TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद २ - खण्ड १४

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड १४
१ - २४ - रूपग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - २४ - समानानाम् एकशेष एकविभक्तौ इति इयति उच्यमाने यत्र एव सर्वम् समानम् शब्दः अर्थः च तत्र एव स्यात् वृक्षाः, प्लक्षाः इति ।

३ - २४ - इह न स्यात् अक्षाः,. पादाः, माषाः इति ।

४ - २४ - रूपग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति ।

५ - २४ - रूपम् निमित्तत्वेन आश्रीयते श्रुतौ च रूपग्रहणम् ।

६ - २४ - अथ एकग्रहणम् किमर्थम् ।

७ - २४ - सरूपाणाम् शेषः एकविभक्तौ इति इयति उच्यमाने द्विबह्वोः अपि शेषः प्रसज्येत ।

८ - २४ - एकग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति ।

९ - २४ - अथ शेषग्रहणम् किमर्थम् ।

१० - २४ - सरूपाणाम् एकः एकविभक्तौ इति इयति उच्यमाने आदेशः अयम् विज्ञायेत ।

११ - २४ - तत्र कः दोषः ।

१२ - २४ - अश्वः च अस्वः च अश्वौ आन्तर्यतः द्व्युदात्तवतः स्थानिनः द्व्युदात्तवान् आदेशः प्रसज्येत ।

१३ - २४ - लोप्यलोपिता च न प्रकल्पेत ।

१४ - २४ - तत्र कः दोषः ।

१५ - २४ - गर्गाः, वत्साः, बिदाः, उर्वाः ।

१६ - २४ - अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति उच्यमानः लुक् न प्राप्नोति ।

१७ - २४ - मा भूत् एवम् ।

१८ - २४ - अञन्तम् यत् बहुषु यञन्तम् यत् बहुषु इति एवम् भविष्यति ।

१९ - २४ - न एवम् शक्यम् ।

२० - २४ - इह हि दोषः स्यात्. काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपाः इति ।

२१ - २४ - एकविभक्तौ इति किमर्थम् ।

२२ - २४ - पयः पयः जरयति ।

२३ - २४ - वासः वासः छादयति ।

२४ - २४ - ब्राह्मणाभ्याम् च कृतम् ब्राह्मणाभ्याम् च देहि इति ।

१ - २२ - किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते ।

२ - २२ - प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशात् न एकेन अनेकस्य अभिधानम् । प्रत्यर्थम् शब्दाः अभिनिविशन्ते ।

३ - २२ - किम् इदम् प्रत्यर्थम् इति ।

४ - २२ - अर्थम् अर्थम् प्रति प्रत्यर्थम् ।

५ - २२ - प्रत्यर्थम् शाब्दनिवेशात् एतस्मात् कारणात् न एकेन शब्देन अनेकस्य अर्थस्य अभिधानम् प्राप्नोति ।

६ - २२ - तत्र कः दोषः ।

७ - २२ - तत्र अनेकार्थाभिधाने अनेकशब्दत्वम् ।

८ - २२ - तत्र अनेकार्थाभिधाने अनेकशब्दत्वम् प्राप्नोति ।

९ - २२ - इष्यते च एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् स्यात् इति ।

१० - २२ - तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति ।

११ - २२ - तस्मात् एकशेषः ।

१२ - २२ - एवमर्थम् इदम् उच्यते ।

१३ - २२ - अस्ति प्रयोजनम् एतत् ।

१४ - २२ - किम् तर्हि इति ।

१५ - २२ - किम् इदम् प्रत्यर्थम् शब्दाः अभिनिवेशन्ते इति एतम् दृष्टान्तम् आस्थाय सरूपाणाम् एकशेषः आरभ्यते न पुनः अप्रत्यर्थम् शब्दाः अभिनिविशन्ते इति एतम् दृष्टान्तम् आस्थाय विरूपाणाम् अनेकशेषः आरभ्यते ।

१६ - २२ - तत्र एतत् स्यात् लघीयसी सरूपनिवृत्तिर्ः गरीयसी विरूपप्रतिपत्तिः इति ।

१७ - २२ - तत् च न ।

१८ - २२ - लघीयसी विरूपप्रतिपत्तिः ।

१९ - २२ - किम् कारणम् ।

२० - २२ - यत्र हि बहूनाम् सरूपाणाम् एकः शिष्यते तत्र अवरतः द्वयोः सरूपयोः निवृत्तिः वक्तव्या स्यात् ।

२१ - २२ - एवम् अपि एतस्मिन् सति किम् चित् आचार्यः सुकरतरकम् मन्यते ।

२२ - २२ - सुकरतरकम् च एकशेषारम्भम् मन्यते ।

१ - १८६ - किम् पुनः अयम् एकविभक्तौ एकशेषः भवति ।

२ - १८६ - एवम् भवितुम् अर्हति ।

३ - १८६ - एकविभक्तौ इति चेत् न अभावाद् विभक्तेः । एकविभक्तौ इति चेत् तत् न ।

४ - १८६ - किम् कारणम् ।

५ - १८६ - अभावात् विभक्तेः ।

६ - १८६ - न हि समुदायात् परा विभक्तिः अस्ति ।

७ - १८६ - किम् कारणम् ।

८ - १८६ - अप्रातिपदिकत्वात् ।

९ - १८६ - ननु च अर्थवत् प्रातिपदिकम् इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति ।

१० - १८६ - नियमात् न प्राप्नोति ।

११ - १८६ - अर्थवत्समुदयानाम् समासग्रहणम् नियमार्थम् इति ।

१२ - १८६ - यदि पुनः पृथक् सर्वेषाम् विभक्तिपराणाम् एकशेषः उच्येत ।

१३ - १८६ - पृथक् सर्वेषाम् इति चेत् एकशेषे पृथक् विभक्त्युपलब्धिः तदाश्रयत्वात् ।

१४ - १८६ - पृथक् सर्वेषाम् इति चेत् एकशेषे पृथक् विभक्त्युपलब्धिः प्राप्नोति ।

१५ - १८६ - किम् उच्यते एकशेषे पृथक् विभक्त्युपलब्धिः इति यावता समयः कृतः न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न केवलः प्रत्ययः इति ।

१६ - १८६ - तदाश्रयत्वात् प्राप्नोति ।

१७ - १८६ - यत्र हि प्रकृतिनिमित्ता प्रत्ययनिवृत्तिः तत्र अप्रत्ययिकायाः प्रकृतेः प्रयोगः भवति अग्निचित् सोमसुत् इति यथा ।

१८ - १८६ - यत्र च प्रत्ययनिमित्ता प्रकृतिनिवृत्तिः तत्र अप्रकृतिकस्य प्रत्ययस्य प्रयोगः भवति अधुना, इयान् इति यथा ।

१९ - १८६ - अस्तु संयोगान्तलोपेन सिद्धम् ।

२० - १८६ - कुतः नु खलु एतत् परयोः वृक्षशब्दयोः निवृत्तिः भविष्यति न पुनः पूर्वयोः इति ।

२१ - १८६ - तत्र एतत् स्यात् पूर्वनिवृत्तव् अपि सत्याम् संयोगादिलोपेन सिद्धम् इति ।

२२ - १८६ - न सिध्यति ।

२३ - १८६ - तत्र अवरतः द्वयोः सकारयोः श्रवणम् प्रसज्येत. यत्र च संयोगान्तलोपः न अस्ति तत्र च न सिध्यति ।

२४ - १८६ - क्व च संयोगान्तलोपः न अस्ति ।

२५ - १८६ - द्विवचनबहुवचनयोः ।

२६ - १८६ - यदि पुनः समासे एकशेषः उच्येत ।

२७ - १८६ - किम् कृतम् भवति ।

२८ - १८६ - कः चित् वचनलोपः परिहृतः भवति ।

२९ - १८६ - तत् तर्हि समासग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३० - १८६ - न कर्तव्यम् ।

३१ - १८६ - प्रकृतम् अनुवर्तते ।

३२ - १८६ - क्व प्रकृतम् ।

३३ - १८६ - तिष्यपुनर्वस्वोः नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनम् नित्यम् इति ।

३४ - १८६ - समासे इति चेत् स्वरसमासान्तेषु दोषः ।

३५ - १८६ - समासे इति चेत् स्वरसमासान्तेषु दोषः भवति ।

३६ - १८६ - स्वर अश्वः च अश्वः च अश्वौ. समासान्तोदात्तत्वे कृते एकशेषः प्राप्नोति ।

३७ - १८६ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् समासान्तोदात्तत्त्वम् क्रियताम् एकशेषः इति ।

३८ - १८६ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

३९ - १८६ - परत्वात् समासान्तोदात्तत्वम् ।

४० - १८६ - समासान्तोदात्तत्वे च दोषः भवति ।

४१ - १८६ - स्वर ।

४२ - १८६ - समासान्त ऋक् च ऋक् च ऋचौ ।

४३ - १८६ - समासान्ते कृते असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति ।

४४ - १८६ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् समासान्तः क्रियताम् एकशेषः इति ।

४५ - १८६ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

४६ - १८६ - परत्वात् समासान्तः ।

४७ - १८६ - समासान्ते च दोषः भवति ।

४८ - १८६ - अङ्गाश्रये च एकशेषवचनम् । अङ्गाश्रये च कार्ये एकशेषः वक्तव्यः ।

४९ - १८६ - स्वसा च स्वसारौ च स्वसारः ।

५० - १८६ - अङ्गाश्रये कृते असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति ।

५१ - १८६ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् अङ्गाश्रयम् क्रियताम् एकशेषः इति ।

५२ - १८६ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

५३ - १८६ - परत्वात् अङ्गाश्रयम् ।

५४ - १८६ - तिङ्समासे तिङ्समासवचनम् ।

५५ - १८६ - तिङ्समासे तिङ्समासः वक्तव्यः ।

५६ - १८६ - एकम् तिङ्ग्रहणम् अनर्थकम् ।

५७ - १८६ - समासे तिङ्समासः इति एव सिद्धम् ।

५८ - १८६ - न अनर्थकम् ।

५९ - १८६ - तिङ्समासे प्रकृते तिङ्समासः वक्तव्यः ।

६० - १८६ - तिङ्विधिप्रतिषेधः च ।

६१ - १८६ - तिङ् च कः चित् विधेयः कः चित् प्रतिषेध्यः ।

६२ - १८६ - पचति च पचति च पचतः तःशब्दः विधेयः तिशब्दः प्रतिषेध्यः ।

६३ - १८६ - यदि पुनः असमासे एकशेषः उच्येत ।

६४ - १८६ - असमासे वचनलोपः ।

६५ - १८६ - यदि असमासे वचनलोपः वक्तव्यः ।

६६ - १८६ - ननु च उत्पतता एव वचनलोपम् चोदिताः स्मः ।

६७ - १८६ - द्विवचनबहुवचनविधिम् द्वन्द्वप्रतिषेधम् च वक्ष्यति तदर्थम् पुनः चोद्यते ।

६८ - १८६ - द्विवचनबहुवचनविधिः ।

६९ - १८६ - द्विवचनबहुवचनानि विधेयानि वृक्षः च वृक्षः च वृक्षौ, वृक्षः च वृक्षः च वृक्षः च वृक्षाः इति ।

७० - १८६ - द्वन्द्वप्रतिषेधः च ।

७१ - १८६ - द्वन्द्वस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः वृक्षः च वृक्षः च वृक्षौ, वृक्षः च वृक्षः च वृक्षः च वृक्षाः इति ।

७२ - १८६ - चार्थे द्वन्द्वः इति द्वन्द्वः प्राप्नोति ।

७३ - १८६ - न एषः दोषः ।

७४ - १८६ - अनवकाशः एकशेषः द्वन्द्वम् बाधिष्यते ।

७५ - १८६ - सावकाशः एकशेषः ।

७६ - १८६ - कः अवकाशः ।

७७ - १८६ - तिङन्तानि अवकाशः ।

७८ - १८६ - यदि पुनः पृथक् सर्वेषाम् विभक्त्यन्तानाम् एकशेषः उच्येत ।

७९ - १८६ - किम् कृतम् भवति ।

८० - १८६ - कः चित् वचनलोपः परिहृतः भवति ।

८१ - १८६ - विभक्त्यन्तानाम् एकशेषे विभक्त्यन्तानाम् एकशेषे विभक्त्यन्तानाम् एव तु निवृत्तिः भवति ।

८२ - १८६ - एकविभक्त्यन्तानाम् इति तु पृथग्विभक्तिप्रतिषेधार्थम् ।

८३ - १८६ - एकविभक्त्यन्तानाम् इति तु वक्तव्यम् ।

८४ - १८६ - किम् प्रयोजनम् ।

८५ - १८६ - पृथग्विभक्तिप्रतिषेधार्थम् ।

८६ - १८६ - पृथग्विभक्त्यन्तानाम् मा भूत् ब्राह्मणाभ्याम् च कृतम् ब्राह्मणाभ्याम् च देहि ।

८७ - १८६ - न वा अर्थविप्रतिषेधात् युगपद्वचनाभावः ।

८८ - १८६ - न वा एषः दोषः ।

८९ - १८६ - किम् कारणम् ।

९० - १८६ - अर्थविप्रतिषेधात् ।

९१ - १८६ - विप्रतिषिद्धौ एतौ अर्थौ कर्ता संप्रदानम् इति अशक्यौ युगपत् निर्देष्टुम् ।

९२ - १८६ - तयोः विप्रतिषिद्धत्वात् युगपद्वचनम् न भविष्यति ।

९३ - १८६ - अनेकार्थाश्रयः च पुनः एकशेषः ।

९४ - १८६ - अनेकम् अर्थम् सम्प्रत्याययिष्यामि इति एकशेषः आरभ्यते ।

९५ - १८६ - तस्मात् न एकशब्दत्वम् ।

९६ - १८६ - तस्मात् एकशब्दत्वम् न भविष्यति ।

९७ - १८६ - अयम् तर्हि दोषः कः चित् वचनलोपः द्विवचनबहुवचनविधिः द्वन्द्वप्रतिषेधः च इति ।

९८ - १८६ - यदि पुनः प्रातिपदिकानाम् एकशेषः उच्येत ।

९९ - १८६ - किम् कृतम् भवति ।

१०० - १८६ - वचनलोपः परिहृतः भवति ।

१०१ - १८६ - प्रातिपदिकानाम् एकशेषे मातृमात्रोः प्रतिषेधः सरूपत्वात् । प्रातिपदिकानाम् एकशेषे मातृमात्रोः प्रतिषेधः वक्तव्यः माता च जनयित्री मातारौ च धान्यस्य मातृमातारः ।

१०२ - १८६ - किम् कारणम् ।

१०३ - १८६ - सरूपत्वात् ।

१०४ - १८६ - सरूपाणि हि एतानि प्रातिपदिकानि ।

१०५ - १८६ - किम् उच्यते प्रातिपदिकानाम् एकशेषे मातृमात्रोः प्रतिषेधः वक्तव्यः इति न पुनः यस्य अपि विभक्त्यन्तानाम् एकशेषः तेन अपि मातृमात्रोः प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् ।

१०६ - १८६ - तस्य अपि हि एतानि क्व चित् विभक्त्यन्तानि सरूपाणि मातृभ्याम् च मातृभ्यां च इति ।

१०७ - १८६ - अथ मतम् एतत् विभक्त्यन्तानाम् सारूप्ये भवितव्यम् एव एकशेषेण इति प्रातिपदिकानाम् एव एकशेषे दोषः भवति ।

१०८ - १८६ - एवम् च कृत्वा चोद्यते ।

१०९ - १८६ - हरितहरिणश्येतश्येनरोहितरोहिणानाम् स्त्रियाम् उपसङ्ख्यानम् । हरितहरिणश्येतश्येनरोहितरोहिणानाम् स्त्रियाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

११० - १८६ - हरितस्य स्त्री हरिणी हरिणस्य अपि हरिणी, हरिणी च हरिणी च हरिण्यौ ।

१११ - १८६ - श्येतस्य स्त्री श्येनी श्येनस्य अपि श्येनी, श्येनी च श्येनी च श्येन्यौ ।

११२ - १८६ - रोहितस्य स्त्री रोहिणी रोहिणस्य अपि रोहिणी, रोहिणी च रोहिणी च रोहिण्यौ ।

११३ - १८६ - न वा पदस्य अर्थे प्रयोगात् ।

११४ - १८६ - न वा एषः दोषः ।

११५ - १८६ - किम् कारणम् ।

११६ - १८६ - पदस्य अर्थे प्रयोगात् ।

११७ - १८६ - पदम् अर्थे प्रयुज्यते विभक्त्यन्तम् च पदम् ।

११८ - १८६ - रूपम् च इह आश्रीयते ।

११९ - १८६ - रूपनिर्ग्रहः च शब्दस्य न अन्तरेण लौकिकम् प्रयोगम् ।

१२० - १८६ - तस्मिन् च लौकिके प्रयोगे सरूपाणि एतानि ।

१२१ - १८६ - अपरः आह न वा पदस्य अर्थे प्रयोगात् ।

१२२ - १८६ - न वा एषः पक्षः एव अस्ति प्रातिपदिकानाम् एकशेषः इति ।

१२३ - १८६ - किम् काराणम् ।

१२४ - १८६ - पदस्य अर्थे प्रयोगात् ।

१२५ - १८६ - पदम् अर्थे प्रयुज्यते विभक्त्यन्तम् च पदम् ।

१२६ - १८६ - रूपम् च इह आश्रीयते रूपनिर्ग्रहः च शब्दस्य न अन्तरेण लौकिकम् प्रयोगम् ।

१२७ - १८६ - तस्मिन् च लौकिके प्रयोगे प्रातिपदिकानाम् प्रयोगः न अस्ति ।

१२८ - १८६ - अथ अनेन पक्षेण अर्थः स्यात् प्रातिपदिकानाम् एकशेषः इति ।

१२९ - १८६ - बाढम् अर्थः ।

१३० - १८६ - किम् वक्तव्यम् एतत् ।

१३१ - १८६ - न हि ।

१३२ - १८६ - कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते ।

१३३ - १८६ - एतेन एव अभिहितम् सूत्रेण सरूपाणाम् एकशेषः एकविभक्तौ इति ।

१३४ - १८६ - कथम् ।

१३५ - १८६ - विभक्तिः सारूप्येण आश्रीयते ।

१३६ - १८६ - अनैमित्तिकः एकशेषः ।

१३७ - १८६ - एकविभक्तौ यानि सरूपाणि तेषाम् एकशेषः भवति ।

१३८ - १८६ - क्व ।

१३९ - १८६ - यत्र वा तत्र वा इति ।

१४० - १८६ - अथ अनेन पक्षेण अर्थः स्यात् विभक्त्यन्तानाम् एकशेषः इति ।

१४१ - १८६ - बाढम् अर्थः ।

१४२ - १८६ - किम् वक्तव्यम् एतत् ।

१४३ - १८६ - न हि ।

१४४ - १८६ - कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते ।

१४५ - १८६ - एतत् अपि एतेन एव अभिहितम् सूत्रेण सरूपाणाम् एकशेषः एकविभक्तौ इति ।

१४६ - १८६ - कथम् ।

१४७ - १८६ - न इदम् पारिभाषिक्याः विभक्तेः ग्रहणम् ।

१४८ - १८६ - किम् तर्हि ।

१४९ - १८६ - अन्वर्थग्रहणम् विभागः विभक्तिः इति ।

१५० - १८६ - एकविभागे यानि सरूपाणि तेषाम् एकशेषः भवति इति ।

१५१ - १८६ - ननु च उक्तं कः चित् वचनलोपः द्विवचनबहुवचनविधिः द्वन्द्वप्रतिषेधः च इति ।

१५२ - १८६ - न एषः दोषः ।

१५३ - १८६ - यत् तावत् उच्यते कः चित् वचनलोपः द्विवचनबहुवचनविधिःिति ।

१५४ - १८६ - सहविवक्षायाम् एकशेषः ।

१५५ - १८६ - युगपद्विवक्षायाम् एकशेषेण भवितव्यम् ।

१५६ - १८६ - न तर्हि इदानीम् इदम् भवति वृक्षः च वृक्षः च वृक्षौ, वृक्षः च वृक्षः च वृक्षः च वृक्षाः इति ।

१५७ - १८६ - न एतत् सहविवक्षायाम् भवति ।

१५८ - १८६ - अथ अपि निदर्शयितुम् बुद्धिः एवम् निदर्शयितव्यम् वृक्षौ च वृक्षौ च वृक्षौ, वृक्षाः च वृक्षाः च वृक्षाः च वृक्षाः इति ।

१५९ - १८६ - यत् अपि उच्यते द्वन्द्वप्रतिषेधः च वक्तव्यः इति ।

१६० - १८६ - न एषः दोषः ।

१६१ - १८६ - अनवकाशः एकशेष्ः द्वन्द्वम् बाधिष्यते ।

१६२ - १८६ - ननु च उक्तम् सावकाशः एकशेषः ।

१६३ - १८६ - कः अवकाशः ।

१६४ - १८६ - तिङन्तानि अवकाशः इति ।

१६५ - १८६ - न तिङन्तानि एकशेषारम्भम् प्रयोजयन्ति ।

१६६ - १८६ - किम् काऋअणम् ।

१६७ - १८६ - यथाजातीयकानाम् द्वितीयस्य पदस्य प्रयोगे सामर्थ्यम् अस्ति तथाजातीयकानाम् एकशेषः ।

१६८ - १८६ - न च तिङन्तानाम् द्वितीयस्य पदस्य प्रयोगे सामर्थ्यम् अस्ति ।

१६९ - १८६ - किम् कारणम् ।

१७० - १८६ - एका हि क्रिया ।

१७१ - १८६ - एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति ।

१७२ - १८६ - यदि तर्हि एका क्रिया द्विवचनबहुवचनानि न सिध्यन्ति पचतः पचन्ति ।

१७३ - १८६ - न एतानि क्रियापेक्षाणि ।

१७४ - १८६ - किम् तर्हि ।

१७५ - १८६ - साधनापेक्षाणि ।

१७६ - १८६ - अथ वा पुनः अस्तु एकविभक्तौ इति ।

१७७ - १८६ - ननु च उक्तम् एकविभक्तौ इति चेत् न अभावात् विभक्तेः इति ।

१७८ - १८६ - न एषः दोषः ।

१७९ - १८६ - परिहृतम् एतत् अर्थवत् प्रातिपदिकम् इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति इति ।

१८० - १८६ - ननु च उक्तम् नियमात् न प्राप्नोति अर्थवत्समुदायानाम् समासग्रहणम् नियमार्थम् इति ।

१८१ - १८६ - न एषः दोषः ।

१८२ - १८६ - तुल्यजातीयस्य नियमः ।

१८३ - १८६ - कः च तुल्यजातीयः ।

१८४ - १८६ - यथाजातीयकानाम् समासः ।

१८५ - १८६ - कथञ्जातीयकानाम् समासः ।

१८६ - १८६ - सुबन्तानाम्

१ - ३० - सर्वत्र अपत्यादिषु उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ३० - सर्वेषु पक्षेषु अपत्यादिषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् भिक्षाणाम् समूहः भैक्षम् इति ।

३ - ३० - सर्वत्र इति उच्यते प्रातिपदिकाणाम् च एकशेषे सिद्धम् ।

४ - ३० - अपत्यादिषु इति उच्यते बहवः च अपत्यादयः गर्गस्य अपत्यम् बहवः गर्गाः ।

५ - ३० - एका प्रकृतिः बहवः च यञः ।

६ - ३० - असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति ।

७ - ३० - ननु च यथा एव बहवः यञः एवम् प्रकृतयः अपि बह्व्यः स्युः ।

८ - ३० - न एवम् शक्यम् ।

९ - ३० - इह हि दोषः स्यात् गर्गाः, वत्साः, बिदाः, उर्वाः इति ।

१० - ३० - अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति उच्यमानः लुक् न प्राप्नोति ।

११ - ३० - मा भूत् एवम् ।

१२ - ३० - अञन्तम् यत् बहुषु यञन्तम् यत् बहुषु इति एवम् भविष्यति ।

१३ - ३० - ननु च उक्तम् न एवम् शक्यम् ।

१४ - ३० - इह हि दोषः स्यात् काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपाः इति ।

१५ - ३० - न एषः दोषः ।

१६ - ३० - लौकिकस्य तत्र गोत्रस्य ग्रहणम् न च एतत् लौकिकम् गोत्रम् ।

१७ - ३० - अथ वा पुनः अस्तु एका प्रकृतिः बहवः च यञः ।

१८ - ३० - ननु च उक्तम् असारूप्यात् एकशेषः न प्राप्नोति इति ।

१९ - ३० - सिद्धम् तु समानार्थानाम् एकशेषवचनात् ।

२० - ३० - सिद्धम् एतत् ।

२१ - ३० - कथम् ।

२२ - ३० - समानार्थानाम् एकशेषः भवति इति वक्तव्यम् ।

२३ - ३० - यदि समानार्थानाम् एकशेषः उच्यते कथम् अक्षाः, पादाः, माषाः इति ।

२४ - ३० - नानार्थानाम् अपि सरूपाणाम् ।

२५ - ३० - नानार्थानाम् अपि सरूपाणाम् एकशेष्ः वक्तव्यः ।

२६ - ३० - एकार्थानाम् अपि विरूपाणाम् ।

२७ - ३० - एकार्थानाम् अपि विरूपाणाम् एकशेषः वक्तव्यः वक्रदण्डः च कुटिलदण्डः च वक्रदण्डौ कुटिलदण्डाउ इति वा ।

२८ - ३० - स्वरभिन्नानाम् यस्य उत्तरस्वरविधिः ।

२९ - ३० - स्वरभिन्नानाम् यस्य उत्तरस्वरविधिः तस्य एकशेषः वक्तव्यः ।

३० - ३० - अक्षः च अक्षः च अक्षौ, मीमंसकः च मीमांसकः च मीमंसकौ ।

१ - ४० - इह कस्मात् न भवति एकः च एकः च, द्वौ च द्वौ च इति ।

२ - ४० - सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् अन्यपदार्थत्वात् च अनेकशेषः ।

३ - ४० - सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् एकशेषः न भविष्यति ।

४ - ४० - न हि एकौ इति अनेन अर्थः गम्यते ।

५ - ४० - अन्यपदार्थत्वात् च सङ्ख्यायाः एकशेषः न भविष्यति ।

६ - ४० - एकः च एकः च इति अस्य द्वौ इति अर्थः ।

७ - ४० - द्वौ च द्वौ च इति अस्य चत्वारः इति अर्थः ।

८ - ४० - न एतौ स्तः परिहारौ ।

९ - ४० - यत् तावत् उच्यते सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् इति ।

१० - ४० - अर्थासम्प्रत्यये अपि एकशेषः भवति ।

११ - ४० - तत् यथा ।

१२ - ४० - गार्ग्यः च गार्ग्यायणः च गार्ग्यौ ।

१३ - ४० - न च उच्यते वृद्धयुवानौ इति भवति च एकशेषः ।

१४ - ४० - यत् अपि उच्यते अन्यपदार्थत्वात् च इति ।

१५ - ४० - अन्यपदार्थे अपि एकशेषः भवति ।

१६ - ४० - तत् यथा विंशतिः च विंशतिः च विंशती इति ।

१७ - ४० - तयोः चत्वारिंशत् इति अर्थः ।

१८ - ४० - एवम् तर्हि न इमौ पृथक् परिहारौ ।

१९ - ४० - एकपरिहारः अयम् सङ्ख्यायाः अर्थासम्प्रत्ययात् अन्यपदार्थत्वात् च इति ।

२० - ४० - यत्र हि अर्थासम्प्रत्ययः एव वा अन्यपदार्थता एव वा भवति तत्र एकशेषः गार्ग्यौ विंशती इति यथा ।

२१ - ४० - अथ वा न इमे एकशेषशब्दाः ।

२२ - ४० - यदि तर्हि न इमे एकशेषशब्दाः समुदायशब्दाः तर्हि भवन्ति ।

२३ - ४० - तत्र कः दोषः ।

२४ - ४० - एकवचनम् प्राप्नोति ।

२५ - ४० - एकार्थाः हि समुदायाः भवन्ति ।

२६ - ४० - तत् यथा यूथम्, शतम्, वनम् इति ।

२७ - ४० - सन्तु तर्हि एकशेषशब्दाः ।

२८ - ४० - किङ्कृतम् सारूप्यम् ।

२९ - ४० - अन्योन्यकृतम् सारूप्यम् ।

३० - ४० - सन्ति पुनः के चित् अन्ये अपि शब्दाः येषाम् अन्योन्यकृतः भावः ।

३१ - ४० - सन्ति इति आह ।

३२ - ४० - तद् यथा माता पिता भ्राता इति ।

३३ - ४० - विषमः उपन्यासः ।

३४ - ४० - सकृत् एते शब्दाः प्रवृत्ताः अपायेषु अपि वर्तन्ते ।

३५ - ४० - इह पुनः एकेन अपि अपाये न भवति चत्वारः इति ।

३६ - ४० - अन्यत् इदानीम् एतत् उच्यते सकृत् एते शब्दाः प्रवृत्ताः अपायेषु अपि वर्तन्ते इति ।

३७ - ४० - यत् तु भवान् अस्मान् चोदयति सन्ति पुनः के चित् अन्ये अपि शब्दाः येषाम् अन्योन्यकृत्ः भावः इति तत्र एते अस्माभिः उपन्यस्ताः ।

३८ - ४० - तत्र एतत् भवान् आह सकृत् एते शब्दाः प्रवृत्ताः अपायेषु अपि वर्तन्ते इति ।

३९ - ४० - एतत् च वार्त्तम् ।

४० - ४० - एकैकः न उद्यन्तुम् भारम् शक्नोति यत् कथम् तत्र । एकैकः कर्ता स्यात् सर्वे वा स्युः कथम् युक्तम् ॥ कारणम् उद्यमनम् चेत् न उद्यच्छति च अन्तरेण तत् तुल्यम् । तस्मात् पृथक् पृथक् ते कर्तारः सव्यपेक्षाः तु ॥

१ - ४ - प्रथममध्यमोत्तमानाम् एकशेषः सरूपत्वात् ।

२ - ४ - प्रथममध्यमोत्तमानाम् एकशेषः वक्तव्यः पचति च पचसि च पचथः, पचसि च पचामि च पचावः, पचति च पचसि च पचामि च पचामः ।

३ - ४ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

४ - ४ - असरूपत्वात् ।

१ - ६१ - द्विवचनबहुवचनाप्रसिद्धिः च एकार्थत्वात् । द्विवचनबहुवचनयोः च अप्रसिद्धिः ।

२ - ६१ - किम् कारणम् ।

३ - ६१ - एकार्थत्वात् ।

४ - ६१ - एकः अयम् अवशिष्यते ।

५ - ६१ - तेन अनेन तदर्थेन भवितव्यम् ।

६ - ६१ - किमर्थेन ।

७ - ६१ - यदर्थः एकः ।

८ - ६१ - किमर्थः च एकः ।

९ - ६१ - एकः एकार्थः ।

१० - ६१ - न ऐकार्थ्यम् ।

११ - ६१ - न अयम् एकार्थः ।

१२ - ६१ - किम् तर्हि ।

१३ - ६१ - द्व्यर्थः बह्वर्थः च ।

१४ - ६१ - न ऐकार्थ्यम् इति चेत् आरम्भानर्थक्यम् ।

१५ - ६१ - न ऐकार्थ्यम् इति चेत् एकशेषारम्भः अनर्थकः स्यात् ।

१६ - ६१ - इह हि शब्दस्य स्वाभाविकी वा अनेकार्थता स्यात् वाचनिकी वा ।

१७ - ६१ - तत् यदि तावत् स्वाभाविकी अशिष्यः एकशेषः एकेन उक्तत्वात् । अशिष्यः एकशेषः ।

१८ - ६१ - किम् कारणम् ।

१९ - ६१ - एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति ।

२० - ६१ - अथ वाचनिकी तत् वक्तव्यम् एकः अयम् अविशिष्यते सः च द्व्यर्थः भवति बह्वर्थः च इति ।

२१ - ६१ - न वक्तव्यम् ।

२२ - ६१ - सिद्धम् एकशेषः इति एव ।

२३ - ६१ - कथम् पुनः एकः अयम् अविशिष्यते इति अनेन द्व्यर्थता बह्वर्थता वा शक्या लब्धुम् ।

२४ - ६१ - तत् च एकशेषकृतम् ।

२५ - ६१ - न हि अन्तरेण तद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगम् तस्य अर्थस्य गतिः भवति ।

२६ - ६१ - पश्यामः च पुनः अन्तरेण अपि तद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगम् तस्य अर्थस्य गतिः भवति इति अग्निचित् सोमसुत् इति यथा ।

२७ - ६१ - ते मन्यामहे लोपकृतम् एतत् येन अत्र अन्तरेण अपि तद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगम् तस्य अर्थस्य गतिः भवतिति ।

२८ - ६१ - एवम् इह अपि एकशेषकृतम् एतत् येन अत्र एकः अयम् अवशिष्यते इति अनेन द्व्यर्थता बह्वर्थता वा भवति ।

२९ - ६१ - उच्येत तर्हि न तु गम्येत ।

३० - ६१ - यः हि गाम् अश्वः इति ब्रूयात् अश्वम् वा गौः इति न जातु चित् सम्प्रत्ययः स्यात् ।

३१ - ६१ - तेन अनेकार्थाभिधाने यत्नम् कुर्वता अवश्यम् लोकः पृष्ठतः अनुगन्तव्यः केषु अर्थेषु लौकिकाः कान् शब्दान् प्रयुञ्जते इति ।

३२ - ६१ - लोके च एकस्मिन् वृक्षः इति प्रयुञ्जते द्वयोः वृक्षौ इति बहुषु वृक्षाः इति ।

३३ - ६१ - यदि तर्हि लोकः अवश्यम् शब्देषु प्रमाणम् किमर्थम् एकशेषः आरभ्यते ।

३४ - ६१ - अथ किमर्थम् लोपः आरभ्यते ।

३५ - ६१ - प्रत्ययलक्षणम् आचार्यः प्रार्थयमानः लोपम् आरभते ।

३६ - ६१ - एकशेषारम्भे पुनः अस्य न किम् चित् प्रयोजनम् अस्ति ।

३७ - ६१ - ननु च उक्तम् प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशात् न एकेन अनेकस्य अभिधानम् इति ।

३८ - ६१ - यदि च एकेन शब्देन अनेकस्य अर्थस्य अभिधानम् स्यात् न प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशः कृतः स्यात् ।

३९ - ६१ - प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशात् एकेन अनेकस्य अभिधानात् अप्रत्यर्थम् इति चेत् तत् अपि प्रत्यर्थम् एव ।

४० - ६१ - प्रत्यर्थम् शब्दनिवेशात् एकेन अनेकस्याभिधानात् अप्रत्यर्थम् इति चेत् एवम् उच्यते यत् अपि एकेन अनेकस्य अभिधानम् भवति तत् अपि प्रत्यर्थम् एव ।

४१ - ६१ - यत् अपि हि अर्थौ अर्थौ प्रति तत् अपि प्रत्यर्थम् एव ।

४२ - ६१ - यत् अपि हि अर्थान् अर्थान् प्रति तत् अपि प्रत्यर्थम् एव ।

४३ - ६१ - यावताम् अभिधानम् तावताम् प्रयोगः न्याय्यः ।

४४ - ६१ - यावताम् अर्थानाम् अभिधानम् भवति तावताम् शब्दानाम् प्रयोगः इति एषः पक्षः न्याय्यः ।

४५ - ६१ - यावताम् अभिधानम् तावताम् प्रयोगः न्याय्यः इति चेत् एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् ।

४६ - ६१ - यावताम् अभिधानम् तावताम् प्रयोगः न्याय्यः इति चेत् एवम् उच्यते एषः अपि न्याय्यः एव यत् अपि एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् भवति ।

४७ - ६१ - यदि तर्हि एकेन अनेकस्य अभिधानम् भवति प्लक्षन्यग्रोधौ एकेन उक्तत्वात् अपरस्य प्रयोगः अनुपपन्नः ।

४८ - ६१ - एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य अपरस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् ।

४९ - ६१ - किम् कारणम् ।

५० - ६१ - उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति ।

५१ - ६१ - एकेन उक्तत्वात् अपरस्य प्रयोगः अनुपपन्नः इति चेत् अनुक्तत्वात् प्लक्षेण न्यग्रोधस्य न्यग्रोधप्रयोगः । एकेन उक्तत्वात् अपरस्य प्रयोगः अनुपपन्नः इति चेत् अनुक्तः प्लक्षेण न्यग्रोधार्थः इति कृत्वा न्यग्रोधशब्दः प्रयुज्यते ।

५२ - ६१ - कथम् अनुक्तः यावता इदानीम् एव उक्तम् एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् भवति इति ।

५३ - ६१ - सरूपाणाम् एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् भवति न विरूपाणाम् ।

५४ - ६१ - किम् पुनः कारणम् सरूपाणाम् एकेन अपि अनेकस्य अभिधानम् भवति न पुनः विरूपाणाम् ।

५५ - ६१ - अभिधानम् पुनः स्वाभाविकम् ।

५६ - ६१ - स्वाभाविकम् अभिधानम् ।

५७ - ६१ - उभयदर्शनात् च ।

५८ - ६१ - उभयम् खलु अपि दृश्यते विरूपाणाम् अपि एकेन अनेकस्य अभिधानम् भवति ।

५९ - ६१ - तत् यथा द्यवा ह क्षमा ।

६० - ६१ - द्यवा चित् अस्मै पृथिवी नमेते इति ।

६१ - ६१ - विरूपाणाम् किल नाम एकेन अनेकस्य अभिधानम् स्यात् किम् पुनः सरूपाणाम् ।

१ - ५४ - आकृत्यभिधानात् वा एकम् विभक्तौ वाजप्यायनः ।

२ - ५४ - आकृत्यभिधानात् वा एकम् शब्दम् विभक्तौ वाजप्यायनः आचार्यः न्याय्यम् मन्यते एका आकृतिः सा च अभिधीयते इति ।

३ - ५४ - कथम् पुनः ज्ञायते एका आकृतिः सा च अभिधीयते इति ।

४ - ५४ - प्रख्याविशेषात् । न हि गौः इति उक्ते विशेषः प्रख्यायते शुक्ला नीला कपिला कपोतिका इति ।

५ - ५४ - यदि अपि तावत् प्रख्याविशेषात् ज्ञायते एका आकृतिः इति कुतः तु एतत् सा अभिधीयते इति ।

६ - ५४ - अव्यपवर्गगतेः च ।

७ - ५४ - अव्यपवर्गगतेः च मन्यामहे आकृतिः अभिधीयते इति ।

८ - ५४ - न हि गौः इति उक्ते व्यपवर्गः गम्यते शुक्ला नीला कपिला कपोतिका इति ।

९ - ५४ - ज्ञायते च एकोपदिष्टम् । ज्ञायते खलु अपि एकोपदिष्टम् ।

१० - ५४ - गौः अस्य कदा चित् उपदिष्टः भवति ।

११ - ५४ - सः तम् अन्यस्मिन् देशे अन्यस्मिन् काले अन्यस्याम् च वयोवस्थायाम् दृष्ट्वा जानाति अयम् गौः इति ।

१२ - ५४ - कः पुनः अस्य विशेषः प्रख्याविशेषात् इति अतः ।

१३ - ५४ - तस्य एव उपोद्बलकम् एतत् प्रख्याविशेषात् ज्ञायते च एकोपदिष्टम् इति ।

१४ - ५४ - धर्मशास्त्रम् च तथा । एवम् च कृत्वा धर्मशास्त्रम् प्रवृत्तम् ब्राह्मणः न हन्तव्यः ।

१५ - ५४ - सुरा न पेया इति ।

१६ - ५४ - ब्राह्मणमात्रम् न हन्यते सुरामात्रम् च न पीयते ।

१७ - ५४ - यदि द्रव्यम् पदार्थः स्यात् एकम् ब्राह्मणम् अहत्वा एकाम् च सुराम् अपीत्वा अन्यत्र कामचारः स्यात् ।

१८ - ५४ - कः पुनः अस्य विशेषः अव्यपवर्गगतेः च इति अतः ।

१९ - ५४ - तस्य एव उपोद्बलकम् एतत् अव्यपवर्गगतेः च धर्मशास्त्रम् च तथा इति ।

२० - ५४ - अस्ति च एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् ।

२१ - ५४ - अस्ति खलु अपि एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभ्यते ।

२२ - ५४ - किम् ।

२३ - ५४ - आदित्यः ।

२४ - ५४ - तद् यथा एकः आदित्यः अनेकाधिकरणस्थः युगपत् उपलभ्यते ।

२५ - ५४ - विषमः उपन्यासः ।

२६ - ५४ - न एकः द्रष्टा आदित्यम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभते ।

२७ - ५४ - एवम् तर्हि इतीन्द्रवत् विषयः । तत् यथा एकः इन्द्रः अनेकस्मिन् क्रतुशते आहूतः युगपत् सर्वत्र भवति एवम् आकृतिः अपि युगपत् सर्वत्र भविष्यति ।

२८ - ५४ - अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभ्यते इति. न एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् इति चेत् तथा एकशेषे ।

२९ - ५४ - यः हि मन्यते न एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपद् उपलभ्यते इति एकशेषे तस्य दोषः स्यात् ।

३० - ५४ - एकशेषे अपि न एकः वृक्षशब्दः अनेकम् अर्थम् युगपत् अभिदधीत ।

३१ - ५४ - अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् आकृतिः अभिधीयते इति ।

३२ - ५४ - द्रव्याभिधाने हि आकृत्यसम्प्रत्ययः ।

३३ - ५४ - द्रव्याभिधाने सति आकृतेः असम्प्रत्ययः स्यात् ।

३४ - ५४ - तत्र कः दोषः ।

३५ - ५४ - तत्र असर्वद्रव्यगतिः ।

३६ - ५४ - तत्र असर्वद्रव्यगतिः प्राप्नोति ।

३७ - ५४ - असर्वद्रव्यगतौ कः दोषः ।

३८ - ५४ - गौः अनुबन्ध्यः अजः अग्नीषोमीयः इति एकः शास्त्रोक्तम् कुर्वीत अपरः अशास्त्रोक्तम् ।

३९ - ५४ - अशास्त्रोक्ते च क्रियमाणे विगुणम् कर्म भवति ।

४० - ५४ - विगुणे च कर्मणि फलानवाप्तिः ।

४१ - ५४ - ननु च यस्य अपि आकृतिः पदार्थः तस्य अपि यदि अनवयवेन चोद्यते न च अनुबध्यते विगुणम् कर्म भवति ।

४२ - ५४ - विगुणे च कर्मणि फलानवाप्तिः ।

४३ - ५४ - एका आकृतिः इति च प्रतिज्ञा हीयेत ।

४४ - ५४ - यत् च अस्य पक्षस्य उपादाने प्रयोजनम् एकशेषः न वक्तव्यः इति सः च इदानीम् वक्तव्यः भवति ।

४५ - ५४ - एवम् तर्हि अनवयवेन चोद्यते प्रत्येकम् च परिसमाप्यते यथा आदित्यः ।

४६ - ५४ - ननु च यस्य अपि द्रव्यम् पदार्थः तस्य अपि अनवयवेन चोद्यते प्रत्येकम् च परिसमाप्यते ।

४७ - ५४ - एकशेषः त्वया वक्तव्यः ।

४८ - ५४ - त्वया अपि तर्हि द्विवचनबहुवचनानि साध्यानि ।

४९ - ५४ - चोदनायाम् च एकस्य उपाधिवृत्तेः ।

५० - ५४ - चोदनायाम् च एकस्य उपाधिवृत्तेः मन्यामहे आकृतिः अभिधीयते इति ।

५१ - ५४ - आग्नेयम् अष्टाकपालम् निर्वपेत् एकम् निरुप्य द्वितीयस् तृतीयः च निरुप्यते ।

५२ - ५४ - यदि च द्रव्यम् पदार्थः स्यात् एकम् निरुप्य द्वितीयस्य तृतीयस्य च निर्वपणम् न प्रकल्पेत ।

५३ - ५४ - कः पुनः एतयोः जातिचोदनयोः विशेषः ।

५४ - ५४ - एका निर्वृत्तेन अपरा निर्वर्त्येन ।

१ - २१ - द्रव्याभिधानम् व्याडिः । द्रव्याभिधानम् व्याडिः आचार्यः न्याय्यम् मन्यते द्रव्यम् अभिधीयते इति ।

२ - २१ - तथा च लिङ्गवचनसिद्धिः ।

३ - २१ - एवम् च कृत्वा लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति ब्राह्मणी ब्राह्मणः, ब्राह्मणौ ब्राह्मणाः इति ।

४ - २१ - चोदनासु च तस्य आरम्भात् ।

५ - २१ - चोदनासु च तस्य आरम्भात् मन्यामहे द्रव्यम् अभिधीयते इति ।

६ - २१ - गौः अनुबन्ध्यः अजः अग्नीषोमीयः इति आकृतौ चोदितायाम् द्रव्ये आरम्भणालम्भनप्रोक्षणविशसनादीनि क्रियन्ते ।

७ - २१ - न च एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् ।

८ - २१ - न खलु अपि एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभ्यते ।

९ - २१ - न हि एकः देवदत्तः युगपत् स्रुघ्ने भवति मथुरायाम् च ।

१० - २१ - विनाशे प्रादुर्भावे च सर्वम् तथा स्यात् ।

११ - २१ - किम् ।

१२ - २१ - विनश्येत् च प्रादुः ष्यात् च ।

१३ - २१ - श्वा मृतः इति श्वा नाम लोके न प्रचरेत् ।

१४ - २१ - गौः जातः इति सर्वम् गोभूतम् अनवकाशम् स्यात् ।

१५ - २१ - अस्ति च वैरूप्यम् ।

१६ - २१ - अस्ति खलु अपि वैरूप्यम् गौः च गौः च खण्डः मुण्डः इति ।

१७ - २१ - तथा च विग्रहः ।

१८ - २१ - एवम् च कृत्वा विग्रहः उपपन्नः भवति गौः च गौः च इति ।

१९ - २१ - व्यर्थेषु च मुक्तसंशयम् ।

२० - २१ - व्यर्थेषु च मुक्तसंशयम् भवति ।

२१ - २१ - आकृतौ अपि पदार्थे एकशेषः वक्तव्यः अक्षाः, पादाः, माषाः इति ।

१ - ९५ - लिङ्गवचनसिद्धिः गुणस्य अनित्यत्वात् ।

२ - ९५ - लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति ।

३ - ९५ - कुतः ।

४ - ९५ - गुणस्य अनित्यत्वात् ।

५ - ९५ - अनित्याः गुणाः अपायिनः उपायिनः च ।

६ - ९५ - किम् ये एते शुक्लादयः ।

७ - ९५ - न इति आह ।

८ - ९५ - स्त्रीपुंनपुंसकानि सत्त्वगुणाः एकत्वद्वित्वबहुत्वानि च ।

९ - ९५ - कदा चित् आकृतिः एकत्वेन युज्यते कदा चित् द्वित्वेन कदा चित् बहुत्वेन कदा चित् स्त्रीत्वेन कदा चित् पुंस्त्वेन कदाचित् नपुंसकत्वेन ।

१० - ९५ - भवेत् लिङ्गपरिहारः उपपन्नः वचनपरिहारः तु न उपपद्यते ।

११ - ९५ - यदि हि कदा चित् आकृतिः एकत्वेन युज्यते कदा चित् द्वित्वेन कदा चित् बहुत्वेन एका आकृतिः इति प्रतिज्ञा हीयेत ।

१२ - ९५ - यत् च अस्य पक्षस्य उपादाने प्रयोजनम् उक्तम् एकशेषः न वक्तव्यः इति सः च इदानीम् वक्तव्यः भवति ।

१३ - ९५ - एवम् तर्हि लिङ्गवचनसिद्धिः गुणविवक्षानित्यत्वात् ।

१४ - ९५ - लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति ।

१५ - ९५ - कुतः ।

१६ - ९५ - गुणविवक्षायाः अनित्यत्वात् ।

१७ - ९५ - अनित्या गुणविवक्षा ।

१८ - ९५ - कदा चित् आकृतिः एकत्वेन विवक्षिता भवति कदा चित् द्वित्वेन कदा चित् बहुत्वेन कदा चित् स्त्रीत्वेन कदा चित् पुंस्त्वेन कदा चित् नपुंसकत्वेन ।

१९ - ९५ - भवेत् लिङ्गपरिहारः उपपन्नः वचनपरिहारः तु न उपपद्यते ।

२० - ९५ - यदि कदा चित् आकृतिः एकत्वेन विवक्षिता भवति कदा चित् द्वित्वेन कदा चित् बहुत्वेन एका आकृतिः इति प्रतिज्ञा हीयेत ।

२१ - ९५ - यत् च अस्य पक्षस्य उपादाने प्रयोजनम् उक्तम् एकशेषः न वक्तव्यः इति सः च इदानीम् वक्तव्यः भवति ।

२२ - ९५ - लिङ्गपरिहारः च अपि न उपपद्यते ।

२३ - ९५ - किम् कारणम् ।

२४ - ९५ - आविष्टलिङ्गा जातिः यत् लिङ्गम् उपादाय प्रवर्तते उत्पत्तिप्रभृति आ विनाशात् तत् लिङ्गम् न जहाति ।

२५ - ९५ - तस्मात् न वैयाकरणैः शक्यम् लौकिकम् लिङ्गम् आस्थातुम् ।

२६ - ९५ - अवश्यम् कः चित् स्वकृतान्तः आस्थेयः ।

२७ - ९५ - कः असौ स्वकृतान्तः ।

२८ - ९५ - संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गम् ।

२९ - ९५ - संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गम् आस्थेयौ ।

३० - ९५ - किम् इदम् संस्त्यानप्रसवौ इति ।

३१ - ९५ - संस्त्याने स्त्यायतेः ड्रट् स्त्री । सूतेः सप् प्रसवे पुमान् ।

३२ - ९५ - ननु च लोके अपि स्त्यायतेः एव स्त्री सूतेः च पुमान् ।

३३ - ९५ - अधिकरणसाधना लोके स्त्री स्त्यायति अस्याम् गर्भः इति ।

३४ - ९५ - कर्तृसाधनः च पुमान् सूते पुमान् इति ।

३५ - ९५ - इह पुनः उभयम् भावसाधनम् स्त्यानम् प्रवृत्तिः च ।

३६ - ९५ - कस्य पुनः स्त्यानम् स्त्री प्रवृत्तिः वा पुमान् ।

३७ - ९५ - गुणानाम् ।

३८ - ९५ - केषाम् ।

३९ - ९५ - शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानाम् ।

४० - ९५ - सर्वाः च पुनः मूर्तयः एवमात्मिकाः संस्त्यानप्रसवगुणाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धवत्यः ।

४१ - ९५ - यत्र अल्पीयांसः गुणाः तत्र अवरतः त्रयः शब्दः स्पर्शः रूपम् इति ।

४२ - ९५ - रसगन्धौ न सर्वत्र ।

४३ - ९५ - प्रवृत्तिः खलु अपि नित्या ।

४४ - ९५ - न हि इह कः चित् अपि स्वस्मिन् आत्मनि मुहूर्तम् अपि अवतिष्ठते ।

४५ - ९५ - वर्धते यावत् अनेन वर्धितव्यम् अपचयेन वा युज्यते ।

४६ - ९५ - तत् च उभयम् सर्वत्र ।

४७ - ९५ - यदि उभयम् सर्वत्र कुतः व्यवस्था ।

४८ - ९५ - विवक्षातः. संस्त्यानविवक्षायाम् स्त्री प्रसवविवक्षायाम् पुमान् उभयोः अपि अविवक्षायाम् नपुंसकम् ।

४९ - ९५ - तत्र लिङ्गवचनसिद्धिः गुणविवक्षानित्यत्वात् इति लिङ्गपरिहारः उपपन्नः ।

५० - ९५ - वचनपरिहारः तु न उपपद्यते ।

५१ - ९५ - वचनपरिहारः च अपि उपपन्नः ।

५२ - ९५ - इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः अथ यस्य द्रव्यम् पदार्थः कथम् तस्य एकवचनद्विवचनबहुवचनानि भवन्ति इति ।

५३ - ९५ - एवम् सः वक्ष्यति एकस्मिन् एकवचनम् द्वयोः द्विवचनम् बहुषु बहुवचनम् इति ।

५४ - ९५ - यदि तस्य अपि वाचनिकानि न स्वाभाविकानि अहम् अपि एवम् वक्ष्यामि एकस्मिन् एकवचनम् द्वयोः द्विवचनम् बहुषु बहुवचनम् इति ।

५५ - ९५ - न हि आकृतिपदार्थिकस्य द्रव्यम् न पदार्थः द्वव्यपदार्थिकस्य वा आकृतिः न पदार्थः ।

५६ - ९५ - उभयोः उभयम् पदार्थः ।

५७ - ९५ - कस्य चित् तु किम् चित् प्रधानभूतम् किम् चित् गुणभूतम् ।

५८ - ९५ - आकृतिपदार्थिकस्य आकृतिः प्रधानभूता द्रव्यम् गुणभूतम् ।

५९ - ९५ - द्रव्यपदार्थिकस्य द्रव्यम् प्रधानभूतम् आकृतिः गुणभूता ।

६० - ९५ - गुणवचनवत् वा ।

६१ - ९५ - गुणवचनवत् वा लिङ्गवचनानि भविष्यन्ति ।

६२ - ९५ - तत् यथा गुणवचनानाम् शब्दानाम् आश्रयतः लिङ्गवचनानि भवन्ति शुक्लम् वस्त्रम्, शुक्ला शाटी शुक्लः कम्बलः, शुक्लौ कम्बलौ शुक्लाः कम्बलाः इति ।

६३ - ९५ - यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति गुणः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् गुणस्य अपि भवति ।

६४ - ९५ - एवम् इह अपि यत् असौ द्रव्यम् श्रिता आकृतिः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् आकृतेः अपि भविष्यति ।

६५ - ९५ - अधिकरणगतिः साहचर्यात् ।

६६ - ९५ - आकृतौ आरम्भणादीनाम् सम्भवः न अस्ति इति कृत्वा आकृतिसहचरिते द्रव्ये आरम्भणादीनि भविष्यन्ति ।

६७ - ९५ - न च एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् इति आदित्यवत् विषयः ।

६८ - ९५ - न खलु अपि एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभ्यते इति आदित्यवत् विषयः भविष्यति ।

६९ - ९५ - तत् यथा एकः आदित्यः अनेकाधिकरणस्थः युगपत् उपलभ्यते ।

७० - ९५ - विषमः उपन्यासः ।

७१ - ९५ - न एकः द्रष्टा अनेकाधिकरणस्थम् आदित्यम् युगपत् उपलभते ।

७२ - ९५ - एवम् तर्हि इतीन्द्रवत् विषयः ।

७३ - ९५ - तद् यथा एकः इन्द्रः अनेकस्मिन् क्रतुशते आहूतः युगपत् सर्वत्र भवति एवम् आकृतिः युगपत् सर्वत्र भविष्यति ।

७४ - ९५ - अविनाशः अनाश्रितत्वात् ।

७५ - ९५ - द्रव्यविनाशे आकृतेः अविनाशः ।

७६ - ९५ - कुतः ।

७७ - ९५ - अनाश्रितत्वात् ।

७८ - ९५ - अनाश्रिता आकृतिः द्रव्यम् ।

७९ - ९५ - किम् उच्यते अनाश्रितत्वात् इति यत् इदानीम् एव उक्तम् अधिकरणगतिः साहचर्यात् इति ।

८० - ९५ - एवम् तर्हि अविनाशः अनैकात्म्यात् ।

८१ - ९५ - द्रव्यविनाशे आकृतेः अविनाशः ।

८२ - ९५ - कुतः ।

८३ - ९५ - अनैकात्म्यात् ।

८४ - ९५ - अनेकः आत्मा आकृतेः द्रव्यस्य च ।

८५ - ९५ - तत् यथा वृक्षस्थः अवतानः वृक्षे छिन्ने अपि न विनश्यति ।

८६ - ९५ - वैरूप्यविग्रहौ द्रव्यभेदात् । वैरूप्यविग्रहौ अपि द्रव्यभेदात् भविष्यतः ।

८७ - ९५ - व्यर्थेषु च सामान्यात् सिद्धम् ।

८८ - ९५ - विभिन्नार्थेषु च सामान्यात् सिद्धम् सर्वम् ।

८९ - ९५ - अश्नोतेः अक्षः ।

९० - ९५ - पद्यतेः पादः ।

९१ - ९५ - मिमीतेः माषः ।

९२ - ९५ - तत्र क्रियासामान्यात् सिद्धम् ।

९३ - ९५ - अपरः तु आह ।

९४ - ९५ - पुराकल्पे एतत् आसीत् षोडश माषाः कार्षापणम् षोडशफलाःच माषशम्बट्यः ।

९५ - ९५ - तत्र संख्यासामान्यात् सिद्धम् ।

१ - ३ - इह कस्मात् न भवति अजः च बर्करः च, अश्वः च किशोरः च, उष्ट्रः च करभः च इति ।

२ - ३ - तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति उच्यते न च अत्र तल्लक्षणः एव विशेषः ।

३ - ३ - तल्लक्षणः एव विशेषः यत् समानायाम् आकृतौ शब्दभेदः ।

१ - ७ - इदम् सर्वेषु स्त्रीग्रहणेषु विचार्यते स्त्रीग्रहणे स्त्रीप्रत्ययग्रहणम् वा स्यात् स्त्र्यर्थग्रहणम् वा स्त्रीशब्दग्रहणम् वा इति ।

२ - ७ - किम् च अतः ।

३ - ७ - यदि प्रत्ययग्रहणम् वा शब्दग्रहणम् वा गार्गी च गार्ग्यायणौ च गर्गाः केन यशब्दः न श्रूयेत ।

४ - ७ - अस्त्रियाम् इति हि लुक् उच्यते ।

५ - ७ - इह च गार्गी च गार्ग्यायणौ च गर्गान् पश्य तस्मात् शसः नः पुंसि इति नत्वम् न प्राप्नोति ।

६ - ७ - अथ अर्थग्रहणम् न दोषः भवति ।

७ - ७ - यथा न दोषः तथा अस्तु

१ - ४ - इह कस्मात् न भवति अजा च बर्करः च, वडवा च किशोरः च, उष्ट्री च करभः च इति ।

२ - ४ - तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति उच्यते ।

३ - ४ - न च अत्र तल्लक्षणः एव विशेषः ।

४ - ४ - तल्लक्षणः एव विशेषः यत् समानायाम् आकृतौ शब्दभेदः ।

१ - ४ - इह कस्मात् न भवति हंसः च वरटा च कच्छपः च डुली च, र्श्यः च रोहित् च इति ।

२ - ४ - तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति उच्यते ।

३ - ४ - न च अत्र तल्लक्षणः एव विशेषः ।

४ - ४ - तल्लक्षणः एव विशेषः यत् समानायाम् आकृतौ शब्दभेदः ।

१ - ११ - किमर्थम् इदम् उच्यते न पुमान् स्त्रिया इति एव सिद्धम् ।

२ - ११ - न सिध्यति ।

३ - ११ - तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति उच्यते ।

४ - ११ - न च अत्र तल्लक्षणः एव विशेषः ।

५ - ११ - तल्लक्षणः एव विशेषः यत् समानायाम् आकृतौ शब्दभेदः ।

६ - ११ - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् इमम् योगम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः यत्र ऊर्ध्वम् प्रकृतेः तल्लक्षणः एव विशेषः तत्र एकशेषः भवति इति ।

७ - ११ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

८ - ११ - हंसः च वरटा च, कच्छपः च डुली च, र्श्यः च रोहित् च इति अत्र एकशेषः न भवति ।

९ - ११ - पूर्वयोः योगयोः भूयान् परिहारः ।

१० - ११ - यावत् ब्रूयात् गोत्रम् यूना इति तावत् वृद्धः यूना इति ।

११ - ११ - पूर्वसूत्रे गोत्रस्य वृद्धम् इति सञ्ज्ञा क्रियते ।

१ - २७ - असरूपाणाम् युवस्थविरस्त्रीपुंसानाम् विशेषस्य अविवक्षितत्वात् सामान्यस्य च विवक्षितत्वात् सिद्धम् । असरूपाणाम् युवस्थविरस्त्रीपुंसानाम् विशेषः च अविवक्षितः सामान्यम् च विवक्षितम् ।

२ - २७ - विशेषस्य अविवक्षितत्वात् सामान्यस्य च विवक्षितत्वात् सरूपाणाम् एकशेषः एकविभक्तौ इति एव सिद्धम् ।

३ - २७ - पुमान् स्त्रिया इह कस्मात् न भवति ब्राह्मणवत्सा च ब्राह्मणीवत्सः च इति ।

४ - २७ - ब्राह्मणवत्साब्राह्मणीवत्सयोः विभक्तिपरस्य विशेषवाचकत्वात् अनेकशेषः ।

५ - २७ - ब्राह्मणवत्साब्राह्मणीवत्सयोः लिङ्गस्य विभक्तिपरस्य विशेषवाचकत्वात् एकशेषः न भविष्यति ।

६ - २७ - यत्र लिङ्गम् विभक्तिपरम् एव विशेषवाचकम् तत्र एकशेषः भवति ।

७ - २७ - न अत्र लिङ्गम् विभक्तिपरम् एव विशेषवाचकम् ।

८ - २७ - यदि तर्हि यत्र लिङ्गम् विभक्तिपरम् एव विशेषवाचकम् तत्र एकशेषः भवति इह न प्राप्नोति कारकः च कारिका च कारकौ ।

९ - २७ - न हि अत्र लिङ्गम् विभक्तिपरम् एव विशेषवाचकम् ।

१० - २७ - कथम् पुनः इदम् विज्ञायते शब्दः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति आहोस्वित् अर्थः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति ।

११ - २७ - किम् च अतः ।

१२ - २७ - यदि विज्ञायते शब्दः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति सिद्धम् कारकः च कारिका च कारकौ ।

१३ - २७ - इदम् तु न सिध्यति गोमान् च गोमती च गोमन्तौ ।

१४ - २७ - अथ विज्ञायते अर्थः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति सिद्धम् गोमान् च गोमती च गोमन्तौ ।

१५ - २७ - इदम् तु न सिध्यति कारकः च कारिका च कारकौ ।

१६ - २७ - उभयथा अपि पटुः च पट्वी च पटू इति एतत् न सिध्यति ।

१७ - २७ - एवम् तर्हि न एवम् विज्ञायते शब्दः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति न अपि अर्थः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति ।

१८ - २७ - कथम् तर्हि ।

१९ - २७ - शब्दार्थौ या स्त्री तत्सद्भावेन च तल्लक्षणः विशेषः आश्रीयते ।

२० - २७ - एवम् च कृत्वा इह अपि प्राप्तिः ब्राह्मणवत्सा च ब्राह्मणीवत्सः च इति ।

२१ - २७ - एवम् तर्हि इदम् इह व्यपदेश्यम् सत् आचार्यः न व्यपदिशति ।

२२ - २७ - किम् ।

२३ - २७ - तत् इति अनुवर्तते ।

२४ - २७ - तत् इति अनेन प्रकृतौ स्त्रीपुंसौ प्रतिनिर्दिश्येते ।

२५ - २७ - कौ च प्रकृतौ ।

२६ - २७ - प्रधाने ।

२७ - २७ - प्रधानम् या शब्दस्त्री प्रधानम् या अर्थस्त्री इति ।

१ - १७ - अयम् योगः शक्यः अवक्तुम् ।

२ - १७ - कथम् शुक्लः च कम्बलः शुक्लम् च वस्त्रम् तत् इदम् शुक्लम्, ते इमे शुक्ले, शुक्लः च कम्बलः शुक्ला च बृहतिका शुक्लम् च वस्त्रम् तत् इदम् शुक्लम्, तानि इमनि शुक्लानि ।

३ - १७ - प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययात् शेषः ।

४ - १७ - प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययात् शेषः भविष्यति ।

५ - १७ - किम् च प्रधानम् ।

६ - १७ - नपुंसकम् ।

७ - १७ - कथम् पुनः ज्ञायते नपुंसकम् प्रधानम् इति ।

८ - १७ - एवम् हि दृश्यते लोके अनिर्ज्ञाते अर्थे गुणसन्देहे च नपुंसकलिङ्गम् प्रयुज्यते ।

९ - १७ - किम् जातम् इति उच्यते ।

१० - १७ - द्वयम् च एव हि जायते स्त्री वा पुमान् वा ।

११ - १७ - तथा विदूरे अव्यक्तम् आरूपम् दृष्ट्वा वक्तारः भवन्ति महिषीरूपम् इव ब्राह्मणीरूपम् इव ।

१२ - १७ - प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययात् नपुंसकस्य शेषः भविष्यति ।

१३ - १७ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् एकवत् च अस्य अन्यतरस्याम् इति वक्ष्यामि इति ।

१४ - १७ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

१५ - १७ - आकृतिवाचित्वात् एकवचनम् ।

१६ - १७ - आकृतिवाचित्वात् एकवचनम् भविष्यति ।

१७ - १७ - यदा द्रव्याभिधानम् तदा द्विवचनबहुवचने भविष्यतः ।

१ - २७ - किमर्थम् इदम् उच्यते न पुमान् स्त्रिया इति एव सिद्धम् ।

२ - २७ - भ्रातृपुत्रपितृश्वशुराणाम् कारणात् द्रव्ये शब्दनिवेशः ।

३ - २७ - भ्रातृपुत्रपितृश्वशुराणाम् कारणात् द्रव्ये शब्दनिवेशः भवति ।

४ - २७ - भ्रातृपुत्रपितृश्वशुराणाम् कारणाद् द्रव्ये शब्दनिवेशः इति चेत् तुल्यकारणत्वात् सिद्धम् ।

५ - २७ - यदि तावत् बिभर्ति इति भ्राता स्वसरि अपि एतत् भवति ।

६ - २७ - तथा यदि पुनाति प्रीणाति इति वा पुत्रः दुहितरि अपि एतत् भवति ।

७ - २७ - तथा यदि पाति पालयति इति वा पिता मातरि अपि एतत् भवति ।

८ - २७ - तथा यदि आशु आप्तव्यः श्वशुरः श्वश्र्वाम् अपि एतत् भवति ।

९ - २७ - दर्शनम् वै हेतुः ।

१० - २७ - न हि स्वसरि भ्रातृशब्दः दृश्यते ।

११ - २७ - दर्शनम् हेतुः इति चेत् तुल्यम् ।

१२ - २७ - दर्शनम् हेतुः इति चेत् तुल्यम् एतत् भवति ।

१३ - २७ - स्वसरि अपि भ्रातृशब्दः दृश्यताम् ।

१४ - २७ - तुल्यम् हि कारणम् ।

१५ - २७ - न वै एषः लोके सम्प्रत्ययः ।

१६ - २७ - न हि लोके भ्राता आनीयताम् इति उक्ते स्वसा आनीयते ।

१७ - २७ - तद्विषयम् च ।

१८ - २७ - तद्विषयम् च एतत् द्रष्टव्यम् भवति स्वसरि भ्रातृत्वम् ।

१९ - २७ - किंविषयम् ।

२० - २७ - एकशेषविषयम् ।

२१ - २७ - युक्तम् पुनः यत् नियतविषयाः शब्दाः स्युः ।

२२ - २७ - बाढम् युक्तम् ।

२३ - २७ - अन्यत्र अपि तद्विषयदर्शनात् ।

२४ - २७ - अन्यत्र अपि तद्विषयाः शब्दाः दृश्यन्ते ।

२५ - २७ - तत् यथा समाने रक्ते वर्णे गौः लोहितः इति भवति अश्वः शोणः इति ।

२६ - २७ - समाने च काले वर्णे गौः कृष्णः इति भवति अश्वः हेमः इति ।

२७ - २७ - समाने च शुक्ले वर्णे गौः श्वेतः इति भवति अश्वः कर्कः इति ।

१ - ८ - त्यदादितः शेषे पुन्नपुंसकतः लिङ्गवचनानि ।

२ - ८ - त्यदादितः शेषे पुन्नपुंसकतः लिङ्गवचनानि भवन्ति ।

३ - ८ - सा च देवदत्तः च तौ सा च कुण्डे च तानि ।

४ - ८ - अद्वन्द्वतत्पुरुषविशेषणानाम् ।

५ - ८ - अद्वन्द्वतत्पुरुषविशेषणानाम् इति वक्तव्यम् ।

६ - ८ - इह मा भूत् ।

७ - ८ - सः च कुक्कुटः सा च मयूरी कुक्कुटमयूर्यौ ते ।

८ - ८ - अर्धम् पिप्पल्याः तत् अर्धपिप्पली च सा अर्धपिप्पल्यौ ते ।

१ - ३१ - अयम् अपि योगः शक्यः अवक्तुम् ।

२ - ३१ - कथम् ।

३ - ३१ - त्यदादीनाम् सामान्यार्थत्वात् ।

४ - ३१ - त्यदादीनाम् सामान्यम् अर्थः ।

५ - ३१ - आतः च सामान्यम् ।

६ - ३१ - देवदत्ते अपि हि सः इति एतत् भवति यज्ञदत्ते अपि ।

७ - ३१ - त्यदादीनाम् सामान्यार्थत्वात् शेषः भविष्यति ।

८ - ३१ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् परस्य शेषम् वक्ष्यामि इति ।

९ - ३१ - परस्य च उभयवाचित्वात् ।

१० - ३१ - उभयवाचि परम् ।

११ - ३१ - पूर्वशेषदर्शनात् च ।

१२ - ३१ - पूर्वस्य खलु अपि शेषः दृश्यते सः च यः च तौ आनय, यौ आनय इति ।

१३ - ३१ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ॒द्वन्द्वः मा भूत् इति ।

१४ - ३१ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

१५ - ३१ - सामान्यविशेषवाचिनोः च द्वन्द्वाभावात् सिद्धम् । सामान्यविशेषवाचिनोः च द्वन्द्वः न भवति इति वक्तव्यम् ।

१६ - ३१ - यदि सामान्यविशेषवाचिनोः द्वन्द्वः न भवति इति उच्यते शूद्राभीरम्, गोबलीवर्दम्, तृणोलपम् इति न सिध्यति ।

१७ - ३१ - न एषः दोषः ।

१८ - ३१ - इह तावत् शूद्राभीरम् इति आभीराः जात्यन्तराणि ।

१९ - ३१ - गोबलीवर्दम् इति गावः उत्कालितपुंस्काः वाहाय च विक्रयाय च ।

२० - ३१ - स्त्रियः एव अवशिष्यन्ते ।

२१ - ३१ - तृणोलपम् इति अपाम् उलपम् इति नामधेयम् ।

२२ - ३१ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

२३ - ३१ - न वक्तव्यम् ।

२४ - ३१ - सामान्येन उक्तत्वात् विशेषस्य प्रयोगः न भविष्यति ।

२५ - ३१ - सामान्येन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य विशेषस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् ।

२६ - ३१ - किम् कारणम् ।

२७ - ३१ - उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति ।

२८ - ३१ - न तर्हि इदानीम् इदम् भवति तम् ब्राह्मणम् आनय गार्ग्यम् इति ।

२९ - ३१ - भवति यदा नियोगतः तस्य एव आनयनम् भवति ।

३० - ३१ - एवम् तर्हि येन एव खलु अपि हेतुना एतत् वाक्यम् भवति तम् ब्राह्मणम् आनय गार्ग्यम् इति तेन एव हेतुना वृत्तिः अपि प्राप्नोति ।

३१ - ३१ - तस्मात् सामान्यविशेषवाचिनोः द्वन्द्वः न भवति इति वक्तव्यम् ।

१ - १९ - अयम् अपि योगः शक्यः अवक्तुम् ।

२ - १९ - कथम् गावः इमाः चरन्ति, अजाः इमाः चरन्ति ।

३ - १९ - गावः उत्कालितपुंस्काः वाहाय च विक्रयाय च ।

४ - १९ - स्त्रियः एव अवशिष्यन्ते ।

५ - १९ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ग्राम्येषु इति वक्ष्यामि इति ।

६ - १९ - इह मा भूत् न्यङ्कवः इमे, शूकराः इमे इति ।

७ - १९ - कः पुनः अर्हति अग्राम्याणाम् पुंसः उत्कालयितुम् ये ग्रहीतुम् अशक्याः ।

८ - १९ - कुतः एव वाहाय च विक्रयाय च ।

९ - १९ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् पशुषु इति वक्ष्यामि इति ।

१० - १९ - इह मा भूत् ब्राह्मणाः इमे, वृषलाः इमे ।

११ - १९ - कः पुनः अर्हति अपशूनाम् पुंसः उत्कालयितुम् ये अशक्याः वाहाय च विक्रयाय च ।

१२ - १९ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् सङ्घेषु इति वक्ष्यामि इति ।

१३ - १९ - इह मा भूत् एतौ गावः चरतः ।

१४ - १९ - कः पुनः अर्हति निर्ज्ञाते अर्थे अन्यथा प्रयोक्तुम् ।

१५ - १९ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् अतरुणेषु इति वक्ष्यामि इति ।

१६ - १९ - इह मा भूत् उरणकाः इमे, बर्कराः इमे इति ।

१७ - १९ - कः पुनः अर्हति तरुणानाम् पुंसः उत्कालयितुम् ये अशक्याः वाहाय च विक्रयाय च ।

१८ - १९ - अनेकशफेषु इति वक्तव्यम् इह मा भूत् अश्वाः चरन्ति ।

१९ - १९ - गर्दभाः चरन्ति इति ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:14.5630000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

सलोख

  • पु. १ सभेट ; मैत्री ; सख्य ; सरळ भाव . २ तह ; शांतता ; युध्द तहकुबी . मोंगलाचा तूर्तच सलुका जाला . - वाडबाबा ३ . ६५ नजीबखान रोहिल्याचें हातें सलुका करून - रा ६ . ३३० [ अर . सुलुक् ‍ ] सलुकी , सलुखी - वि . शांतताप्रिय . नारो आपाजी शहाणे माणूस सलुखी , म्हणून त्यांनीं हें कार्य केलें . - ख १ . ४५१ . 
RANDOM WORD

Did you know?

आत्मतत्व ही काय संकल्पना आहे?
Category : Hindu - Philosophy
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site