TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

शुक्रनीतिः - द्वितीय अध्याय

प्रस्तुत नीति शुक्राचार्यांनी न लिहिता मूळ नीति भगवान् श्रीशंकरांनी लिहिली आहे.


द्वितीयः अध्यायः
युवराजादिलक्षण
सहकार्याची आवश्यकता
यद्यप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम्‍ ।
पुरुषेणासहायेन किमु राज्यं महोदयम्‍ ॥१॥

सर्वविद्यासु कुशलो नृपो ह्यपि सुमंत्रवित्‍ ।
मंत्रिभिस्तु विना मंत्रं नैकोऽर्थं चितयेत्क्कचित्‍ ॥२॥

सभ्या धकारिप्रकृतिसभासत्सु मते स्थितः ।
सर्वदा स्यान्नृपः प्राज्ञः स्वमते न कदाचन ॥३॥

प्रभुः स्वातन्त्र्यमापन्नो ह्यनर्थायैव कल्पते ।
निन्नराष्ट्रो भवेत्सद्यो भिन्नप्रकृतिरेव च ॥४॥

राजाचा सहाय्यक कसा असावा ?
कुलगुणशीलवृध्वाञ्छरान्‍ भक्तान्प्रियंवदान्‍ ।
हितोपेदशकान्नलेशसहान्‍ धर्मरतान्सदा ॥५॥

कुमार्गगं नृपमपि बुद्धयोद्धर्त्तुं क्षणाञ्छुचीन ।
निर्मत्सरान्कामक्रोध लोभही नान्निरालसान्‍ ॥६॥

हीयते कुसहायेन स्वधर्माद्राज्यतो नृपः ।
कुकर्मणा प्रतष्टास्तु दितिजाः कुसहायतः ॥७॥

नष्टा दुर्योधनाद्यास्तु नृपाः शूरा बलाधिकाः ।
निरभिमानो नृपतिः सुसहायो भवेदतः ॥८॥

युवराज आणि मंत्रीगण यांची नियुक्ती
युवराजोऽमात्यगणो भुजावेतौ महीभुजः ।
तावेव नयने कर्णो दक्षसव्यौ क्रमात्स्मृतौ ॥९॥

बाहुकर्णाक्षिहीनः स्याद्विना ताभ्यामतो नृपः ।
योजयेञ्चिन्तयित्वा तौ महानाशाय चान्यथा ॥१०॥

युवराज कसा असावा ?
सुनीतिशास्त्रकुशलान्‍ धनुर्वेदविशारदान्‍ ।
क्लेशसहांश्च वाग्दंडपारुष्यानुभवान्‍ सदा ॥११॥

शौर्ययुद्धरतान्‍ सर्वकलाविद्याविदोंऽजसा ।
सुविनीतान्प्रकुवीत हयमात्याद्यैर्नृपः सुतान्‍ ॥१२॥

सुवस्त्राद्यैर्भूषयित्वा लालयित्वा सुक्रीडनैः ।
अर्हयित्वाऽऽसनाद्यैश्च पालयित्वा सुभोजनैः ॥१३॥

कृत्वा तु यौवराज्यार्हान्‍ यौवराज्येऽभिषेचयेत्‍ ।
अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विनश्यति ॥१४॥

राजपुत्रः सुदुर्वृत्तः परित्यागं हि नार्हति ।
क्लिश्यमानः स पितरं परानाश्रित्य हन्ति हि ॥१५॥

व्यसने सज्जमानं तं क्लेशयेद्‍ व्यसनाश्रयैः ।
दुष्टं गजमिवोद्‍ वृत्तं कुर्वीत सुखबन्धनम्‍ ॥१६॥

सुदुर्वृत्तास्तु दायादा हन्तव्यास्ते प्रयत्नतः ।
व्याघ्रादिभिः शत्रुभिर्वा छलै राष्ट्रविवृद्धये ॥१७॥

अतोऽन्यथा विनाशाय प्रजाया भूपतेश्च ते ।

युवराजाची कर्तव्ये
प्राप्यापि महतीं वृद्धिं वर्तेत पितुराज्ञया ॥१८॥

पुत्रस्य पितुराज्ञापि परमं भूषणं स्मृतम्‍ ।

भार्गवेण हता माता राघवस्तु वनं गतः ॥१९॥

पितृस्तपोबलात्तौ तु मातरं राज्यमापतुः ।
शापानुग्रहयोः शक्तो यस्तस्याज्ञा गरीयसी ॥२०॥

सोदरेषु च सर्वेषु स्वस्याधिक्यं न दर्शयेत्‍ ।
भागार्हभ्रातृणां नष्टो हयवमानात्सुयोधनः ॥२१॥

पितुराज्ञोल्लंघनेन प्राप्यापि पदमुत्तमम्‍ ।
तस्माद्‍ भ्रष्टा भवन्तीह दासवद्राजपुत्रकाः ॥२२॥

ययातेश्च यथा पुत्रा विश्वामित्रसुता यथा ।

पितृसेवापरस्तिष्ठेत्कायवाड्मानसैः सदा ॥२३॥

तत्कर्म नियतं कुर्याद्येन तुष्टो भवेत्पिता ।
तन्न कुर्याद्येन पिता मनागपि विषीदति ॥२४॥

यस्मिन्पितुर्भवेत्प्रीतिः स्वयं तस्मिन्प्रियं चरेत्‍ ।
यस्मिन्द्वेषं पिता कुर्यात्स्वस्यापि द्वेष्य ऐव सः ॥२५॥

असंमतं विरुद्धं वा पितुर्नैव समाचरेत्‍ ।

चारपूचकदोषेण यदि स्यादन्यथा पिता ॥२६॥

प्रकृत्यनुमतं कृत्वा तमेकान्ते प्रबोधयेत्‍ ।
अन्यथा सूचकान्नित्यं महाद्दंडेन दण्डयेत्‍ ॥२७॥

विद्यया कर्मणा शीलैः प्रजा संरंजन्मुदा ।
त्यागी च सत्वसपन्नः सर्वान्कुर्याद्वशे स्वके ॥२८॥

मंत्री कसे असावेत ?
परीक्षकैर्द्रावयित्वा यथा स्वर्ण परीक्षते ।
कर्मणा सहवासेन गुणैः शीलकुलादिभिः ॥२९॥

भृत्यं परीक्षयेन्नित्यं विश्वात्स्यं विश्वसेत्तदा ।
नैव जातिर्न च कुलं केवलं लक्षयेदपि ॥३०॥

कर्मशीलगुणाः पूज्यास्तथा जातिकुलेन हि ।
न जात्या न कुलेनैव श्रेष्ठत्व प्रतिपश्चते ॥३१॥

विवाहे भोजने नित्यं कुलजातिविवेचनम्‍ ।

श्रेष्ठ सेवकाची लक्षणे
सत्यवान्‍ गुणसम्पन्नस्तथाऽभिजनवान्धती ॥३२॥

सुकुलश्च सुशीलश्च सुकर्मा च निरालसः ।
यथा करोत्यात्मकार्यं स्वामिकार्यं ततोऽधिकम्‍ ॥३३॥

चतुर्गुणेन यानेन कायवाड्मानसेन च ।
भृत्या च तुष्टो मृदुवाक्कार्यदक्षः शचिर्दुढः ॥३४॥

परोपकारणे दक्षो ह्यपकारपराड्मुखः ।
स्वाम्यागस्कारिणं पुत्रं पितरं चापि दर्शकः ॥३५॥

अन्यायगामिनी परयो यतद्रूप; सुबोदकः ।
नाक्षेप्ता तद्रिरं कांचित्तन्यूनस्या प्रकाशकः ॥३६॥

अदीर्घसूत्रः सत्कार्ये ह्यसत्कार्ये चिरक्रियः ।
न तभ्दार्यापुत्रमित्रच्छि द्रदर्शी कदाचन ॥३७॥

तद्भद्‍ बुद्धिस्तदीयेषु भार्यापुत्रादि बन्धुषु ।
न श्लाघते स्पर्धते न नाभ्यसूर्यात निन्दति ॥३८॥

नेच्छत्यन्याधिकारं हि निःस्पृहे मोदते सदा ।
तद्दत्तवस्त्रभूषादिधारक स्तत्पुरोऽनिशम्‍ ॥३९॥

भृतितुल्यव्ययी दान्तो दयालुः शूर ऐव हि ।
तदकार्यस्य रहसि सूचको भृतको वरः ॥४०॥

विपरीतगुणैरेभिर्भृतको निन्द्य उच्यते ।

निंदीत सेवकाची लक्षणे
ये भृत्या हीनभृतिका ये दंडेन प्रकर्षिताः ॥४१॥

शठाश्च कातरा लुब्धाः समक्षप्रियवादिनः ।
मत्ता व्यसनिनश्चार्ता उत्कोचेष्टाश्च देविनः ॥४२॥

नास्तिका दाम्भिकाश्चैवासत्यवाचोऽप्यसूयकाः ।
ये चापमानिता येऽसद्वाक्यैर्मर्मणि भेदिताः ॥४३॥

रिपोर्मित्राः सेवकाश्च पूर्ववैरानुवन्दिनः ।
चण्डाः साहसिका धर्महीना नैते सुसेवकाः ॥४४॥

संक्षेपतस्तु कथितं सदसद्‍ भृत्यलक्षणम्‍ ।

पुरोहिताची लक्षणे
मन्त्रानुष्ठानसम्पन्नस्त्रैविद्यः कर्मतत्परः ॥४५॥

जितेन्द्रियो जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः ।
षडंगवित्सांगधनुर्वेद विच्चाश्रमवित्‍ ॥४६॥

यत्कोमभीत्या राजापि धर्मनीतिरतो भवेत्‍ ।
नीतिशास्त्रव्यूहादिकुशलस्तु पुरोहितः ॥४७॥

सैवाचार्यः पुरोधा यः शापानुग्रहयोः क्षमः ।

विना प्रकृतिसन्मन्त्राज्यनाशो भवेद्‍ ध्रुवम्‍ ॥४८॥

रोधनं न भवेत्तेस्माद्राज्ञस्ते स्युः सुमन्मिणः ।

न बिभेति नृपो येभ्यस्तैः स्यात्‍ किं राज्यवर्धनम्‍ ॥४९॥

यथालंकारवस्त्राद्यैः स्त्रियो भूष्यास्तथा हि ते ।

राज्यं प्रजा बलं कोशः सुनृपत्वं न वर्धितम्‍ ॥५०॥

यन्मन्मतोऽरिनाशस्तैर्मंत्रिभिः किं प्रयोजनम्‍ ।

प्रतिनिधी, प्रधान आणि सचिव कोण ?
कार्यकार्यप्रविज्ञाता स्मृतः प्रतिनिधीस्तु सः ॥५१॥

सर्वदर्शी प्रधानस्तु सेनावित्सचिवस्तथा ।

मंत्री, पंडित आणि न्यायाधिश कोण ?
मंत्री तु नीतिकुशलः पण्डितो धर्मतत्त्ववित्‍ ॥५२॥

लोकशास्त्रनयज्ञस्तु प्राडविवाकः समृतः सदा ।

अमात्य आणि सुमंत कोण ?
देशकालप्रविज्ञाता ह्यमात्य इति कथ्यते ॥५३॥

आयव्ययप्रविज्ञाना सुमंत्रः स च कीर्तितः ।

दूताचे लक्षण
इंगिताकारचेष्टज्ञः स्मृतिमान्देशकालवित्‍ ॥५४॥

षाड्गुण्यमंत्रविद्वाग्मी वीतभीर्दूत इष्यते ।

प्रतिनिधीचे कर्तव्य
अहितं चापि यत्कार्यं सद्यः कर्तुं यदोचितम्‍ ॥५५॥

अकर्तुं यद्धितमपि राज्ञ प्रतिनिधी सदा ।
बोधयेत्कारयेत्कुर्यान्त कुर्यान्न प्रबोधयेन्‍ ॥५६॥

प्रधानाचे कर्तव्य
सत्यं वा यदि वाऽसत्यं कार्यजाते च यत्किल ।
सर्वेषां राजकृत्येषु प्रधानस्ताद्विचिन्तयेत ॥५७॥

सचिवाचे कर्तव्य
गजानां च तथाऽश्वानां रथानां पदगामिनाम्‍ ।
सदुद्दढानां तथोष्ट्राणां वृषाणां सद्य एव हि ॥५८॥

वाद्यकाषासु संकेतव्यूहाभ्यसनशालिनम्‍ ।
प्राक्प्रत्यग्गामिनां राज्यचिन्ह शस्त्रास्त्र धारिणाम्‍ ॥५९॥

परिचारगणानां हीनमध्योत्तम कर्मणाम्‍ ।
अस्त्राणामस्त्रजातीनां संघः स्वतुर गीगणः ॥६०॥

कार्यक्षमश्च प्राचीनः साधस्कः काते विद्यते ।
कार्यासमर्थः कत्यस्ति शस्त्रगोलाग्नि चूर्णयुक्‍ ॥६१॥

सांग्रामिकश्च कत्थस्ति संभारस्तान्विचिन्त्य च ।
सचिवश्चापि तत्कार्य राज्ञे सभ्यग्‍ निवेदयेन ॥६२॥

मंत्र्याचे कार्य
साम दानञ्च भेदश्च दण्डः केषु कदा कथम्‍ ।
कर्तव्यः किं फलं तेभ्यो बहुमध्यं तथाऽल्पकम्‍ ॥६३॥

एतत्संचिन्त्य निश्चित्य मन्मो सर्व निवेदयेन्‍ ।

न्यायाधिशाचे कर्तव्य
साक्षिभिलिंखितैर्भोवौश्छलैर्भूतैश्च मानुषान्‍ ॥६४॥

स्वानुत्पादि संप्राप्त व्यवहार न्विचिन्त्य च ।
दिव्य - संसाधनाद्‍ वापि केषु किं सायते परम्‍ ॥६५॥

युक्ति प्रत्यक्षानुमानोपमानैर्लोकशास्त्रतः ।
बहुसंमत्त संसिद्धान्विनिश्चित्य सभास्थितः ॥६६॥

समभ्यः प्राडविवाकस्तु नृपं सम्बोधयेतत्सदा ।

पंडिताचे कर्तव्य
वर्तमानश्च प्राचीना धर्माः के लोकसंधिताः ॥६७॥

शास्त्रेषु के समुद्दिष्टा विसभ्यन्ते च केऽधुना ।
लोकशास्त्र विरुद्धाः के पण्डितस्तान्विचिन्त्य च ॥६८॥

नृपं संबोधयेनैश्च परन्तेह सुखप्रदैः ।

सुमंताचे कर्तव्य
इयञ्च संचितं द्रव्यं वत्सरेऽस्मिस्तृणादिकम्‍ ॥६९॥

व्ययीभूतमियश्चैव शेषं स्थावर जंगमम्‍ ।
इयदस्तीवि वै राज्ञे सुमन्तो विनिवेदयेत्‍ ॥७०॥

अमात्याचे कार्य
पुराणि च कति ग्रामा अरण्यनि च सन्ति हि ।
कर्विता कति भूःकेन प्राप्तो भागस्ततः कति ॥७१॥

भागशेषं स्थितं कस्मिन्कत्यकृष्टा च भूमिका ।
भागद्रव्यं वत्सरेऽस्मिञ्छुल्कदण्डादिजं कति ॥७२॥

अकृष्टपच्यं कति च कति चारण्यसंभवम्‍ ।
कति चाकरसंजातं निधिप्राप्तं कतीति च ॥७३॥

अस्वामिकं कति प्राप्तं नाष्टिक तस्कराह्रतम्‍ ।
संचितं तु विनिश्चत्यामात्यो राज्ञे निवेदयेत्‍ ॥७४॥

समासाल्लक्षणं कृत्यं प्रधानदशकस्य च ।

अधिकाराची व्याख्या कशी असावी ?
एकस्मिन्नधिकारे तु पुरुषाणां त्रयं सदा ॥७५॥

निपुज्जीत प्राज्ञतमं मुख्यमेकन्तु तेषु वै ।
द्वौ दर्शकौ तु तत्कार्ये हायनैस्तान्निवर्तनम्‍ ॥७६॥

त्रिभिर्वा पञ्चभिवपि सप्तभिर्दशभिश्च वा ।
दृष्ट्वा तत्कार्यकौशल्ये तथा तं परिवर्तयेत्‍ ॥७७॥

नाधिकारं चिरं दद्याद्यस्मै कस्मै सदा नृप ।
अधिकारे क्षमं दृष्ट्वा ह्यधिकारे नियोजयेत्‍ ॥७८॥

अधिकारमदं पीत्वा को न मुह्येत्पुनश्चिरम्‍ ।
अतः कार्यक्षमं दृष्ट्वा कार्येऽन्ये तं नियाजयेत्‍ ॥७९॥

तत्कार्ये कुशलं चान्यं तत्पदानुगतं खलु ।
नियोजयेद्वर्तने तु तदभावे तथा परम्‍ ॥८०॥

तद्‍ गुणों यदि तत्पुत्रस्तत्कार्ये तं नियोजयेत्‍ ।

यथा यथा श्रेष्ठपदे ह्यधिकरी यदा भवेत्‍ ॥८१॥

अनुक्रमेण संयोज्यो ह्यन्ते तं प्रकृति नयेत्‍ ।

बुद्धिजीवि लोकांचे रक्षण
तपस्विनो दानशीलाः श्रुतिस्मृतिविशारदाः ॥८२॥

पौराणिकाः शास्त्रविदो दैवाज्ञा मानित्रिकाश्चये ।
आयुर्वेदविदः कर्मकाण्डज्ञास्तान्मिकाश्चये ॥८३॥

ये चान्ये गुणिनः श्रेष्ठा बुद्धिमन्तो जितेन्द्रियाः ।
तान्‍ सर्वान्‍ पोषयेद्‍ भृत्या दानैर्मानैः सुपूजितान्‍ ॥८४॥

हीयते चान्यथा राजा ह्यकीर्ति चापि विन्दति ।

बहुसाध्यानि कार्याणि तेषामप्यधिपांस्या ॥८५॥

तत्तकार्येषु कुशलाञ्ज्ञात्वा तांस्तु नियोजयेत्‍ ।

योजना अधिकार्‍याची दुर्लभता
अमन्त्रमक्षरं नास्ति नास्ति मूलमनौषधम्‍ ॥८६॥

अयोग्यः पुरुषो नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः ।

सेनापती आणि सैनिक यांची लक्षणे
नीतिशस्त्रास्त्रव्यूहादिनतिविद्याविशारदाः ॥८७॥

अबला मध्यवयसः शूरा दान्ता दृढांगकाः ।
स्वधर्म निरता नियं स्वामिभक्ता रिपुद्विषः ॥८८॥

शूद्रा वा क्षत्रिय वैश्या म्लेच्छाः संकटसम्भवाः ।
सेनाधिपाः सैनिकाश्च कार्या राज्ञा जयार्थिना ॥८९॥

कोषाध्यक्षाचे लक्षण
दान्तस्तु सधनो यस्तु व्यवहार विशारदः ।
धनप्राणोऽतिकृपणः कोषाध्यक्षः स एव हि ॥९०॥

देवाध्यक्षाचे लक्षण
स्वधर्माचरणे दक्षो देवताधने रतः ।
निःस्पृह स च कर्तव्यो देवतुष्टिपतिः सदा ॥९१॥

दानाध्यक्षाचे लक्षण
याचकं विमुखं नैव करोति न च संग्रहम्‍ ।
दानशीलश्च निर्लोभी गुणज्ञश्च निरालसः ॥९२॥

दयालुर्मृवाग्दान - पात्रविन्नति - तत्परः ।
नित्यमेभिर्गुणैर्युक्तो दानस्यक्षः प्रकीर्तितः ॥९३॥

सभासदाचे लक्षण
व्यवहारविदः प्राज्ञा वृत्तशीलगुणान्विताः ।
रिपौ मित्रे समा ये च धर्मता सत्यवादिनः ॥९४॥

निरालसा जितक्रोधकामलोभाः प्रियंवदाः ।
सभ्या सभासदः कार्या वृद्धाः सर्वासु जातिषु ॥९५॥

परीक्षकाचे लक्षण
परोपकार निरतः परमर्माप्रकाशकः ।
निर्यत्सरो गुणग्राही सद्‍ विद्यः स्यात्‍ परीक्षकः ॥९६॥

कराधिकार्‍याचे लक्षण
वृक्षान्‍ संपुण्य यत्नेन फलं पुष्पं विचिन्वति ।
मालाकार इवात्यन्तं भागहारस्तथाविधः ॥९७॥

लेखकाचे लक्षण
गणनाकुशलो यस्तु देश भाषाप्रभेदवित्‍ ।
असंदिग्धगूढार्थं बिलिश्वेत्स च लेखकः ॥९८॥

द्वारपालाचे लक्षण
शस्त्रास्त्रकुशलो यस्तु दृढांगश्च निरावसः ।
यथायोग्यं समाहूयीत्‍ प्रनम्रः प्रतिहारकः ॥९९॥

कर घेणार्‍याचे लक्षण
यथा विक्रयिणां मूलधननाशो भवेन्नहि ।
तथा शुल्कं तु हरति शौल्किकः स उदाह्रतः ॥१००॥

तपोनिष्टाचे लक्षण
जपोपवास - नियम- कर्मध्यानरतः सदा ।
दान्तः क्षमो निःस्पृहश्च तपोनिष्ठः स उच्यते ॥१०१॥

दानशील माणसाचे लक्षण
याचकेभ्यो ददात्यर्थं भार्यापुत्रादिकं त्वपि ।
न संगृहणाति यत्किंचितद्‍ दानशीलः स उच्चते ॥१०२॥

श्रुतज्ञाचे लक्षण
पठनं पाठनं तुक क्षमास्त्वभ्यासशालिनः ।
श्रृतिस्मृतिपुराणानां श्रुतज्ञास्त्रे प्रकीर्तिताः ॥१०३॥

पौराणिकाचे लक्षण
साहित्यशास्त्रनिपुणः संगीतज्ञश्च सुस्वरः ।
सर्गादिपञ्चकज्ञाता स वै पौराणिकः स्मृतः ॥१०४॥

शास्त्राविदाचे लक्षण
मीमांसातर्कवेदान्त शब्द शासन तत्परः ।
अहवान्बोधितुं शक्तस्तत्वतः शास्त्रविश्च सः ॥१०५॥

ज्योतिर्विदाचे लक्षण
संहितां च तथा होरां गणितं वेत्ति तत्वतः ।
ज्योतिर्षिच्च स विज्ञेयोस्त्रिकालज्ञश्च यो भवेत ॥१०६॥

मांत्रिकाचे लक्षण
बीजानुपूर्व्या मंत्राणां गुणान्दोषांश्च वेत्ति यः ।
मंत्रानुष्ठान संपन्नो मांत्रिकः सिद्धदैवतः ॥१०७॥

वैद्याचे लक्षण
हेतुलिंगौषधीमिर्यो व्याधीनां तत्वनिश्चयम्‍ ।
साध्यासाध्यं विदित्वोपक्रमते स भिषक्स्मृतः ॥१०८॥

तांत्रिकाचे लक्षण
श्रृतिस्मृतीतदैर्मन्मानुष्ठानैर्देवतार्चनम्‍ ।
कर्तु हिततमं मत्वा यतते स च तांत्रिकः ॥१०९॥

परिचारकाचे लक्षण
अनन्याः स्वामिभक्ताश्च धर्मनिष्ठा दृढांकाः ।
अबाला मध्यवयसः सेवासु कुशलाः सदा ॥११०॥

सर्वं यद्यत्कार्यजातं नीचं वा कर्तुमुद्यताः ।
निदेशकारिणो राज्ञा कर्तव्याः परिचारिकाः ॥१११॥

गुप्तचराचे लक्षण
शत्रुप्रजाभृत्यवृत्तं विज्ञातुं कुशलाश्च ये ।
ते गूढाचराः कर्त्तव्या यथार्थश्रुतबोधकाः ॥११२॥

प्रोक्तंपुण्यतमं सत्यं परोपकरणं तथा ।
आज्ञायुक्तांश्च भृतकान्सततं धारयेन्नृपः ॥११३॥

हिंसा गरीयसी सर्वपापेभ्योऽनृतभाषणम्‍ ।
गरीयस्तरमेताभ्यां युक्तान्भृत्यान्त धारयेत्‍ ॥११४॥

सुसेवकाचे लक्षण आणि कर्तव्य
यदा यदुचितं कर्तुं वक्तुंवा तत्प्रबोधयन्‍ ।
तद्वक्ति कुरुते द्राक्तु स सद्‍ भृत्यः सुपूज्यते ॥११५॥

उत्थाय पश्चिमे यामे गृहकृत्यं विचिन्त्य च ।
कुत्वोसर्गं तु विष्णुं हि स्पृत्वा स्नायाद नन्तरम्‍ ॥११६॥

प्रातः कृत्यं तु निर्वर्त्य यावत्सार्धमुहूर्तकम्‍ ।
गत्वा स्वकार्यशाजां वा कार्याकार्यं विचिन्त्य च ॥११७॥

द्वारपालाचे कर्तव्य
विनाज्ञया विशन्तं तु द्वास्थः सम्यङ निरोधयेत्‍ ।
निदेशकार्य विज्ञाप्य तेनाज्ञप्त प्रमोचयेत्‍ ॥११८॥

हितकारी सेवकाचे काम
प्रियं तथ्यं च पथ्यं च वदेद्धर्मार्थकं वचः ।
समानवार्तया चापि तद्धितं बोधयेत्सदा ॥११९॥

यत्कार्ये यो नियुक्तः स भूयात्तत्कार्यतप्तरः ।
नान्याधिकार मन्विच्छेन्ताभ्यसूयेश्च केनचित्‍ ॥१२०॥

न न्यून लक्षयेत्कस्य पूरयेत स्वशक्तितः ।
परोपकरणादन्यन्न स्यान्मित्रकरं सदा ॥१२१॥

करिण्यामीति ते कार्य न कुर्यात्कार्यलम्बनम्‍ ।
द्राक्कुर्यात्त समर्थश्येत्साशं दीर्घ न रक्षयेत्‍ ॥१२२॥

एकवारमप्यशितं यस्यान्नं ह्यादरेण च ।
तदिष्टं चिन्तयोन्नित्यं पालकस्याञ्जसा न किम्‍ ॥१२३॥

अप्रधानः प्रधानः स्यात्काले चात्यन्त सेवनात्‍ ।
प्रधानोऽप्यप्रधानः स्यात्सेवालस्यादिना यतः ॥१२४॥

मित्रायापि न वक्तव्यं राजकार्य सुमिन्त्रतम्‍ ॥१२५॥

भृतिविना राजद्रव्यमदत्तं नाभिलाषयेत्‍ ।

राजाज्ञया विना नेच्छेत्कार्यमाध्यस्थिकीं भृतिम्‍ ॥१२६॥

न निहन्याद्‍ द्रव्यलोभात्सत्कार्यं यस्थ कस्यचित्‍ ।

स्वस्त्रीपुत्रधनप्राणैः काले संरक्षयेन्नृपम्‍ ॥१२७॥

उत्कोचं नैव गृण्हीयांचन्यथा बोधयेन्नृपम्‍ ।

अन्यथा दंडकं भूपं नित्यं प्रबलदण्डकम्‍ ॥१२८॥

निगृह्य बोधयेत्सम्यगेळांते राज्यगुप्तये ।

हितं राज्ञश्चहितं यल्लोकानां तन्न कारयेत्‍ ॥१२९॥

नवीनकरशुल्काद्यैर्लोक उद्विजते ततः ।

गुणनीतिबलद्वेषी कुलभूतोऽप्यधार्मिकः ॥१३०॥

नृपो यदि भवेत्तं तु त्यजेद्राष्ट्रविनाशकम्‍ ।

न कार्यं भृतकः कुर्यान्नृपलेखाद्विना क्कचित्‍ ।
नाज्ञापयोल्लेखनेन ऽ विनाऽल्पं वा महन्नृपः ॥१३१॥

भ्रान्ते पुरुषधर्मत्वाल्लेख्यं निर्णायकं परम्‍ ।

अलेख्यमाज्ञापयति ह्यलेख्यं यत्करोति यः ॥१३२॥

राजकृत्यमुभौं चोरौ तौ भृत्यनृपति सदा ।

नृपसंचिन्हितं लेख्यं नृपस्तन्न नृपो नृपः ॥१३३॥

राजाद्यांकितलेख्यस्य धारयेत्स्मृतिपत्रकम्‍ ।
कालेऽतीते विस्मृतिर्वा भ्रान्तिः संजायते नृणाम्‍ ॥१३४॥

जय पत्राचे लक्षण
यथोपन्यस्तयाध्यार्थसंयुक्तं सोत्तरक्रियम्‍ ॥१३५॥

सावधारणकं  चैव जयपत्रकमुच्यते ।

आज्ञापत्राचे लक्षण
सामन्तेष्यथ भृत्येषु राष्ट्रपालादिकेषु यत्‍ ॥१३६॥

कार्यमादिश्यते येन तदाज्ञापत्रमुच्यते ।

शासन पत्राचे लक्षण
सर्वेश्रृणुत कर्तव्यमाज्ञया मम निश्चितम्‍ ॥१३७॥

स्वहस्तकालसम्पन्नं शासनं पत्रमेव तत्‍ ।

दान पत्राचे लक्षण
गृहभूम्यादिकं दत्त्वा पत्र कुर्यात्प्रकाशकम्‍ ॥१३८॥

अनुच्छेद्यमनाहार्यं दानलेख्यं तदुच्चते ।

क्रयपत्राचे लक्षण
गृहक्षेत्रादिकं क्रित्वा तुल्यमूल्यप्रमाणयुक्‍ ॥१३९॥

पत्रं कारयते यत्तु क्रयलेख्यं तदुच्यते ।

ऋणलेख्य पत्राचे लक्षण
वृध्यै धनं गृहीत्वा तु कृतं वा कारितं च यत ॥१४०॥

समाधिमच्च तत्प्रोक्तमृणलेखां मनीषिभिः ।

शुद्धिपत्राचे लक्षण
अभिशापे समुत्तीर्णे प्रायश्चिते कृते बुधैः ॥१४१॥

दत्तं लेख्यं साक्षिमद्यच्छुद्धिपत्रं वदुच्चते ।

प्रतिदान, पारितोषिक आणि वेतनव्यय यांची लक्षणे
मूल्यत्वेन च यद्दत्तं प्रतिदानं स्मृतं हि तत्‍ ।
सेवाशौर्यादिसंतुष्टैर्दतं तत्पारितोषिकम्‍ ॥१४२॥

भृतिरुपेण संदत्तं वेतनं तत्‍ प्रकीर्तितम्‍ ।

उपभोग्याचे लक्षण
धान्यवस्त्रगृहाराम योगजादिरथार्थकम्‍ ॥१४३॥

विद्याराज्याधनार्थं धनाप्त्यर्थं तथैव च ।
व्यथीकृतं रक्षणार्थमुपभोग्यं तदुच्चते ॥१४४॥

यत्र यादृग्‍ व्यवहारस्तत्र तादृक्प्रकल्पयेत्‍ ॥१४५॥

मूल्याची परिभाषा
कारणादि समायोगात्पदार्थस्तु भवेद्‍ भुवि ।
येन व्ययेन संसिद्धस्तद्वययस्तस्य मूल्यकम्‍ ॥१४६॥

मूल्याचे न्यूनाधिक्य यांचे कारण निर्देश
सुलभासुलभत्वाश्चागुणत्व गुणसंश्रयेः ।
यथाकामात्पदार्थानामर्घ हीनाधिकं भवेत्‍ ॥१४७॥

कमी वेतन देण्याने होणार्‍या अनर्थाचे निर्देश
ये भृत्या हीनभृतिकाः शत्रवस्ते स्वयंकृताः ॥१४८॥

परस्य साधकास्ते तु छिद्रकोश प्रजाहराः ।

सेवकांचे प्रकार
मन्दो मध्यस्तथा शीघ्रस्त्रिविधं भृत्य उच्चते ॥१४९॥

समा मध्या च श्रेष्ठा च भृतिस्तेषां क्रमात्स्मृता ।

सेवकांना सुट्टी देण्याचा नियम
भृत्यानां गृहकृत्यार्थ दिवा यामं समुत्सृजेत्‍ ॥१५०॥

निशि यामत्रयं नित्यं दिनभृत्येऽर्धयामकम्‍ ।

दुखण्याच्या काळात नोकराला पगार देण्याचा प्रकार
पादहीनां भृतिं खर्ति दद्यात्त्रैमासिकीं ततः ॥१५१॥

पञ्चवत्सरभृत्ये तु न्यूनाधिक्यं यथा तथा ।

षाण्मासिकीं तु दीर्घार्त्ते तदूर्ध्वं न च कल्पयेत्‍ ॥१५२॥

नैव पक्षार्धमार्तस्य हाव्याऽल्पापि वै भृतिः ।

संवत्सरोषितस्यापि ग्राह्यः प्रतिनिधिस्ततः ॥१५३॥

सुमहद्‍ गुणिनं त्वार्त भृत्यर्धं कल्पयेत्सदा ।

पेन्शनचा निर्देश
चत्वारिंशत्समा नीताः सेवद्या येन वै नृपः ।
ततः सेवां विना तस्मै भृत्यर्थ कल्पयेत्सदा ॥१५४॥

यावज्जीवं तु तत्पुत्रेऽक्षमे बाले तदयकम्‍ ।
भार्यायां वा सुशीलायां कन्यायां वा स्वश्रेयसे ॥१५५॥

स्वामिकार्ये विनष्टो यस्तत्पुत्रे तद्‍ भृतिं वहेत्‍ ।
यावद्वालो न्यथा पुत्रगणान्दृष्ट्वा भृतिं वहेत्‍ ॥१५६॥

वेळेवर पगार
भृतिदानेन संतुष्टा मानेन परिवर्धिताः ।
सान्त्विता मृदुवाचा ये न त्यजन्त्यधियं हि ते ॥१५७॥

धनच मान आहे
अधमा धनमिच्छन्ति धनमानौ तु मध्यमाः ।
उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम्‍ ॥१५८॥

कसल्या राजाची सेवा करु नये
नोपकृतं मन्यते स्म न तृष्यति सुसेवनैः ।
कथान्तरे न स्मरति शंकते प्रलधत्यपि ॥१५९॥

क्षुब्धस्तनोति मर्माणि तं नृपं भृतकस्त्यजेत्‍ ।

लक्षणं युवराजादेः कृत्यमुक्तं समासतः ॥१६०॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2016-11-11T11:55:03.0830000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

average illumination

  • सरासरी दीपन 
RANDOM WORD

Did you know?

मंत्रांचे वर्गीकरण कशा प्रकारे केले आहे?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Latest Pages

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Dictionaries: 44
  • Hindi Pages: 4,328
  • Total Pages: 38,982
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Tags: 2,508
  • English Pages: 234
  • Marathi Pages: 22,630
  • Sanskrit Pages: 11,789
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.