Dictionaries | References

कर्म

ना.  दैव , नशीब , प्रारब्ध ;
ना.  काम , कृत्य .
An act or a deed; action gen. 2 Religious action, as sacrifice, ablution &c.; esp. as originating in the hope of future recompense, and as opposed to speculative religion. Three kinds are specified; viz. नित्य, नैमित्तिक, काम्य. 3 Actions or works; a conduct or course. Hence used for Destiny; destiny being only the allotment, to be enjoyed or suffered in the present life, of the fruit of the good and evil actions performed in former lives. Ex. अरे अरे कर्मा ॥ बारा वर्षें झालीं याच धर्मा ॥. The common terms कर्मबळिवंत, कर्म- बळोत्तर, कठीणकर्म, कर्मघोर &c. express All powerful destiny, Hard destiny &c. 4 Action specific; moral duty; obligation imposed by peculiarities of tribe, occupation &c. 5 The subject of action in grammar; the accusative case or the object of a verb. 6 A business, office, function; a prescribed and peculiar work. 7 Par eminence. Sexual copulation. कर्म दोन पावलें पुढें Destiny goes ever before us. कर्मानें ओढणें or ओढवणें expresses the Constraining of destiny; -जागें होणें the propitiousness of destiny; -धाव घेणें the running before or preventing of destiny; -पाठ पुरविणें or उभें राहणें the opposing of destiny; -मागें घेणें or सरणें the falling back or failing of destiny. केल्या कर्माचें फळ The reward of a deed done. Ex. केल्या कर्माचें फळ बापा ॥ ऐश्वर्य तुज देतील ॥ अरे तू भुलूं नको नटूं नको ॥
 न. १ एखादें काम , कृत्य . ' हे कर्म झालें समरांत जेव्हां । होतात कोठें रणभीरु तेव्हां । ' - वेणीसंहार ३ . २ स्नानसंध्या , यज्ञयागादि धार्मिक विधि ; याचे नित्य , नैमित्तिक व काम्य असे तीन भेद आहेत . ३ सांरतच्या आयुष्यातील कृति चाल , आचार , वर्तणुक ; यावरून दैव किंवा नशीब अशा अर्थानें योजतात - येथें दैव म्हणजे पूर्वजन्मार्जित पापपुण्याचा भोगवटा होय ; पुर्वजन्मकृत आचरण ; संचित .' अरे अरेकर्मा । बारा वर्ष झाली याच धर्मा ॥ ' या व्यापारांत मीं साफ बुडालो . माझें कर्म । दुसरें काय ?' ' कर्मबलिवंत ', कर्मबलत्तर ', ' घोर - कठिण कर्म ' या संज ` जा कर्माचें ( दैवाचें ) वर्चस्व , काठिण्य , निष्ठुरता दाखवितात . ४ विशिष्ट काम ; नैतिक कर्तव्य ; जाति , धंदा वगैरेनी मानलेलें आवश्यक कृत्य . ५ ( व्या .) कर्त्यानें अमुक क्रिया केली हें दाखविणारा शब्द ; कर्तृविषयक व्यापाराचें कारक ; कर्माची विभक्ति प्राय ; द्वितीया असते . ' रामा गाय बांधतो ' यांत गाय हें कर्म . ६ उद्योग ; कामधम्दा ; नेमलेलें , विशिष्ट प्रकारचें काम . ७ सुरतक्रीडा ; मैथुन ; रतिसुख ; संभोग .' त्यानें तिच्याशी कर्म केलें . ८ सामान्य क्रिया ; ऐहिक व्यापार ; मायिक क्रिया . ' माया हा सामान्य शब्द असुन तिच्याच देखाव्याला नामरुपें व व्यापाराला कर्म हीं विशिष्टार्थ नामें आहेत .' - नीर २६० . ( सं ,) ( वाप्र .) कर्म दोन पावलें पुढें - नशीब नेहमी आपल्यापुढें धांवत असतें .
०आड   कर्म आडवें येणें ; आपत्ति ओढवणें . ' अन्न घेवोनि जों निघाली । तो कर्म आड ठाकलें । ' - ह १६ . १३० . कर्मानें ओढणें - ओढवणें - दैवाचा पाश येऊन पडणें ; दैवाधीन होणें . - नें जागें होणें - दैव अनुकूल होणें . - नें धांव घेणें - दैव पुढें येणेंज ; दैवाकडुन प्रतिबंध , अडथळा होणें . - नें पाठ पुरविणें - उभें राहणें - दैवानें मोडता , अडथळा घालणें ; कर्म ओढवणें . - नें मागें घेणें - सरणें - दैवानें साहाय्यंन करणें ; केल्या कर्माचें फळ - न . केलेल्या कृत्याचा परिणाम . ' केल्या कर्माचें फळ बापा । ऐश्वर्य तुज देतील । ' अमृत , नव ४४३ . ( सामाशब्द )
ठाकणें   कर्म आडवें येणें ; आपत्ति ओढवणें . ' अन्न घेवोनि जों निघाली । तो कर्म आड ठाकलें । ' - ह १६ . १३० . कर्मानें ओढणें - ओढवणें - दैवाचा पाश येऊन पडणें ; दैवाधीन होणें . - नें जागें होणें - दैव अनुकूल होणें . - नें धांव घेणें - दैव पुढें येणेंज ; दैवाकडुन प्रतिबंध , अडथळा होणें . - नें पाठ पुरविणें - उभें राहणें - दैवानें मोडता , अडथळा घालणें ; कर्म ओढवणें . - नें मागें घेणें - सरणें - दैवानें साहाय्यंन करणें ; केल्या कर्माचें फळ - न . केलेल्या कृत्याचा परिणाम . ' केल्या कर्माचें फळ बापा । ऐश्वर्य तुज देतील । ' अमृत , नव ४४३ . ( सामाशब्द )
०कचाट  न. प्रारब्धामुळें मागें लागलेलें दुदैव . संकट , विपन्नावस्था ; कर्मकटकट ; पूर्व जन्मीचें पाप , भोग , ' प्राणी कष्टकष्टोंचि मेले । कर्मकचाटें । ' - दा १८ . ८ . २ . ( सं . कर्म + म . कचाट )
०कटकट   खटखट - स्त्री . १ प्रारब्धयोगानें वाट्यांस आलेलें किंवा गळ्यांत पडलेलें व कंटाळा येण्याजोगें कोनतेंहि काम ; वरचेवर त्रास देणारें , डोकें उठविणारे , अडथळा आणणारें काम किंवा व्यक्ति ; कोणतीहि नशीबीं आलेली पीडा , त्रास , छळ , जाच वगैरे . २ ( ल .) जिकिरीचें , नावडतें काम ; व्याद . ' मी म्हतारा झालों माझ्यामागें ही शिकविण्याची कर्म कटकट कशाला ?' ' आतां त्यांची कर्मकटकट आपणांस कशाला हवी ' - नि . ६७ . ३ ( ल .) भांडण ; तंटा ; कटकट . ' तुम्हा दोघांत नेहमीं इतकीं कर्मकटकट चालत असतें .' - भा . ३७ .
०कट्टी वि.  ( गो .) हतभागी ; कर्मकरंटा .
०कथन   नी - न . १ कर्मकथा ; कर्माची कहाणी . २ ( ल .) दुदैवी प्रसंगकथन ; दुःखदकथा ; कर्मकथा पहा .' ऐसी आमुची कर्मकथनी । तें अनायासें आलें सर्व घडोनी । ' - मक २६ . १८५ . ( सं .)
०कथा  स्त्री. १ प्रारब्धामुळें भोगलेल्या दुःख , त्रास , दगदग , वगैरेची दुसर्‍याजवळ संगितलेली गोष्ट , वृत्तांत , कहाणी . २ आत्मश्लघेचें किंवा रिकामटेकडें भाशण ; बाता . ३ एखाद्या प्रसंगाची किंवा कृत्यांची खरी व इत्थंभूत हकिकत . ४ कंटाळवाणें , निरर्थक भाषण बडबड . ( सं .)
०कपाट  न. कर्मकचाट पहा . ( सं .)
०कहाणी  स्त्री. कर्मकथा पहा .
०कांड  न. त्रिकांड वेदांतील यज्ञासंबंधीचा कर्ममार्गदर्शक व आचारनिदर्शक भाग ;- मंत्र व ब्राह्माणें मिळून जो वेदभाग त्यास कर्मकांड व उपनिषदांस ज्ञानकांड म्हणतात . ' कर्म कांड तरी जाणें । मुखोद्‍गत पुराणें । ' - ज्ञा १३ . ८२८ . २ धर्मकर्मे , आचारविचार , संस्कार वगैरेना व्यापक अर्थानें हा शब्द लावितात . ( सामा .) आन्हिक ; नित्यनैमित्तिक आचार . ' कृष्णगीत रुचतां श्रवणांतें । कर्मंकाड रुचि न दे कवणातें ॥ ' ' आतां आपलें कर्मकांड अगदीं एकाबाजूस ठेवावें .' - चंद्रगुप्त ३५ . ३ कंटाळवाणी , निरर्थक बडबड , कर्मकथा . ( क्रि० गाणें ; सांगणें ; बोलणे ).
०कार वि.  १ ( गो .) कर्मनिष्ठ २ शिल्पी ; लोहार . ( सं .)
०काल    - पु . धर्मकार्य करण्यास उचित असलेला काळ , विळ , समय . ( सं .)
०केरसुणी  स्त्री. कर्मरुपी केर सरसकट झाडणारी , कर्मापासून , कर्मापासून सोडविनारी केरसुणी . ' तेव्हा तेंचि श्रद्धा होय । कर्मकेरसुणी । ' - ज्ञा . १७ . ६४ .
०गति  स्त्री. दैव . प्रारब्ध ; नशीब . दैवगति पहा . ( सं .)
०चंडाळ   चंडाळा - पु . ( कृत्यानें ) निवळ चांडाळ . १ अति कूर . पाषाणहृदयी माणुस . २ स्वैर वर्तनी ; धर्मलंड ; दुरात्मा . ( सं .)
०चोदना  स्त्री. कर्म करण्याची प्रेरणा . ' कर्मचोदना व कर्मसंगरह हे शब्द पारिभाषिक आहेत .' - गीर ८३५ . ( सं .)
०ज वि.  कर्मापासून उप्तन्न झालेलें . ' सकळ यज्ञ कर्मज ' - ज्ञा . ८ . ४६ . ( सं .)
०जड  पु. कर्मठ लोक . ' तिन्हीं लोकांचा शास्ता । इश्वर तो मी नियंता । येणें कर्मजडांची वार्ता । अनीश्वरता छेदिली । ' एभा १० . ६२१ .
०जात  न. सर्व प्रकारचें कर्म ; सर्व तर्‍हेचें व्यापार . ' मग सस्य फळपांकांत । तैसें निमालिया कर्मजात । आत्मज्ञान गिंवसित । अपैसें ये । ' - ज्ञा . १८ . १२९ . ( सं .)
०जीव वि.  ( गो .) बारीक , लहान प्राणी .
०दक्ष वि.  धर्माचार व विधि यांत निपूण ; कर्मठ ; कर्मशील ; कर्मनिष्ठ , कर्मिष्ठ यांसारख्या उपयोग . कर्मदक्शा कर्ममोचका । जयराम कोंदड भंजना । ' ( सं .)
०धर्म  न. ( क्व .) पु . ( आयासमासांतील धर्म शब्द जरी पुल्लिंगी असला तरी बहुतेक सर्व सामान नपुसलिंगीच आहेत ; कारण यांतील अप्रधानार्थ कर्म शब्दापासूनच निघालेला असून धर्म शब्द केवळ जोडशब्द आहे ) वर्तन ; वर्तनक्रम ; कृत्य ; आचरण . ' जसें ज्याचें कर्मधर्म तशी त्यास फलप्राप्ति .' ' कर्माधर्मानें कोण्ही संपत्ति भोगतो आणी गादीवर बसतो , कोण्ही फांशी जातो .'; कोण्हाच्या कर्मधर्मात कोण्हाचा वांटा नाही .' = प्रत्येकाला स्वतःच्या कृत्याबद्दल झाडा दिला पाहिजे .
०धर्मगुण  पु. कर्मधर्माचा प्रभाव , शक्ति . कर्मधर्मसंयोग पहा . ( सं .)
०धर्मविरहित वि.  धर्माज्ञा . धर्मिक व्रतें व कृत्यें ज्यानें सोडलीं आहेत . किंवा जो त्यापासुन मुक्त झाला आहे असा ; ऋषि किंवा साधुजन यांना चांगल्या अर्थी उच्छृंखल व धर्मलंड यांना वाईट अर्थी लावतात . ' आम्हीं कर्मातीत झालों म्हणती ' या शब्दाचा अर्थ दोन्हीं प्रकारचा म्हणजे चांगला व वाईटहि आहे . ' झालों कर्मधर्मविरहित । मना आवडे तो भोग भोगित । ' ( सं .)
०धर्म   धर्मयोग - पु . १ स्वतःचें दैव आणि सत्कर्म यांचा संयोग ; भाग्य व सदाचार यांचें ऐक्य ( पूर्वजन्मार्जित आणि इहजन्मार्जित सत्कृत्यांचें फळ मिळुन ) २ अकल्पित मेळ ; यदृच्छा ; प्रारब्धायोग .
संयोग   धर्मयोग - पु . १ स्वतःचें दैव आणि सत्कर्म यांचा संयोग ; भाग्य व सदाचार यांचें ऐक्य ( पूर्वजन्मार्जित आणि इहजन्मार्जित सत्कृत्यांचें फळ मिळुन ) २ अकल्पित मेळ ; यदृच्छा ; प्रारब्धायोग .
०धर्मसंयोगानें   क्रिवि . अचानक ; चमत्कारिक किंवा अकल्पित मेळ मिळून येऊन ; प्रसंगोपात्त ; प्रारब्ध योगानें . कर्मधर्मसंयोगानें मी अगदीं सहज बाहेर गेलों तों माझी नजर तिच्याकडे गेली .' - मायेचा बाजार .' कर्मधर्मसंयोगानें तुमची गांठ पडली आहे तर गोड बोलून काळ लोटावा .'
०धारय  पु. ( व्या .) वक्त्याच्या मनांत उभय शब्दांचा भाव ज्यांत समान असतो किंवा उभय शब्दांचा परस्पर उपमानोपमेभावसंबंध ज्यांत असतो तो ; विशेष्य - विशेषणांचें सान्निध्य असून त्यांचा जो समास घडतो तो ; उदा० ' भक्तिमर्ग = भक्ति तोच मार्ग , किंवा भक्तिरुप जो मार्ग तो ; भवसागर ; संसारा टावि ; काळपुरुष .' - मराठीभाषेचेंव्या . २७५ . तत्पुरुषसमासाचा एक भेद . ( सं .)
समास  पु. ( व्या .) वक्त्याच्या मनांत उभय शब्दांचा भाव ज्यांत समान असतो किंवा उभय शब्दांचा परस्पर उपमानोपमेभावसंबंध ज्यांत असतो तो ; विशेष्य - विशेषणांचें सान्निध्य असून त्यांचा जो समास घडतो तो ; उदा० ' भक्तिमर्ग = भक्ति तोच मार्ग , किंवा भक्तिरुप जो मार्ग तो ; भवसागर ; संसारा टावि ; काळपुरुष .' - मराठीभाषेचेंव्या . २७५ . तत्पुरुषसमासाचा एक भेद . ( सं .)
०निष्ठ वि.  कर्मठ पहा . ' जया लाभचिया आशा । करूनि धैर्यबाहुंचा भरवंसा । घालीत षट्‌कर्माचा धारसा । कर्मनिष्ठ । - ज्ञा ६ . ४७४ . ( सं .)
०निष्ठा  स्त्री. १ कर्मावर निष्ठा . २ कर्मयोग . वैदिक धर्मांत ... दोन मार्ग ... असतें , पैकीं एका मार्गास ... ज्ञाननिष्ठा व ... दुसर्‍यास कर्मयोग किंवा संक्षेपानें नुसता योग अगर कर्मनिष्ठा असें म्हणतात . - गीर ३०१ . ( सं .)
०न्यास  पु. १ कर्म किंवा कृत्यें यांचा त्याग ( पुढील जन्मी हित व्हावें ; किंवा फ्ळ मिळावें म्हणुन ). २ फलन्यास ; कर्मापासून मिळणार्‍या फलाविषयींच्या इच्छेचा किंवा आशेचा त्याग ; निष्कामकर्म . ( सं .)
०फल  न. प्रारब्धापासून मिळणारें फळ ; पूर्वजन्मीं केलेल्या पापपुण्याचें चांगलें अगर वाईट असं या जन्मीं भोगावें लागणारं फळ . ' सांडुनि दुधाचि टकळी । गोंवारी गांवधेनु वेंटाळी । किंबहुना कर्मफळी । तैसें कीजे । - ज्ञा . १८ . १७४ . ( सं .)
०फुटका वि.  भाग्यहीन ; दुदैवी ; कमनशिबाचा ; अभागी . ( कर्म + फुटणें )
०फुटणें   सक्रि दुदैव ओढवणें ; गोत्यांत येणें ; नुकसान होणें .
०बंध  पु. फलशेनें केलेल्या कर्मामुळें प्राप्त झालेलें बंधन ; प्रारब्धाप्राप्त स्थिति ; मायिक पसारा ; ऐहिक मायापाश ; प्रपंच संसार .' जो पहुडला स्वानंदसागरीं । कर्मबंधीं न पडे तो । ' ( सं .)
०बंधु  पु. व्यवसायबंधु ; समव्यवसायी ; एकाच प्रकारचें काम करणारा . ( सं .)
०भुवन  न. कर्मरुप घर . ' तेथ न्यावो आणि अन्यावो । हा द्विविधु साधुनि आवो । उभवितां न लवी खेंवो । कर्मभुवनें । ' - ज्ञा . १८ . ४५५ . ( सं .)
०भूमि   भूमिका - स्त्री . १ इहलोक ; मृत्युलोक ; यज्ञादि धार्मिक कृत्यें जेथें करतां येतात ती जागा कर्म करावयाचें क्षेत्र ; रंगभूमि ( मर्त्यांची ). जेथें मनाचा प्रवेशु नाहीं । त्यांची पायवाट ते ठायीं । ऐसें स्वइच्छा विचारितां महीं । आलें ते पाही कर्मभूमीस ' - एभा २ . १८४ . ' परम प्रतापी दशरथपिता । कर्मभूमीस येईल मागुता । ' - रावि १६ . ८६ . ( सं .) २ प्राधान्यानें भारतवर्ष . - हंको .
०भोग  पु. भवितव्यतेच्या नियमानुरुप मिळणारी सुखदुःखें सोसणें ; दैवाची भरपाई ; पूर्वसंचितानुरुप या जन्मीं प्राप्त होणारी स्थिति . ' माझा कर्मभोग चुकत नाही .' ( सं .)
०भ्रष्ट वि.  धर्मशास्त्रविहित नित्यनैमित्तिक कर्माचें आचरण न करणारा . धर्माज्ञा व धर्मकर्म परिपालनाविषयीं उदासीन ; कर्तव्यपराड्‌मुख . ( सं .)
०मार्ग  पु. १ स्नानसंध्या इ० कर्में करण्याची रीत ; यज्ञयागादि कर्मरुप ईश्वरप्राप्तीचा किंवा मोक्षाचा साधनीभूत मागें ; सत्कृत्यें केल्यानें व धर्माचरणानें मोक्षाला जाण्याचा मार्ग . २ धर्मकृत्यें करण्याचा खरा मार्ग . ३ श्रौत म्हणजे यज्ञयागादि कर्माचा मार्ग . ' भारतीय तत्त्वज्ञानांत मोक्षाचें कर्ममार्ग . ज्ञानमार्ग व भक्तिमार्ग असें तीन मार्ग सांगितलें आहेत . '- ज्ञाको क १३२ . ( सं .)
०मार्गी वि.  मार्ग कर्ममार्गानें जाणारा ; जो निष्ठापुर्वक धर्माचारण करून . परमेश्वरकर्मकर्मानें जाणारा ; जो निष्ठापूर्वक धर्माचरण करून परमेश्वरप्राप्तीविषयी झटतो तो . ( सं .)
०मुक्ति  स्त्री. स्नानसंध्यादि नित्य नैमित्तिक कर्में करण्याची आवश्यकता ज्या स्थितींत उरत नाहीं . अशी अवस्था नैष्कर्म्यसिद्धि ( सं .)
०मोचक वि.  कर्ममार्गापासून मुक्त करणारें ; ऐहिक सुखदुःखापासून सोडविणारें . ' कर्मदक्षा कर्ममोचका । जयराम कोदंडभंजना । ' ( सं .)
०मोचन  न. कर्ममार्गापासून मुक्तता .
०योग  पु. १ प्रारब्ध ; दैव ; यदृच्छा ; योगायोग . २ दैवगतीनें घडणारी गोष्ट . - शर . ३ व्यापार ; चळवळ किंवा कार्य करण्याचें तत्त्व . - झाकों क १३५ . ४ ज्ञान हें जरी किंवा कार्य करण्याचें तत्व . - ज्ञाको क १३५ . ४ ज्ञान हेंच जरी मोक्षसाधन असलें तर कर्मशुन्य राहणें कधींच शक्य नसल्यामुळें त्याचें बंधकत्व नाहीसें होण्यास कर्में कधींही न सोडतां शेकटपर्यंत तींच निष्कामबुद्धीनें करीत राहण्याचा जो योग तो . - टिसू ४७ - ४८ ; याला इंग्रजींत एनर्जीझम असा प्रतिशब्द गीतरहस्यांत सुचविला आहे . - गीर ३०१ . वरील टीप . या योगाचें जें शास्त्र त्यास कर्मयोग म्हणतात व तें आचरणारा तो कर्मयोगी ). ' बलवंत ( टिळक ) कर्मयोगी ' - सन्मित्रसमाज मेळा पद्मावली १९२९ , पद १ . ( सं .)
०लंड वि.  धर्मशास्त्रविहित नित्यनैमित्तिक विधीचें पालन न करणारा ; धर्मभ्रष्ट ; धर्मविधि व धर्माज्ञेचा धिक्कार करणारा , उपहार करणारा . ( सं .)
०लोप  पु. नित्य धार्मिक क्रमांतील एखादें कार्म सोडणें , न करणें ; दीर्घकालपर्यंत नित्य आगर नैमित्तिक कर्मविधि न करणें . ( सं )
०वाचकधातुसाधित  न. मुळ धातूस ' ल ' किंवा ' लेला ' हें प्रत्यक लाविले अस्तां होणारे धातुसाधित . उ०केलेला दिलेल्या . परंतु यांत ' पढ ' धातूचा गज वर्ज्य करुन हे प्रत्यय लावितेसमयीं सकर्मक धातूस ' इ ' आगम होतो . उदा० ठेविला , अर्पिला , आकर्षिलेला . - मराठी - भाषेचें व्याकरण १७३ . ( सं .)
०वाद  पु. १ धर्मवहित कर्मा नीच मोक्षप्राप्ति होतें असें मत . २ मनुष्यास विशिष्ट जन्मांत जें सुखदुःख मिळतें तें त्याच्या पूर्व जन्मांतील कृत्याचें फल होय असा युक्तिवाद ; कर्माचें फळ भोगणें ही कल्पना . - ज्ञाको क १३६ . ( सं .) ०वादी - पु . कर्मवादावरच भिस्त ठेवून त्याचें समर्थन करणारा माणुस ( सं .)
०वासना  स्त्री. दैनिक धर्मकृत्याबद्दलचीं इच्छा , आवड . ( सं .)
०विधि  पु. ( अनेकवचनींही प्रयोग होतो ) धर्मसंबंधी कृत्यें वगैरेचे नियम , पद्धति , रिती मार्ग ; कोणत्याही विशिष्ठ प्रकारच्या धर्मकृत्याचें सुत्र किंवा विधान . ( सं .)
०विपाक  पु. १ पूर्व जन्मीम केलेल्यां पुण्य , पाप वगैरे कृत्याचें फल पुढील जन्मीं हटकून यावयाचें हा सिद्धांत . २ कर्माची फलनिष्पत्ति ; परिणाम . ( सं .)
०वीर  पु. कार्यकर्ता ; पराक्रमी मनुष्य . ' कर्मवीर निघूनी गेला ' - संग्राम ४९ . ( सं .)
०वेग   कर्माचा वेग - पु . दैवाचा किंवा प्रारब्धाचा जोर , झपाटा , सामर्थ्य धक्का ; पुर्वसंचिताचा प्रभाव . ;' कलालचा भोवरा । जैसा भत्रें गरगरा । कर्मवेगाचा उभारा । जोंवरी। ' जेथें कर्माचा वेग सरे । तेथें धांव पुरे । ' ( सं .) २ ( अनेक वार केलेल्या ) कृत्यांचा जोर , समर्थ्य , प्रचोदन ; संवयीचा जोर ; स्वाभाविक प्रेरणा ; कर्मवेग भलत्याकडे ओढून नेईल '
०शील वि.  कर्मासक्त ; धर्मानें वागणारा ; शास्त्रानें संगितलेलीं सर्व धर्मकर्में जो मनापासून काळजीपुर्वक करतो तो . ( सं .)
०संगी वि.  कामांत , धर्मानुष्ठांनांत , व्रतनियमनांत सतत गढलेला ; याच्या विरुद्ध ज्ञानाभ्यासी ( सं .)
०संग्रह  पु. निरनिराळे व्यवसाय . व्यापार ; आपण ज्या क्रिया . ' कर्मसंग्रह या शब्दानें त्याच मानसिक क्रियेच्या तोडीच्या बाह्म क्रिया दाखविल्या जातात .' - गीर ८३६ . ( सं .)
०संचय  पु. कर्मसंग्रह ; मनुष्याचें अनेकविध व्यापार , क्रिया ; चलनवलनादि कृत्य ' तैसेंचि कर्ता करण कार्य । हा कर्मसंचयो । ' - ज्ञा . १८ . ५१२ . ( सं )
०संन्यास  पु. १ अक्र्माचा त्याग ; नित्य नैमित्तिकादि कर्में करण्याचें सोडुन देणें . २ शारीरिक सोडुन इतर सर्व कर्मांचा त्याग ( शांकरमत ). ' शंकराचार्यांच्या ग्रंथात कर्मसंन्यासच प्रतिपाद्य आहे .' - टिसू ५ . ( सं .)
०सूत्र  न. नित्य धर्मकर्माची व त्यासंबंधी नियमांची मालिका ; कर्तव्यकर्म . परंपरा . ' भवपाश तोडिते शस्त्र । ज्ञान ईश्वराचें विचित्र । परि जिवाचें कैसें कर्मसुत्र । जे अनावडी तेथें विषयीं ।
०हीन वि.  धार्मिक नियम , विधि न पाळणारा ; धार्मिक नियमाबद्दल काळजी न करणरा ( सं .) म्ह० कर्मणो गहना गति = नशिबाची गति जाणणें शक्य नाहीं . ( एखादी वाईट गोष्ट अकल्पित घडली म्हणजे दैववादी मनुष्य ही म्हण म्हणतो )
कर्म आड येणें-ठाकणें
एखादी गोष्‍ट आपल्‍याला अनुकूल अशी होण्याची वेळ येत आहे तो मध्येच आपल्‍या कमनशीबाने काहीतरी विघ्‍न येणें
एखादी मध्येच आपत्ति ओढवून आपणाला होणारा लाभ दुरावणें. ‘अन्न घेवोनि जो निघाली। तों कर्म आड ठाकलें।’ -ह १६.१३०.
  An act. The object of a verb. Destiny. An office. Religious action.

Related Words

कर्म   कर्म   कर्तुः संयोगजं कर्म   कर्म ओढवणें   जाती कोंकोणो, कर्म नखाणी   जोंवरी सूर्यचंद्राची फेरी, तोंवरी कर्म चाले व्यवहारीं   दैव देतें आणि कर्म नेतें   नव्हे कर्म ना धर्म ना योग कांहीं ।   कर्म केरसुणी   जन्म दिला, पण कर्म नाहीं दिलें   कर्म दोन पाऊलें पुढें   हांसत कर्म करावें भोगावें रडत तेंचि परिणामीं   धर्म थोडा, कर्म अधिक   असुरी कर्म   आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च।। पंचैतानि विसृज्यंते जन्मस्थस्यैव देहिनः ।।   उंबरघाट सुटणें महा (कर्म) कठिण   एके ज्ञानेचि सार्थक, सर्व कर्म निरर्थक   कर्म अभिमानें वर्ण अभिमानें नाडले ब्राह्मण कलियुगी   कर्म म्‍हणजे धर्म   कर्म सोण्णु मेळयिल्‍लें ज्ञान, रांदयि नातिल्‍या शिता जेवण   काया कोमल, कर्म कठीण   देव देतो अन्‌ (पर) कर्म नेतें   धर्म करतां कर्म उभें राहतें   भागूबाईचें कर्म, भागूबाईस माहीत   सांडणें-सांडिती नित्य नेम कर्म, बोलती कळिकाळाचें वर्म   कर्म ओढवणें   जन्म दिला, पण कर्म नाहीं दिलें   धर्म थोडा, कर्म अधिक   असुरी कर्म   आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च।। पंचैतानि विसृज्यंते जन्मस्थस्यैव देहिनः ।।   उंबरघाट सुटणें महा (कर्म) कठिण   एके ज्ञानेचि सार्थक, सर्व कर्म निरर्थक   कर्तुः संयोगजं कर्म   कर्म अभिमानें वर्ण अभिमानें नाडले ब्राह्मण कलियुगी   कर्म केरसुणी   कर्म दोन पाऊलें पुढें   कर्म म्‍हणजे धर्म   कर्म सोण्णु मेळयिल्‍लें ज्ञान, रांदयि नातिल्‍या शिता जेवण   काया कोमल, कर्म कठीण   जाती कोंकोणो, कर्म नखाणी   जोंवरी सूर्यचंद्राची फेरी, तोंवरी कर्म चाले व्यवहारीं   देव देतो अन्‌ (पर) कर्म नेतें   दैव देतें आणि कर्म नेतें   धर्म करतां कर्म उभें राहतें   नव्हे कर्म ना धर्म ना योग कांहीं ।   भागूबाईचें कर्म, भागूबाईस माहीत   सांडणें-सांडिती नित्य नेम कर्म, बोलती कळिकाळाचें वर्म   हांसत कर्म करावें भोगावें रडत तेंचि परिणामीं   असुरी कर्म   आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च।। पंचैतानि विसृज्यंते जन्मस्थस्यैव देहिनः ।।   उंबरघाट सुटणें महा (कर्म) कठिण   एके ज्ञानेचि सार्थक, सर्व कर्म निरर्थक   कर्तुः संयोगजं कर्म   कर्म अभिमानें वर्ण अभिमानें नाडले ब्राह्मण कलियुगी   कर्म ओढवणें   कर्म केरसुणी   कर्म दोन पाऊलें पुढें   कर्म म्‍हणजे धर्म   कर्म सोण्णु मेळयिल्‍लें ज्ञान, रांदयि नातिल्‍या शिता जेवण   काया कोमल, कर्म कठीण   जन्म दिला, पण कर्म नाहीं दिलें   जाती कोंकोणो, कर्म नखाणी   जोंवरी सूर्यचंद्राची फेरी, तोंवरी कर्म चाले व्यवहारीं   दैव देतें आणि कर्म नेतें   देव देतो अन्‌ (पर) कर्म नेतें   धर्म करतां कर्म उभें राहतें   धर्म थोडा, कर्म अधिक   नव्हे कर्म ना धर्म ना योग कांहीं ।   भागूबाईचें कर्म, भागूबाईस माहीत   सांडणें-सांडिती नित्य नेम कर्म, बोलती कळिकाळाचें वर्म   हांसत कर्म करावें भोगावें रडत तेंचि परिणामीं   कर्मठी बाई   कर्मतत्व   कर्ममेळा   कर्मविपाकसंहिता   जातकर्म   नित्यकर्म   विश्वकर्मा   सत्कर्मसंग्रह   
: Folder : Page : Word/Phrase : Person
  |  
  • नित्यकर्म-विधि:
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - कर दर्शन
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - प्रात:स्मरण
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - वेदोक्त प्रातःस्मरण सूक्त
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - स्नान की विधि
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - सन्ध्योपासन विधि:
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - तर्पण विधि:
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - सूर्योपस्थान
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - समर्पण
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - नित्य होम विधि:
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - बलिवैश्वदेव विधि:
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - ब्रह्मयज्ञ विधि:
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - संक्षिप्त भोजन विधि:
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - शिवपूजनविधि:
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - विष्णु पूजन विधि:
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - राम पूजनविधि:
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - हनुमत्पूजनविधि:
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - दुर्गापूजनविधि:
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम्
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  • विधीः - शिवमहिम्न: स्तोत्रम्
    जो मनुष्य प्राणी श्रद्धा भक्तिसे जीवनके अंतपर्यंत प्रतिदिन स्नान, पूजा, संध्या, देवपूजन आदि नित्यकर्म करता है वह निःसंदेह स्वर्गलोक प्राप्त करता है ।
  |  
: Folder : Page : Word/Phrase : Person

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.