६ - यदा तु एषः हेतुः अप्रतिपत्तिः वा उभयोः तुल्यबलत्वात् इति तदा विप्रतिषेधे परम् इति अनेन किम् क्रियते ।

५७ - ८६ - द्वारम् ।

५८ - ८६ - विप्रतिषेधे परम् तावत् भवति तस्मिन् क्र्टे यदि पूर्वम् अपि प्राप्नोति तत् अपि भवति ।

५९ - ८६ - तदा एतत् उपपन्नम् भवति पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् सिद्धम् इति ।

६० - ८६ - विप्रतिषेधे परम् इति उक्त्वा अङ्गाधिकारे पूर्वम् इति वक्तव्यम् ।

६१ - ८६ - किम् कृतम् भवति ।

६२ - ८६ - पूर्वविप्रतिषेधाः न पठितव्याः भवन्ति ।

६३ - ८६ - गुणवृद्ध्यौत्वतृज्वद्भावेभ्यः नुम् पूर्वविप्रतिषिद्धम् ।

६४ - ८६ - नुमचिरतृज्वद्भावेभ्यः नुट् इति ।

६५ - ८६ - कथम् ये परविप्रतिषेधाः ।

६६ - ८६ - इत्त्वोत्त्वाभ्याम् गुणवृद्धी भवतः विप्रतिषेधेन इति ।

६७ - ८६ - सूत्रम् च भिद्यते ।

६८ - ८६ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

६९ - ८६ - कथम् ये पूर्वविप्रतिषेधाः ।

७० - ८६ - विप्रतिषेधे परम् इति एव सिद्धम् ।

७१ - ८६ - कथम् ।

७२ - ८६ - परशब्दः अयम् बह्वर्थः ।

७३ - ८६ - अस्ति एव व्यवस्थायाम् वर्तते ।

७४ - ८६ - तत् यथा पूर्वः परः इति ।

७५ - ८६ - अस्ति अन्यार्थे वर्तते ।

७६ - ८६ - परपुत्रः परभार्या ।

७७ - ८६ - अन्यपुत्रः अन्यभार्या इति गम्यते ।

७८ - ८६ - अस्ति प्राधान्ये वर्तते ।

७९ - ८६ - तत् यथा परम् इयं ब्राह्माणी अस्मिन् कुटुम्बे ।

८० - ८६ - प्रधानम् इति गम्यते ।

८१ - ८६ - अस्ति इष्टवाची परशब्दः ।

८२ - ८६ - तत् यथा ।

८३ - ८६ - परम् धाम गतः इति ।

८४ - ८६ - इष्टम् धाम इति गम्यते ।

८५ - ८६ - तत् यः इष्टवाची परशब्दः तस्य इदम् ग्रहणम् ।

८६ - ८६ - विप्रतिषेधे परम् यत् इष्टम् तत् भवति ।

१ - १९७ - अन्तरङ्गम् च ।

२ - १९७ - अन्तरङ्गम् च बलीयः भवति इति वक्तव्यम् ।

३ - १९७ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - १९७ - प्रयोजनम् यणेकादेशेत्त्वोत्त्वानि गुणवृद्धिद्विर्वचनाल्लोपस्वरेभ्यः ।

५ - १९७ - गुणात् यणादेशः ॒ स्योनः , स्योना ।

६ - १९७ - गुणः च प्राप्नोति यणादेः च ।

७ - १९७ - परत्वात् गुणः स्यात् ।

८ - १९७ - यणादेशः भवत्यन्तरङ्गतः ।

९ - १९७ - वृद्धेः यणादेशः ।

१० - १९७ - द्यौकामिः स्यौकामिः ।

११ - १९७ - वृद्धिः च प्राप्नोति यणादेः च ।

१२ - १९७ - परत्वात् वृद्धिः स्यात् ।

१३ - १९७ - यणादेशः भवति अन्तरङ्गतः ।

१४ - १९७ - द्विर्वचनात् यणादेशः ।

१५ - १९७ - दुद्यूषति सुस्यूषति ।

१६ - १९७ - द्विर्वचनम् च प्राप्नोति यणादेः च ।

१७ - १९७ - नित्यत्वात् द्विर्वचनम् स्यात् ।

१८ - १९७ - यणादेशः भवति अन्तरङ्गतः ।

१९ - १९७ - अल्लोपस्य च यणादेशस्य च न अस्ति सम्प्रधारणा ।

२० - १९७ - स्वरात् यणादेशः ।

२१ - १९७ - द्यौकामिः स्यौकामिः ।

२२ - १९७ - स्वरः च प्राप्नोति यणादेः च ।

२३ - १९७ - परत्वात् स्वरः स्यात् ।

२४ - १९७ - यणादेशः भवति अन्तरङ्गतः ।

२५ - १९७ - गुणात् एकादेशः ।

२६ - १९७ - काद्रवेयः मन्त्रम् अपश्यत् ।

२७ - १९७ - गुणः च प्राप्नोति एकादेशः च ।

२८ - १९७ - परत्वात् गुणः स्यात् ।

२९ - १९७ - एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः ।

३० - १९७ - वृद्धेः एकादेशः ।

३१ - १९७ - वैक्ष्माणिः सौस्थितिः ।

३२ - १९७ - वृद्धिः च प्राप्नोति एकादेशः च ।

३३ - १९७ - परत्वात् वृद्धिः स्यात् ।

३४ - १९७ - एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः ।

३५ - १९७ - द्विर्वचनात् एकादेशः ।

३६ - १९७ - ज्ञाया ओदनः ज्ञौदनः ।

३७ - १९७ - ज्ञौदनम् इच्छति ज्ञौदनीयति ।

३८ - १९७ - ज्ञौदनीयतेः सन् जुज्ञौदनीयिषति ।

३९ - १९७ - द्विर्वचनम् च प्राप्नोति एकादेशः च ।

४० - १९७ - नित्यत्वात् द्विर्वचनम् स्यात् ।

४१ - १९७ - एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः ।

४२ - १९७ - अल्लोपात् एकादेशः ।

४३ - १९७ - शुना शुने ।

४४ - १९७ - अल्लोपः च प्राप्नोति एकादेशः च ।

४५ - १९७ - परत्वात् अल्लोपः स्यात् ।

४६ - १९७ - एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः ।

४७ - १९७ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४८ - १९७ - न अस्ति अत्र विशेषः अल्लोपेन वा निवृत्तौ सत्याम् पूर्वत्वेन वा ।

४९ - १९७ - अयम् अस्ति विशेषः ।

५० - १९७ - अल्लोपेन निवृत्तौ सत्याम् उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्रसज्येत ।

५१ - १९७ - न अत्र उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्राप्नोति ।

५२ - १९७ - किम् कारणम् ।

५३ - १९७ - न गोश्वन्साववर्ण इति प्रतिषेधात् ।

५४ - १९७ - न एषः उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य प्रतिषेधः ।

५५ - १९७ - कस्य तर्हि ।

५६ - १९७ - तृतीयादिस्वरस्य ।

५७ - १९७ - यत्र तर्हि तृतीयादिस्वरः न अस्ति ।

५८ - १९७ - शुनः पश्य इति ।

५९ - १९७ - एवम् तर्हि न लाक्षणिकस्य प्रतिषेधम् शिष्मः ।

६० - १९७ - किम् तर्हि ।

६१ - १९७ - येन केन चित् लक्षणेन प्राप्तस्य विभक्तिस्वरस्य प्रतिषेधः ।

६२ - १९७ - यत्र तर्हि विभक्तिः न अस्ति ।

६३ - १९७ - बह्हुशुनी इति ।

६४ - १९७ - यदि पुनः अयम् उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य अपि प्रतिषेधः विज्ञायेत ।

६५ - १९७ - न एवम् शक्यम् ।

६६ - १९७ - इह अपि प्रसज्येत ॒ कुमारी इति ।

६७ - १९७ - एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति नोदात्तनिवृत्तिस्वरः शुनि अवतरति इति यत् अयम् श्वन्शब्दम् गौरादिषु पठति ।

६८ - १९७ - अन्तोदात्तार्थम् यत्नम् करोति ।

६९ - १९७ - सिद्धम् हि स्यान् ङीपा एव ।

७० - १९७ - स्वरात् एकादेकादेशः ।

७१ - १९७ - सौत्थितिः वैक्ष्माणिः ।

७२ - १९७ - स्वरः च प्राप्नोति एकादेशः च ।

७३ - १९७ - परत्वात्स्वरः स्यात् ।

७४ - १९७ - एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः ।

७५ - १९७ - गुणस्य च इत्त्वोत्त्वयोः च न अस्ति सम्प्रधारणा ।

७६ - १९७ - वृद्धेः इत्त्वोत्त्वे ।

७७ - १९७ - स्तौर्णिः पौर्तिः ।

७८ - १९७ - वृद्धिः च प्राप्नोति इत्त्वोत्त्वे च ।

७९ - १९७ - परत्वात् वृद्धिः स्यात् ।

८० - १९७ - इत्त्वोत्त्वे भवतः अन्तरङ्गतः ।

८१ - १९७ - द्विर्वचनात् इत्त्वोत्त्वे ।

८२ - १९७ - आतेस्तीर्यते आपोपूर्यते ।

८३ - १९७ - द्विर्वचनम् च प्राप्नोति इत्त्वोत्त्वे च ।

८४ - १९७ - नित्यत्वात् द्विर्वचनम् स्यात् ।

८५ - १९७ - इत्त्वोत्त्वे भवतः अन्तरङ्गतः ।

८६ - १९७ - अल्लोपस्य च इत्त्वोत्त्वयोः च न अस्ति सम्प्रधारणा ।

८७ - १९७ - स्वरे नास्ति विशेषः ।

८८ - १९७ - इण्ङिशीनाम् आत् गुणः सवर्णदीर्घत्वात् ।

८९ - १९७ - इण्ङिशीनाम् आत् गुणः सवर्णदीर्घत्वात् प्रयोजनम् ।

९० - १९७ - अयजे इन्द्रम् अवपे इन्द्रम् ।

९१ - १९७ - वृक्षे इन्द्रम् प्लक्षे इन्द्रम् ।

९२ - १९७ - ये इन्द्रम् ते इन्द्रम् ।

९३ - १९७ - आत् गुणः च प्राप्नोति सवर्णदीर्घत्वम् च ।

९४ - १९७ - परत्वात् सवरणदीर्घत्वम् स्यात् ।

९५ - १९७ - आत् गुणः भवति अन्तरङ्गतः ।

९६ - १९७ - न वा सवर्णदीर्घत्वस्य अनवकाशत्वात् ।

९७ - १९७ - न वा एतत् अन्तरङ्गेण अपि सिध्यति ।

९८ - १९७ - किम् कारणम् ।

९९ - १९७ - सवर्णदीर्घत्वस्य अनवकाशत्वात् ।

१०० - १९७ - अनवकाशम् सवर्णदीर्घत्वम् आत् गुणम् बाधेत ।

१०१ - १९७ - न एतत् अन्तरङ्गे अस्ति अनवकाशम् परम् इति ।

१०२ - १९७ - इह अपि स्योनः , स्योना इति शक्यम् वक्तुम् न वा परत्वात् गुणस्य इति ।

१०३ - १९७ - ऊङापोः एकादेशः ईत्वलोपाभ्याम् ।

१०४ - १९७ - ऊङापोः एकादेशः ईत्वलोपाभ्याम् भवति अन्तरङ्गतः प्रयोजनम् ।

१०५ - १९७ - ईत्वात् एकादेशः ।

१०६ - १९७ - खट्वीयति मालीयति ।

१०७ - १९७ - ईत्वम् च प्राप्नोति एकादेशः च ।

१०८ - १९७ - परत्वात् ईत्वम् स्यात् ।

१०९ - १९७ - एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः ।

११० - १९७ - लोपात् एकादेशः ।

१११ - १९७ - कामण्डलेयः भाद्रबाहेयः ।

११२ - १९७ - लोपः च प्राप्नोति एकादेशः च ।

११३ - १९७ - परत्वात् लोपः स्यात् ।

११४ - १९७ - एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः ।

११५ - १९७ - अथ किमर्थम् ईत्वलोपाभ्याम् इति उच्यते न लोपेत्वाभ्यामिति एव उच्येत ।

११६ - १९७ - सङ्ख्यातानुदेशः मा भूत् इति ।

११७ - १९७ - आपः अपि एकादेशः लोपे प्रयोजयति ।

११८ - १९७ - चौडिः बालाकिः ।

११९ - १९७ - आत्त्वनपुंसकोपसर्जनह्रस्वत्वानि अयवायावेकादेशतुग्विधिभ्यः । आत्त्वनपुंसकोपसर्जनह्रस्वत्वानि अयवायावेकादेशतुग्विधिभ्यः भवन्ति अन्तरङ्गतः ।

१२० - १९७ - वेञ् वानीयम् शो शानीयम् ग्लै ग्लानीयम् म्लै म्लानीयम् ग्लाच्छत्त्रम् च्लाच्छत्रम् ।

१२१ - १९७ - आत्त्वम् च प्राप्नोति एते च विधयः ।

१२२ - १९७ - परत्वात् एते विधयः स्युः ।

१२३ - १९७ - आत्त्वम् भवति अन्तरङ्गतः ।

१२४ - १९७ - नपुंसकोपसर्जनह्रस्वत्वम् च प्रयोजनम् ।

१२५ - १९७ - अतिरि अत्र अतिनु अत्र अतिरिच्छत्त्रम् अतिनुच्छत्रम् आराशस्त्रि इदम् धानाशष्कुलि इदम् निष्कौशाम्बि इदम् निर्वाराणसि इदम् निष्कौशाम्बिच्छत्रम् निर्वाराणासिच्छत्रम् ।

१२६ - १९७ - नपुंसकोपसर्जनह्रस्वत्वम् च प्राप्नोति एते च विधयः ।

१२७ - १९७ - परत्वात् एते विधयः स्युः ।

१२८ - १९७ - नपुंसकोपसर्जनह्रस्वत्वम् भवति अन्तरङ्गतः ।

१२९ - १९७ - तुक् यणेकादेशगुणवृद्ध्यौत्त्वदीर्घत्वेत्वमुमेत्त्त्वरीविधिभ्यः । यणेकादेशगुणवृद्ध्यौत्त्वदीर्घत्वेत्वमुमेत्त्त्वरीविधिभ्यः तुक् भवति अन्तरङ्गतः ।

१३० - १९७ - यणादेशात् ।

१३१ - १९७ - अग्निचित् अत्र सोमसुत् अत्र ।

१३२ - १९७ - एकादेशात् ।

१३३ - १९७ - अग्निचित् इदम् सोमसुत् उदकम् ।

१३४ - १९७ - गुणात् ।

१३५ - १९७ - अग्निचिते सोमसुते ।

१३६ - १९७ - वृद्धेः ।

१३७ - १९७ - प्रऋच्छकः प्रार्च्छकः ।

१३८ - १९७ - औत्त्वात् ।

१३९ - १९७ - अग्निचिति सोमसुति ।

१४० - १९७ - दीर्घत्वात् ।

१४१ - १९७ - जगद्भ्याम् जनगद्भ्याम् ।

१४२ - १९७ - ईत्वात् ।

१४३ - १९७ - जगत्यति जनगत्यति ।

१४४ - १९७ - मुमः ।

१४५ - १९७ - अग्निचिन्मन्यः सोमसुन्मन्यः ।

१४६ - १९७ - एत्वात् ।

१४७ - १९७ - जगद्भ्यः जनगद्भ्यः ।

१४८ - १९७ - रीविधेः ।

१४९ - १९७ - सुकृत्यति पापक्र्ट्यति ।

१५० - १९७ - अनङानङ्भ्याम् च इति वक्तव्यम् ।

१५१ - १९७ - सुकृत् सुकृत्द्दुष्क्र्टौ ।

१५२ - १९७ - तुक् च प्राप्नोति एते च विधयः ।

१५३ - १९७ - परत्वात् एते विधयः स्युः ।

१५४ - १९७ - तुक् भवति अन्तरङ्गतः ।

१५५ - १९७ - इयङादेशः गुणात् ।

१५६ - १९७ - इयङादेशः गुणात् भवति अन्तरङ्गतः प्रयोजनम् ।

१५७ - १९७ - धियति रियति ।

१५८ - १९७ - इयङादेशः च प्राप्नोति गुणः च ।

१५९ - १९७ - परत्वात् गुणः स्यात् ।

१६० - १९७ - इयङादेशः भवति अन्तरण्गतः ।

१६१ - १९७ - उवङादेशः च इति वक्तव्यम् ।

१६२ - १९७ - प्रादुद्रुवत् प्रासुस्रुवत् ।

१६३ - १९७ - श्वेः सम्प्रसारणपूर्वत्वम् यणादेशात् ।

१६४ - १९७ - श्वेः सम्प्रसारणपूर्वत्वम् यणादेशात् भवति अन्तरण्गतः प्रयोजनम् ।

१६५ - १९७ - शुशुवतुः शुशुवुः ।

१६६ - १९७ - पूर्वत्वम् च प्राप्नोति यणादेशः च ।

१६७ - १९७ - परत्वात् यणादेशः स्यात् ।

१६८ - १९७ - पूर्वत्वम् भवति अन्तरण्गतः ।

१६९ - १९७ - ह्वः आकारलोपात् ।

१७० - १९७ - ह्वः आकारलोपात् पूर्वत्वम् भवति अन्तरङ्गतः प्रयोजनम् ।

१७१ - १९७ - जुहुवतुः जुहुवुः ।

१७२ - १९७ - पूर्वत्वम् च प्राप्नोति आकारलोपः च परत्वात् आकारलोपः स्यात् ।

१७३ - १९७ - पूर्वत्वम् भवति अन्तरङ्गतः ।

१७४ - १९७ - स्वरः लोपात् ।

१७५ - १९७ - स्वरः लोपात् भवति अन्तरङ्गतः प्रयोजनम् ।

१७६ - १९७ - औपगवी सौदामनी ।

१७७ - १९७ - स्वरः च प्राप्नोति लोपः च ।

१७८ - १९७ - परत्वात् लोपः स्यात् ।

१७९ - १९७ - स्वरः भवति अन्तरङ्गतः ।

१८० - १९७ - प्रत्ययविधिः एकादेशात् ।

१८१ - १९७ - प्रत्ययविधिः एकादेशात् भवति अन्तरङ्गतः प्रयोजनम् ।

१८२ - १९७ - अग्निः इन्द्रः वायुः उदकम् ।

१८३ - १९७ - प्रत्ययविधिः च प्राप्नोति एकादेशः च ।

१८४ - १९७ - परत्वात् एकादेशः स्यात् ।

१८५ - १९७ - । प्रत्ययविधिः भवति अन्तरङ्गतः ।

१८६ - १९७ - यणादेशात् च इति वक्तव्यम् ।

१८७ - १९७ - अग्निः अत्र वायुः अत्र ।

१८८ - १९७ - लादेशः वर्णविधेः । लादेशः वर्णविधेः भवति अन्तरङ्गतः प्रयोजनम् ।

१८९ - १९७ - पचतु अत्र पठ्तु अत्र ।

१९० - १९७ - लादेशः च प्राप्नोति यणादेशः च ।परत्वात् यणादेशः स्यात् ।

१९१ - १९७ - लादेशः भवति अन्तरङ्गतः ।

१९२ - १९७ - तत्पुरुषान्तोदात्तत्वम् पूर्वपदप्रकृतिस्वरात् ।

१९३ - १९७ - तत्पुरुषान्तोदात्तत्वम् पूर्वपदप्रकृतिस्वरात् भवति अन्तरङ्गतः प्रयोजनम् ।

१९४ - १९७ - पूर्वशालाप्रियः अपरशालाप्रियः टत्पुरुषान्तोदात्तत्वम् च प्राप्नोति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् च ।

१९५ - १९७ - परत्वात् पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् स्यात् ।

१९६ - १९७ - तत्पुरुषान्तोदात्तत्वम् भवति अन्तरङ्गतः ।

१९७ - १९७ - एतानि अस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि यदर्थम् एषा परिभाषा कर्तव्या ।

१ - ६० - यदि सन्ति प्रयोजनानि इति एषा परिभाषा क्रियते ननु च इयम् अपि कर्तव्या असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति ।

२ - ६० - किम् प्रयोजनम् ।

३ - ६० - पचावेदम् पचामेदम् ।

४ - ६० - असिद्धत्वात् बहिरङ्गलक्षणस्य गुणस्य अन्तरण्गलक्षणम् ऐत्वम् मा भूत् इति ।

५ - ६० - उभे तर्हि कर्तव्ये ।

६ - ६० - न इति आह ।

७ - ६० - अनया एव सिद्धम् ।

८ - ६० - इह अपि स्योनः स्योना इति असिद्धत्वात् बहिरङ्गलक्षणस्य गुणस्य अन्तरङ्गलक्षणः यणादेशो भविष्यति ।

९ - ६० - यदि असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति उच्यते अक्षद्यूः हिरण्यद्यूः असिद्धत्वात् असिद्धत्वात् बहिरङ्गलक्षणस्य ऊठः अन्तरङ्गलक्षणः यणादेशः न प्राप्नोति ।

१० - ६० - न एषः दोषः ।

११ - ६० - असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति उक्त्वा ततः वक्ष्यामि न अजानन्तर्ये बहिष्ट्वप्रक्ल्̥प्तिः इति ।

१२ - ६० - सा तर्हि एषा परिभाषा कर्तव्या ।

१३ - ६० - न कर्तव्या ।

१४ - ६० - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एषा परिभाषा इति यत् अयम् षत्वतुकोः असिद्धः इति आह ।

१५ - ६० - इयम् तर्हि परिभाषा कर्तव्या असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणमन्तरङ्गलक्षणे इति ।

१६ - ६० - एषा च न कर्तव्या ।

१७ - ६० - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एषा परिभाषा इति यत् अयम् वाहः ऊठ् इति ऊठम् शास्ति ।

१८ - ६० - तस्य दोषः पूर्वपदोत्तरपदयोः वृद्धिस्वरौ एकादेशात् ।

१९ - ६० - तस्य एतस्य लक्षणस्य दोषः पूर्वपदोत्तरपदयोः वृद्धिस्वरौ एकादेशात् अन्तरङ्गतः अभिनिर्वृत्तात् न प्राप्नुतः ।

२० - ६० - पूर्वैषुकामशमः अपरैषुकामशमः गुडोदकम् तिलोदकम् ।

२१ - ६० - उदके अकेवले इति पूर्वोत्तरपदयोः व्यपवर्गाभावात् न स्यात् ।

२२ - ६० - न एषः दोषः ।

२३ - ६० - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति पूर्वोत्तरपदयोः तावत् कार्यम् भवति न एकादेशः इति यत् अयम् न इन्द्रस्य परस्य इति प्रतिषेधम् शास्ति ।

२४ - ६० - कथम् कृत्वा ज्ञापकम् ।

२५ - ६० - इन्द्रे द्वौ अचौ ।

२६ - ६० - तत्र एकः यस्य ईति च इति लोपेन ह्रियते अपरः एकादेशेन ।

२७ - ६० - ततः अनच्कः इन्द्रः सम्पन्नः ।

२८ - ६० - तत्र कः प्रसङ्गः वृद्धेः ।

२९ - ६० - पश्यति तु आचार्यः पूर्वपदोत्तरपद्योः तावत्कार्यम् भवति न एकादेशः इति ततः न इन्द्रस्य परस्य इति प्रतिषेधम् शास्ति ।

३० - ६० - यणादेशात् इयुवौ । यणादेशात् इयुवौ अन्तरङ्गतः अभिनिर्वृत्तात् न प्राप्नुतः ।

३१ - ६० - वैयाकरणः सौवश्वः इति ।

३२ - ६० - लक्षणम् हि भवति य्वोः वृद्धिप्रसङ्गे इयुवौ भवतः इति ।

३३ - ६० - न एषः दोषः ।

३४ - ६० - अनवकाशौ इयुवौ ।

३५ - ६० - अचि इति उच्यते ।

३६ - ६० - किम् पुनः कारणम् अचि ति उच्यते ।

३७ - ६० - इह मा भूताम् ।

३८ - ६० - ऐतिकायनः औपगवः इति ।

३९ - ६० - स्ताम् अत्र इयुवौ लोपः व्योः वलि इति लोपः भविष्यति ।

४० - ६० - यत्र तर्हि लोपः न अस्ति ।

४१ - ६० - प्रैयमेधः प्रैयम्गवः इति ।

४२ - ६० - उसि पररूपात् च ।

४३ - ६० - उसि पररूपात् च अन्तरङ्गतः अभिनिर्वृत्तात् इयादेशः न प्राप्नोति ।

४४ - ६० - पचेयुः यजेयुः ।

४५ - ६० - न एषः दोषः ।

४६ - ६० - न एवम् विज्ञायते या इति एतस्य इय् भवति इति ।

४७ - ६० - कथम् तर्हि ।

४८ - ६० - यास् इति एतस्य इय् भवति इति ।

४९ - ६० - लुक् लोपयणयवायावेकादेशेभ्यः ।

५० - ६० - लोपयणयवायावेकादेशेभ्यः लुक् बलीयान् इति वक्तव्यम् ।

५१ - ६० - लोपात् ।

५२ - ६० - गोमान् प्रियः अस्य गोमत्प्रियः यवमत्प्रियः ।

५३ - ६० - गोमान् इव आचरति गोमत्यते यवमत्यते ।

५४ - ६० - यणादेशात् ।

५५ - ६० - ग्रामण्यः कुलम् ग्रामणिकुलम् सेनान्यः कुलम् सेनानिकुलम् ।

५६ - ६० - अयवायावेकादेशेभ्यः ।

५७ - ६० - गवे हितम् गोहितम् रायः कुलम् रैकुलम् नावः कुलम् नौकुलम् वृकाद्भयम् वृकभयम् ।

५८ - ६० - लुक् च प्राप्नोति एते च विधयः ।

५९ - ६० - परत्वात् एते विधयः स्युः ।

६० - ६० - लुक् बलीयान् इति वक्तव्यम् लुक् यथा स्यात् ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:14.9070000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

impressionistic criticism

  • प्रत्ययनिष्ठ समीक्षा 
  • संस्कारनिष्ठ समीक्षा 
RANDOM WORD

Did you know?

हिंदू स्त्रियांच्या मंगळसूत्रातील काळ्या मण्यांचे महत्त्व काय?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.