TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद २ - खण्ड १३

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड १३
१ - ४ - समासग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ४ - समासग्रहणे उक्तम् ।

३ - ४ - किम् उक्तम् ।

४ - ४ - अर्थवत्समुदायानाम् समासग्रहणम् नियमार्थम् इति ।

१ - ३४ - प्रातिपदिकग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ३४ - नपुंसकह्रस्वत्वे प्रातिपदिकग्रहणम् तिब्निवृत्त्यर्थम् । नपुंसकह्रस्वत्वे प्रातिपदिकग्रहणम् क्रियते तिब्निवृत्त्यर्थम् ।

३ - ३४ - तिबन्तस्य ह्रस्वत्वम् मा भूत् काण्डे कुड्ये ।

४ - ३४ - रमते ब्राह्मणकुलम् ।

५ - ३४ - अव्ययप्रतिषेधः ।

६ - ३४ - अव्ययानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः दोषा ब्राह्मणकुलम् दिवा ब्राह्मणकुलम् इति ।

७ - ३४ - सः तर्हि वक्तव्यः ।

८ - ३४ - न वक्तव्यः ।

९ - ३४ - न अत्र अव्ययम् नपुंसके वर्तते ।

१० - ३४ - किम् तर्हि ।

११ - ३४ - अधिकरणम् अत्र अव्ययम् नपुंसकस्य ।

१२ - ३४ - इह तर्हि प्राप्नोति काण्डीभूतम् वृषलकुलम्, कुड्यीभूतम् वृषलकुलम् इति ।

१३ - ३४ - न वा लिङ्गाभावात् ।

१४ - ३४ - न वा वक्तव्यम् ।

१५ - ३४ - किम् कारणम् ।

१६ - ३४ - लिङ्गाभावात् ।

१७ - ३४ - अलिङ्गम् अव्ययम् ।

१८ - ३४ - किम् पुनः अयम् अव्ययस्य एव परिहारः आहोस्वित् तिबन्तस्य अपि ।

१९ - ३४ - तिबन्तस्य अपि इति आह ।

२० - ३४ - कथम् ।

२१ - ३४ - अव्ययम् हि किम् चित् विभक्त्यर्थप्रधानम् किम् चित् क्रियाप्रधानम् ।

२२ - ३४ - उच्चैः, नीचैः इति विभक्त्यर्थप्रधानम्, हिरुक् पृथक् इति क्रियाप्रधानम् ।

२३ - ३४ - तिबन्तम् च अपि किम् चित् विभक्त्यर्थप्रधानम् किम् चित् क्रियाप्रधानम् ।

२४ - ३४ - काण्डे कुड्ये इति विभक्तर्थ्यप्रधानम्, रमते ब्राह्मणकुलम् इति क्रियाप्रधानम् ।

२५ - ३४ - न च एतयोः अर्थयोः लिङ्गसङ्ख्याभ्याम् योगः अस्ति ।

२६ - ३४ - अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् ।

२७ - ३४ - क्रियमाणे अपि हि प्रातिपदिकग्रहणे इह प्रसज्येत काण्डे कुड्ये ।

२८ - ३४ - द्वे हि अत्र प्रातिपदिकसञ्ज्ञे अवयवस्य अपि समुदायस्य अपि ।

२९ - ३४ - गृह्यते च प्रातिपदिकाप्रातिपदिकयोः एकादेशः प्रातिपदिकग्रहणेन ।

३० - ३४ - तस्मात् उभाभ्याम् अपि वक्तव्यम् स्यात् ह्रस्वः नपुंसके यत् तस्य इति ।

३१ - ३४ - किम् च नपुंसके ।

३२ - ३४ - नपुंसकम् यस्य गुणः ।

३३ - ३४ - कस्य च नपुंसकम् गुणः ।

३४ - ३४ - प्रातिपदिकस्य ।

१ - ६ - यञेकादेशदीर्घैत्त्वेषु प्रतिषेधः ।

२ - ६ - यञेकादेशदीर्घैत्त्वेषु प्रतिषेधः वक्तव्यः युगवरत्राय युगवरत्रार्थम्, युगवरत्रेभ्यः ।

३ - ६ - यञेकादेशदीर्घैत्त्वेषु बहिरङ्गलक्षणत्वात् सिद्धम् ।

४ - ६ - बहिरङ्गाः एते विधयः ।

५ - ६ - अन्तरङ्गम् ह्रस्वत्वम् ।

६ - ६ - असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे

१ - १० - उपसर्जनह्रस्वत्वे च ।

२ - १० - उपसर्जनह्रस्वत्वे च ।

३ - १० - किम् ।

४ - १० - यञेकादेशदीर्घैत्त्वेषु प्रतिषेधः वक्तव्यः अतिखट्वाय अतिखट्वार्थम् अतिखट्वेभ्यः ।

५ - १० - उपसर्जनह्रस्वत्वे च ।

६ - १० - किम् ।

७ - १० - बहिरङ्गलक्षणत्वात् सिद्धम् इति एव ।

८ - १० - बहिरङ्गाः एते विधयः ।

९ - १० - अन्तरङ्गम् ह्रस्वत्वम् ।

१० - १० - असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे

१ - ७० - गोटाङ्ग्रहणम् कृन्निवृत्त्यर्थम् ।

२ - ७० - गोटाङ्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - ७० - किम् इदम् टाङ् इति ।

४ - ७० - प्रत्याहारग्रहणम् ।

५ - ७० - क्व सन्निविष्टानाम् प्रत्याहारः ।

६ - ७० - टापः प्रभृति आ ष्यङः ङकारात् ।

७ - ७० - किम् प्रयोजनम् ।

८ - ७० - कृन्निवृत्त्यर्थम् ।

९ - ७० - कृत्स्त्रियाः धातुस्त्रियाः च ह्रस्वत्वम् मा भूत् इति अतितन्त्रीः, अतिश्रीः, अतिलक्ष्मीः इति ।

१० - ७० - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

११ - ७० - न वक्तव्यम् ।

१२ - ७० - स्त्रीग्रहणम् स्वर्यते ।

१३ - ७० - तत्र स्वरितेन अधिकारगतिः भवति ।

१४ - ७० - स्त्रियाम् इति एवम् प्रकृत्य ये विहिताः तेषाम् ग्रहणम् विज्ञास्यते ।

१५ - ७० - स्वरितेन अधिकारगतिः भवति इति न दोषः भवति ।

१६ - ७० - यदि एवम् प्रत्ययग्रहणम् इदम् भवति ।

१७ - ७० - तत्र प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति इह न प्राप्नोति अतिराजकुमारिः, अतिसेनानीकुमारिः इति ।

१८ - ७० - अस्त्रीप्रत्ययेन इति एवम् तत् ।

१९ - ७० - ईयसः बहुव्रीहौ पुंवद्वचनम् ।

२० - ७० - ईयसः बहुव्रीहौ पुंवद्भावः वक्तव्यः ।

२१ - ७० - बह्व्यः श्रेयस्यः अस्य बहुश्रेयसी विद्यमानश्रेयसी ।

२२ - ७० - पूर्वपदस्य च प्रतिषेधः गोसमासनिवृत्त्यर्थम् ।

२३ - ७० - पूर्वपदस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

२४ - ७० - किम् प्रयोजनम् ।

२५ - ७० - गोसमासनिवृत्त्यर्थम् ।

२६ - ७० - गोनिवृत्त्यर्थम् समासनिवृत्त्यर्थम् च ।

२७ - ७० - गोनिवृत्त्यर्थम् तावत् गोकुलम्, गोक्षीरम्, गोपालकः इति ।

२८ - ७० - समासनिवृत्त्यर्थम् राजकुमारीपुत्रः, सेनानीकुमारीपुत्रः इति ।

२९ - ७० - किम् उच्यते समासनिवृत्त्यर्थम् इति न पुनः असमासः अपि किम् चित् पूर्वपदम् यदर्थः प्रतिषेधः स्यात् ।

३० - ७० - स्त्र्यन्तस्य प्रातिपदिकस्य उपसर्जनस्य ह्रस्वः भवति इति उच्यते न च अन्तरेण समासम् स्त्र्यन्तम् प्रातिपदिकम् उपसर्जनम् अस्ति ।

३१ - ७० - ननु च इदम् अस्ति खट्वापादः, मालापादः इति ।

३२ - ७० - एकादेशे कृते अन्तादिवद्भावात् प्राप्नोति ।

३३ - ७० - उभयतः आश्रये न अन्तादिवत् ।

३४ - ७० - गोनिवृत्त्यर्थेन तावत् न अर्थः ।

३५ - ७० - गोन्तस्य प्रातिपदिकस्य उपसर्जनस्य ह्रस्वः भवति इति उच्यते न च एतत् गोन्तम् ।

३६ - ७० - ननु च एतत् अपि व्यपदेशिवद्भावेन गोन्तम् ।

३७ - ७० - व्यपदेशिवद्भावः अप्रातिपदिकेन ।

३८ - ७० - समासनिवृत्त्यर्थेन च अपि न अर्थः ।

३९ - ७० - स्त्र्यन्तस्य प्रातिपदिकस्य उपसर्जनस्य ह्रस्वः भवति इति उच्यते ।

४० - ७० - प्रधानम् उपसर्जनम् इति च सम्बन्धिशब्दौ एतौ ।

४१ - ७० - तत्र सम्बन्धात् एतत् गन्तव्यम् यम् प्रति यत् अप्रधानम् तस्य चेत् सः अन्तः भवति इति ।

४२ - ७० - अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् ।

४३ - ७० - उच्यमाने अपि हि प्रतिषेधे इह प्रसज्येत पञ्च कुमार्यः प्रियाः अस्य पञ्चकुमारीप्रियः, दशकुमारीप्रियः इति ।

४४ - ७० - कपि च ।

४५ - ७० - कपि च प्रतिषेधः वक्तव्यः बहुकुमारीकः, बहुवृषलीकः ।

४६ - ७० - द्वन्द्वे च ।

४७ - ७० - द्वन्द्वे च प्रतिषेधः वक्तव्यः कुक्कुटमयूर्यौ ।

४८ - ७० - उक्तम् वा ।

४९ - ७० - किम् उक्तम् ।

५० - ७० - कपि तावत् उक्तम् न कपि इति प्रतिषेधः इति ।

५१ - ७० - न एतत् अस्ति उक्तम् ।

५२ - ७० - के अणः इति या ह्रस्वप्राप्तिः तस्याः प्रतिषेधः ।

५३ - ७० - कुतः एतत् ।

५४ - ७० - अनन्तरस्य विधिः वा भवति प्रतिषेधः वा इति ।

५५ - ७० - अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् ।

५६ - ७० - यः हि मन्यते या च यावतीच ह्रस्वप्राप्तिः तस्याः सर्वस्याः प्रतिषेधः इति इह अपि तस्य प्रतिषेधः प्रसज्येत प्रियम् ग्रामणि ब्राह्मणकुलम् अस्य प्रियग्रामणिकः ।

५७ - ७० - इदम् तर्हि उक्तम् कपि कृते अनन्त्यत्वात् ह्रस्वत्वम् न भविष्यति ।

५८ - ७० - इदम् इह सम्प्रधार्यम् कप् क्रियताम् ह्रस्वत्वम् इति ।

५९ - ७० - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

६० - ७० - परत्वात् कप् ।

६१ - ७० - अन्तरङ्गम् ह्रस्वत्वम् ।

६२ - ७० - अन्तरङ्गतरः कप् ।

६३ - ७० - ननु च अयम् कप् समासान्तः इचि उच्यते ।

६४ - ७० - तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति ।

६५ - ७० - येषाम् पदानाम् समासः न तावत् तेषाम् अन्यत् भवति ।

६६ - ७० - कपम् तावत् प्रतीक्षते ।

६७ - ७० - द्वन्द्वे अपि उक्तम् ।

६८ - ७० - किम् उक्तम् ।

६९ - ७० - परवत् लिङ्गम् इति शब्दशब्दार्थौ इति ।

७० - ७० - तत्र औपदेशिकस्य ह्रस्वत्वम् आतिदेशिकस्य श्रवणम् भविष्यति ।

१ - १८ - तद्धितलुकि अवन्त्यादीनाम् प्रतिषेधः ।

२ - १८ - तद्धितलुकि अवन्त्यादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः अवन्ती कुन्ती कुरूः ।

३ - १८ - तद्धितलुकि अवन्त्यादीनाम् अप्रतिषेधः अलुक्परत्वात् ।

४ - १८ - तद्धितलुकि अवन्त्यादीनाम् अप्रतिषेधः ।

५ - १८ - अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः ।

६ - १८ - लुक् कस्मात् न भवति ।

७ - १८ - अलुक्परत्वात् ।

८ - १८ - लुकि इति उच्यते ।

९ - १८ - न च अत्र लुकम् पश्यामः ।

१० - १८ - लुकि इति न एषा परसप्तमी शक्या विज्ञातुम् ।

११ - १८ - न हि लुका पौर्वापर्यम् अस्ति ।

१२ - १८ - का तर्हि ।

१३ - १८ - सत्सप्तमी लुकि सति इति ।

१४ - १८ - सत्सप्तमी चेत् प्राप्नोति ।

१५ - १८ - एवम् तर्हि इदम् इह व्यपदेश्यम् सत् आचार्यः न व्यपदिशति ।

१६ - १८ - किम् ।

१७ - १८ - उपसर्जनस्य इति वर्तते ।

१८ - १८ - न च जातिः उपसर्जनम् ।

१ - २० - इत् गोण्याः न इति वक्तव्यम् । गोण्याः न इति एव वक्तव्यम् ।

२ - २० - न अर्थः इत्त्वेन ।

३ - २० - का रूपसिद्धिः पञ्चगोणिः, दशगोणिः ।

४ - २० - ह्रस्वता हि विधीयते ।

५ - २० - ह्रस्वत्वम् अत्र विधीयते गोस्त्रियोः उपसर्जनस्य इति ।

६ - २० - इति वा वचने तावत् ।

७ - २० - इत् इति वा उच्येत न इति वा कः नु अत्र विशेषः ।

८ - २० - मात्रार्थम् वा कृतम् भवेत् । अथ वा मात्रार्थम् इदम् वक्तव्यम् गोणीमात्रम् इदम् गोणिः ।

९ - २० - अपरः आह गोण्याः इत्त्वम् प्रकरणात् ।

१० - २० - अशिष्यम् गोण्याः इत्त्वम् ।

११ - २० - किम् कारणम् ।

१२ - २० - प्रकरणात् ।

१३ - २० - प्रकृतम् ह्रस्वत्वम् ।

१४ - २० - ह्रस्वः इति वर्तते ।

१५ - २० - ननु सूच्याः ।

१६ - २० - सूच्याद्यर्थम् अथ अपि वा ।

१७ - २० - सूच्याद्यर्थम् इदम् द्रष्टव्यम् पञ्चसूचिः, दशसूचीः ।

१८ - २० - इत् गोण्याः न इति वक्तव्यम् ह्रस्वता हि विधीयते । इति वा वचने तावत् ।

१९ - २० - मात्रार्थम् वा कृतम् भवेत् ॥ गोण्याः इत्त्वम् प्रकरणात् ।

२० - २० - सूच्याद्यर्थम् अथ अपि वा ।

१ - २१ - व्यक्तिवचने इति किमर्थम् ।

२ - २१ - शिरीषाणाम् अदूरभवः ग्रामः शिरीषाः ।

३ - २१ - तस्य ग्रामस्य वनम् शिरीषवनम् ।

४ - २१ - किम् च स्यात् ।

५ - २१ - विभाषा ओषधिवनस्पतिभ्यः इति णत्वम् प्रसज्येत ।

६ - २१ - अपरः आह कटुबदर्याः अदूरभवः ग्रामः कटुबदरी ।

७ - २१ - षष्ठी युक्तवद्भावेन मा भूत् इति ।

८ - २१ - अथ व्यक्तिवचने इति अपि उच्यमाने कस्मात् एव अत्र न भवति ।

९ - २१ - षष्ठी अपि हि वचनम् ।

१० - २१ - न इदम् पारिभाषिकस्य वचनस्य ग्रहणम् ।

११ - २१ - किम् तर्हि ।

१२ - २१ - अन्वर्थग्रहणम् उच्यते वचनम् इति ।

१३ - २१ - एवम् अपि षष्ठी प्राप्नोति ।

१४ - २१ - षष्ठी अपि हि उच्यते ।

१५ - २१ - लुपा उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति ।

१६ - २१ - आतिदेशिकी तर्हि प्राप्नोति ।

१७ - २१ - एवम् तर्हि प्राक् अपि वृत्तेः युक्तम् वृत्तम् च अपि । इह यावता युक्तम् वक्तुः च कामचारः प्राक् वृत्तेः लिङ्गसङ्ख्ये ये ।

१८ - २१ - प्राक् अपि वृत्तेः युक्तम् वनस्पतिभिः नगरम् वृत्तम् च अपि युक्तम् वनस्पतिभिः नगरम् ।

१९ - २१ - वृत्ते च युक्तवद्भावः विधीयते ।

२० - २१ - कामचारः च प्रयोक्तुः प्राक् वृत्तेः ये लिङ्गसङ्ख्ये ते अतिदेष्टुम् वृत्तस्य वा ये लिङ्गसङ्ख्ये ।

२१ - २१ - यावता कार्मचारः वृत्तस्य ये लिङ्गसङ्ख्ये ते अतिदिश्येते न प्राक् वृत्तेः ये ।

१ - २२ - किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते ।

२ - २२ - अन्यत्र अभिधेयव्यक्तिवचनभावात् लुपि युक्तवदनुदेशः ।

३ - २२ - अन्यत्र अभिधेयवत् लिङ्गवचनानि भवन्ति ।

४ - २२ - क्व अन्यत्र ।

५ - २२ - लुकि लवणः सुपः, लवणा यवागुः, लवणम् शाकम् इति ।

६ - २२ - अन्यत्र अभिधेयवत् लिङ्गवचनानि भवन्ति लुकि. इह अपि अन्यत्र अभिधेयवत् लिङ्गवचनानि प्राप्नुवन्ति ।

७ - २२ - इष्यन्ते च अभिधानवत् स्युः इति ।

८ - २२ - तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति लुपि युक्तवदनुदेशः ।

९ - २२ - एवमर्थम् इदम् उच्यते ।

१० - २२ - अस्ति प्रयोजनम् एतत् ।

११ - २२ - किम् तर्हि इति ।

१२ - २२ - लुपः अदर्शनसञ्ज्ञित्वात् अर्थगतिः न उपपद्यते ।

१३ - २२ - लुप् नाम इयम् अदर्शनस्य सञ्ज्ञा क्रियते ।

१४ - २२ - न च अदर्शनस्य लिङ्गसङ्ख्ये शक्येते अतिदेष्टुम् ।

१५ - २२ - लुपः अदर्शनसञ्ज्ञित्वात् अर्थगतिः न उपपद्यते ।

१६ - २२ - न वा अदर्शनस्य अशक्यत्वात् अर्थगतिः साहचर्यात् ।

१७ - २२ - न वा एषः दोषः ।

१८ - २२ - किम् कारणम् ।

१९ - २२ - अदर्शनस्य अशक्यत्वात् ।

२० - २२ - अदर्शनस्य लिङ्गसङ्ख्ये अशक्ये अतिदेष्टुम् इति कृत्वा अदर्शनसहचरितः यः अर्थः तस्य गतिः भविष्यति साहचर्यात् ।

२१ - २२ - योगाभावात् च अन्यस्य ।

२२ - २२ - अदर्शनेन च योगः न अस्ति इति कृत्वा अदर्शनसहचरितः यः अर्थः तस्य गतिः भविष्यति साहचर्यात्

१ - ७ - समासे उत्तरपदस्य बहुवचनस्य लुपः ।

२ - ७ - समासे उत्तरपदस्य बहुवचनस्य लुपः युक्तवद्भावः वक्तव्यः मधुरापञ्चालाः ।

३ - ७ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - ७ - नियमार्थम् ।

५ - ७ - समासे उत्तरपदस्य एव ।

६ - ७ - क्व मा भूत् ।

७ - ७ - पञ्चालमधुरे इति ।

१ - ९ - कथम् इदम् विज्ञायते जातिः यत् विशेषणम् इति आहोस्वित् जातेः यानि विशेषणानि इति ।

२ - ९ - किम् च अतः ।

३ - ९ - यदि विज्ञायते जातिः यत् विशेषणम् इति सिद्धम् पञ्चालाः जनपदः इति ।

४ - ९ - सुभिक्षः सम्पन्नपानीयः बहुमाल्यफलः इति न सिध्यति ।

५ - ९ - अथ विज्ञायते जातेः यानि विशेषणानि इति सिद्धम् सुभिक्षः सम्पन्नपानीयः बहुमाल्यफलः इति ।

६ - ९ - पञ्चालाः जनपदः इति न सिध्यति ।

७ - ९ - एवम् तर्हि न एवम् विज्ञायते जातिः यत् विशेषणम् इति न अपि जातेः यानि विशेषणानि इति ।

८ - ९ - कथम् तर्हि ।

९ - ९ - विशेषणानाम् युक्तवद्भावः भवति आ जातिप्रयोगात् ।

१ - १७ - किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते ।

२ - १७ - विशेषणानाम् वचनम् जातिनिवृत्त्यर्थम् ।

३ - १७ - जातिनिवृत्त्यर्थः अयम् आरम्भः ।

४ - १७ - किम् उच्यते जातिनिवृत्त्यर्थः इति न पुनः विशेषणानाम् अपि युक्तवद्भावः यथा स्यात् इति ।

५ - १७ - समानाधिकरणत्वात् सिद्धम् ।

६ - १७ - समानाधिकरणत्वात् विशेषणानाम् युक्तवद्भावः भविष्यति ।

७ - १७ - यदि एवम् न अर्थः अनेन ।

८ - १७ - लुपः अन्यत्र अपि जातेः युक्तवद्भावः न भवति ।

९ - १७ - क्व अन्यत्र ।

१० - १७ - बदरी सूक्ष्मकण्टका मधुरा वृक्षः इति ।

११ - १७ - किम् पुनः कारणम् अन्यत्र अपि जातेः युक्तवद्भावः न भवति ।

१२ - १७ - आविष्टलिङ्गा जातिः यत् लिङ्गम् उपादाय प्रवर्तते उत्पत्तिप्रभृति आ विनाशात् न तत् लिङ्गम् जहाति ।

१३ - १७ - न तर्हि इदानीम् अयम् योगः वक्तव्यः ।

१४ - १७ - वक्तव्यः च ।

१५ - १७ - किम् प्रयोजनम् ।

१६ - १७ - इदम् तत्र तत्र उच्यते गुणवचनानाम् शब्दानाम् आश्रयतः लिङ्गवचनानि भवन्ति इति ।

१७ - १७ - तत् अनेन क्रियते

१ - ५ - हरीतक्यादिषु व्यक्तिः । हरीतक्यादिषु व्यक्तिः भवति युक्तवद्भावेन हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः फलानि ।

२ - ५ - खलतिकादिषु वचनम् ।

३ - ५ - खलतिकादिषु वचनम् भवति युक्तवद्भावेन खलतिकस्य पर्वतस्य अदूरभवानि वनानि खलतिकम् वनानि ।

४ - ५ - मनुष्यलुपि प्रतिषेधः ।

५ - ५ - मनुष्यलुपि प्रतिषेधः वक्तव्यः चञ्चा अभिरूपः, वध्रिका दर्शनीयः ।

१ - ३ - किम् याः एताः कृत्रिमाः टिघुभादिसञ्ज्ञाः तत्प्रामाण्यात् अशिष्यम् ।

२ - ३ - न इति आह ।

३ - ३ - सञ्ज्ञानम् सञ्ज्ञा ।

१ - ५३ - इदम् अयुक्तम् वर्तते ।

२ - ५३ - किम् अत्र अयुक्तम् ।

३ - ५३ - बहवः ते अर्थाः ।

४ - ५३ - तत्र युक्तम् बहुवचनम् ।

५ - ५३ - तत् यत् एकवचने शासितव्ये बहुवचनम् शिष्यते एतत् अयुक्तम् ।

६ - ५३ - बहुषु एकवचनम् इति नाम वक्तव्यम् ।

७ - ५३ - अतः उत्तरम् पठति जात्याख्यायाम् सामान्याभिधानात् ऐकार्थ्यम् । जात्याख्यायाम् सामान्याभिधानात् ऐकार्थ्यम् भविष्यति ।

८ - ५३ - यत् तत् व्रीहौ व्रीहित्वम् यवे यवत्वम् गार्ग्ये गार्ग्यत्वम् तत् एकम् तच् च विवक्षितम् ।

९ - ५३ - तस्य एकत्वात् एकवचनम् एव प्राप्नोति ।

१० - ५३ - इष्यते च बहुवचनम् स्यात् इति ।

११ - ५३ - तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति जात्याख्यायम् एकस्मिन् बहुवचनम् ।

१२ - ५३ - एवमर्थम् इदम् उच्यते ।

१३ - ५३ - अस्ति प्रयोजनम् एतत् ।

१४ - ५३ - किम् तर्हि इति ।

१५ - ५३ - तत्र एकवचनादेशे उक्तम् ।

१६ - ५३ - किम् उक्तम् ।

१७ - ५३ - व्रीहिभ्यः आगतः इति अत्र घेः ङिति इति गुणः प्राप्नोति इति ।

१८ - ५३ - न एषः दोषः ।

१९ - ५३ - अर्थातिदेशात् सिद्धम् । अर्थातिदेशः अयम् ।

२० - ५३ - न इदम् पारिभाषिकस्य वचनस्य ग्रहणम् ।

२१ - ५३ - किम् तर्हि ।

२२ - ५३ - अन्वर्थग्रहणम् उच्यते वचनम् ।

२३ - ५३ - बहूनाम् अर्थानाम् वचनम् बहुवचनम् इति ।

२४ - ५३ - यावत् ब्रूयात् एकः अर्थः बहुवत् भवति इति तावत् एकस्मिन् बहुवचनम् इति ।

२५ - ५३ - सङ्ख्याप्रयोगे प्रतिषेधः । सङ्ख्याप्रयोगे प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

२६ - ५३ - एकः व्रीहिः सम्पन्नः सुभिक्षम् करोति ।

२७ - ५३ - अस्मदः नामयुवप्रत्यययोः च । अस्मदः नामप्रयोगे युवप्रत्ययप्रयोगे च प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

२८ - ५३ - नामप्रयोगे अहम् देवदत्तः ब्रवीमि ।

२९ - ५३ - अहम् यज्ञदत्तः ब्रवीमि ।

३० - ५३ - युवप्रत्ययप्रयोगे अहं गार्ग्यायणः ब्रवीमि ।

३१ - ५३ - अहम् वात्स्यायनः ब्रवीमि ।

३२ - ५३ - युवग्रहणेन नार्थः ।

३३ - ५३ - अस्मदः नामप्रत्ययप्रयोगे न इति एव ।

३४ - ५३ - इदम् अपि सिद्धम् भवति अहम् गार्ग्यः ब्रवीमि ।

३५ - ५३ - अहम् वात्स्यः ब्रवीमि ।

३६ - ५३ - अपरः आह अस्मदः सविशेषणस्य प्रयोगे न इति एव ।

३७ - ५३ - इदम् अपि सिद्धम् भवति अहम् पटुः ब्रवीमि ।

३८ - ५३ - अहम् पण्डितः ब्रवीमि ।

३९ - ५३ - अशिष्यम् वा बहुवत् पृथक्त्त्वाभिधानात् ।

४० - ५३ - अशिष्यः वा बहुवद्भावः ।

४१ - ५३ - किम् कारणम् ।

४२ - ५३ - पृथक्त्वाभिधानात् ।

४३ - ५३ - पृथक्त्वेन हि द्रव्याणि अभिधीयन्ते ।

४४ - ५३ - बहवः ते अर्थाः ।

४५ - ५३ - तत्र युक्तम् बहुवचनम् ।

४६ - ५३ - किम् उच्यते पृथक्त्वाभिधानात् इति यावता इदानीम् एव उक्तम् जात्याख्यायाम् सामान्याभिधानात् ऐकार्थ्यम् इति ।

४७ - ५३ - जातिशब्देन हि द्रव्याभिधानम् । जातिशब्देन हि द्रव्यम् अपि अभिधीयते जातिः अपि ।

४८ - ५३ - कथम् पुनः ज्ञायते जातिशब्देन द्रव्यम् अपि अभिधीयते इति ।

४९ - ५३ - एवम् हि कः चित् महति गोमण्डले गोपालकम् आसीनम् पृच्छति अस्ति अत्र काम् चिद् गाम् पश्यसि इति ।

५० - ५३ - सः पश्यति पश्यति च अयम् गाः पृच्छति च काम् चिद् अत्र गाम् पश्यसि इति ।

५१ - ५३ - नूनम् अस्य द्रव्यम् विवक्षितम् इति ।

५२ - ५३ - तत् यदा द्रव्याभिधानम् तदा बहुवचनम् भविष्यति ।

५३ - ५३ - यदा सामान्याभिधानम् तदा एकवचनम् भविष्यति ।

१ - ९ - अयम् अपि योगः शक्यः अवक्तुम् ।

२ - ९ - कथम् अहम् ब्रवीमि, आवाम् ब्रूवः, वयम् ब्रूमः ।

३ - ९ - इमानि इन्द्रियाणि कदा चित् स्वातन्त्र्येण विवक्षितानि भवन्ति ।

४ - ९ - तत् यथा इदम् मे अक्षि सुष्ठु पश्यति ।

५ - ९ - अयम् मे कर्णः सुष्ठु शृणोति इति ।

६ - ९ - कदा चित् पारतन्त्र्येण अनेन अक्ष्णा सुष्ठु पश्यामि ।

७ - ९ - अनेन कर्णेन सुष्ठु शृणोमि इति ।

८ - ९ - तत् यदा स्वातन्त्र्येण विवक्षा तदा बहुवचनम् भविष्यति ।

९ - ९ - यदा पारतन्त्र्येण तदा एकवचनद्विवचने भविष्यतः ।

१ - ६ - अयम् अपि योगः शक्यः अवक्तुम् ।

२ - ६ - कथम् उदिते पूर्वे फल्गुन्यौ, उदिताः पूर्वाः फल्गुन्यः, उदिते पूर्वे प्रोष्ठपदे, उदिताः पूर्वाः प्रोष्ठपदाः ।

३ - ६ - फल्गुनीसम्पीपगते चन्द्रमसि फल्गुनीशब्दः वर्तते ।

४ - ६ - बहवः ते अर्थाः ।

५ - ६ - तत्र युक्तम् बहुवचनम् ।

६ - ६ - यदा तयोः एव अभिधानम् तदा द्विवचनम् भविष्यति ।

१ - ४ - इमौ अपि योगौ शक्यौ अवक्तुम् ।

२ - ४ - कथम् ।

३ - ४ - पुनर्वसुविशाखयोः सुपाम् सुलुक्पूर्वसवर्ण इति सिद्धम् ।

४ - ४ - पुनर्वसुविशाखयोः सुपाम् सुलुक्पूर्वसवर्ण इति एव सिद्धम्

१ - २४ - तिष्यपुनर्वस्वोः इति किमर्थम् ।

२ - २४ - कृत्तिकारोहिण्यः ।

३ - २४ - नक्षत्र इति किमर्थम् ।

४ - २४ - तिष्यः च माणवकः पुनर्वसू मणवकौ तिष्यपुनर्वसवः ।

५ - २४ - अथ नक्षत्रे इति वर्तमाने पुनः नक्षत्रग्रहणम् किमर्थम् ।

६ - २४ - अयम् तिष्यपुनर्वसुशब्दः अस्ति एव ज्योतिषि वर्तते ।

७ - २४ - अस्ति च कालवाची ।

८ - २४ - तत् यथा बहवः तिष्यपुनर्वसवः अतिक्रान्ताः ।

९ - २४ - कतरेण तिष्येण गतः इति ।

१० - २४ - तत् यः ज्योतिषि वर्तते तस्य इदम् ग्रहणम् ।

११ - २४ - अथ वा नक्षत्रे इति वर्तमाने पुनः नक्षत्रग्रहणस्य एतत् प्रयोजनम् विदेशस्थम् अपि तिष्यपुनर्वस्वोः कार्यम् तत् अपि नक्षत्रस्य एव यथा स्यात् तिष्यपुष्ययोः नक्षत्राणि यलोपः वक्तव्यः इति नक्षत्रग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति ।

१२ - २४)
अथ वा अथ वा नक्षत्रे इति वर्तमाने पुनः नक्षत्र ग्रहणस्य एतत् प्रयोजनम् तिष्यपुनर्वसुपर्यायवाचिनाम् अपि यथा स्यात् पुष्यपुनर्वसू सिध्यपुनर्वसू ।

१३ - २४)
अथ द्वन्द्वे इति किमर्थम् ।

१४ - २४)
यः तिष्यः तौ पुनर्वसू येषाम् ते इमे तिष्यपुनर्वसवः उन्मुग्धाः ।

१५ - २४)
बहुवचनस्य इति किमर्थम् ।

१६ - २४)
उदितम् तिष्यपुनर्वसू ।

१७ - २४)
कथम् च अत्र एकवचनम् ।

१८ - २४)
जातिद्वन्द्वः एकवत् भवति इति ।

१९ - २४)
अप्राणिनाम् इति प्रतिषेधः प्राप्नोति ।

२० - २४)
एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् बहुवचनग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः सर्वः द्वन्द्वः विभाषा एकवत् भवति इति ।

२१ - २४)
किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

२२ - २४)
बाभ्रवशालङ्कायनम् बाभ्रवशालङ्कायनाः इति एतत् सिद्धम् भवति ।

२३ - २४)
अथ वा न अत्र भवन्तः प्राणिनाः ।

२४ - २४)
प्राणाः एव अत्र भवन्तः ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:14.4870000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

tone of the market

  • बाजार का रुख 
RANDOM WORD

Did you know?

भीमा माहात्म्य हा ग्रंथ उपलब्ध होइल का?
Category : Puranic Literature
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.