TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

शुक्रनीतिः - तृतीय अध्याय

प्रस्तुत नीति शुक्राचार्यांनी न लिहिता मूळ नीति भगवान् श्रीशंकरांनी लिहिली आहे.


तृतीयः अध्यायः
नृपराष्ट्रादिची लक्षणे
सर्व प्रवृत्ती आत्मसुखासाठी
अथ साधारणं नीतिशास्त्रं सर्वेषु चोच्चति ।
सुखार्थाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः ॥१॥

धर्माशिवाय सुख मिळत नाही
सुखं च न विना धर्मात्तस्मद्धर्मपरो भवेत्‍ ।
त्रिवर्गशून्यं नारम्भं भजेत्तं चाविरोधयन्‍ ॥२॥

अनुयायात्प्रतिपदं सर्वधर्मेषु मध्यमः ।

निषिद्धाचरणाचा निर्देश
न वेगितोऽन्यकार्यः स्यान्त वेगानीरयेद्‍ बलान्‍ ।
भवत्या कल्याणमित्राणि संवेतेतरदूरगः ॥३॥

दहा त्याज्य पापकर्म
हिंसास्तेयान्यथाकाम - पैशुन्यं परुषानृतम्‍ ।
सम्मिन्नालापल्यापादममिथ्यादूग्नि पर्यमम्‍ ॥४॥

पापकर्मेति दशया कायवाङमानसैस्त्यजेत्‍ ।

धर्मकार्याचे फळ
धर्मकार्यं यतग्व्‍ शक्त्या नो चेत्‍ प्राप्नोति मानवः ॥५॥

प्राप्तो भवति तत्पुण्यमता वै नास्ति संशयः ।

मनसा चिन्तयत्‍ पापं कर्मणा नाभिरोचयेत्‍ ॥६॥

तत्‍ प्राप्नोति फलं तस्येत्येव धर्मविदो विदुः ।

दुःखी माणसांना मदत
अवृत्ति व्याधि - शोकार्ताननुवर्तेत शक्तितः ॥७॥

अगमवत्‍ सततं पश्येदपि कीटपिपीलिकम ।

शत्रुवरही उपकार करणे
उपकारप्रधानः स्यादपकारपरेऽप्यरौ ॥८॥

संपद्विपत्स्वेकमना हेतावीर्षेत्‍ फले न तु ।

सुकाळात हित आणि मित बोलावे
काले हितं मितं ब्रुयादविसंवादि पेशलम्‍ ॥९॥

पूर्वाभिभाषी सुमुखः सुशीलः करुणामृदुः ।

एकट्याने सुख उपभोगू नये
नैकः सुखी न सर्वत्र विस्मब्धो न य शंकितः ॥१०॥

अपमानाची चर्चा नको
न कञ्चिदात्पनः शत्रुं नात्मानं कस्यचिद्रिपुम्‍ ।
प्रकाशयेन्नापमानं न च निःस्नेहतां प्रभो ॥११॥

जसा देश तसा वेष
जनस्याशयमालक्ष्य यो यथा परितुष्यति ।
तं तथैवानुवर्तेत पराराधनपण्डितः ॥१२॥

इंद्रियाचे संयमन
न पीड्येदिन्द्रियाणि न चैतान्यतिलालयेत्‍ ।
इन्द्रियाणि प्रमायीनि हसन्ति प्रक्षभं मनः ॥१३॥

इंद्रियांचे संयमन न केल्याने अनर्थ होतो
एणो गजः पतंगश्च भृंगो मीनस्तु पञ्चमः ।
शब्दस्पर्शरुपगंधरसैरेत हताः खलु ॥१४॥

एषु स्पर्शो वरस्त्रीणां स्वानाहारी मुनेरपि ।
अतोऽप्रभत्तः सेवेत विषयांस्तु यथोचितान्‍ ॥१५॥

मात्रा स्वस्त्रा दुहित्रा वा नात्यनौकन्तिक वसेन्‍ ।

स्त्रियांचे दोष
सहवासोऽन्यपुरुषैः प्रकाशमपि भाषणम्‍ ॥१६॥

स्वातंत्र्यं न क्षणमपि ह्यावासोऽन्यगृहे तथा ।

भर्त्रा पिताऽथवा राज्ञा पुत्रश्वसुरबान्धवैः ॥१७॥

स्त्रीणां नैव तु देवः गृहकृत्यैर्विना क्षणः ।

चण्डं षण्ढं डण्दशीमकामं सुप्रवासिनम्‍ ॥१८॥

सुदरिद्रं रोगिणं च ह्यन्यस्त्रीनिरतं सदा ।
पति दृष्ट्वा विरक्ता स्यान्तारी वाऽनरुं समाश्रयेत्‍ ॥१९॥

त्यक्त्वातान्‍ दुर्गुणान्‍ यम्नात्ततो रक्षाः स्त्रियो नरैः ।

व्यवहार योग्य नीतिवचन
वस्त्रान्नभूषणं प्रेममृदुवाग्भिश्च श्राक्तितः ॥२०॥

स्वात्यन्तसन्निवषेण स्त्रिथं पुत्रं च रक्षयेत्‍ ।

नासिकां न विकृष्णीयान्नाकस्माद्विलिखेद्‍ भवम्‍ ॥२१॥

न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डू येदात्मनः शिरः ।

नां गैश्चेष्टेत विगुणं नासितोत्कटुकश्चिरम्‍ ॥२२॥

देहवाक्‍ चेतसां चेष्टाः प्राक्‍ श्रमाद्‍ विनिवर्त्तयेत्‍ ।

नोर्ध्वजानुश्चिरं तिष्ठेन्नक्तं सेवेत न द्रुमम्‍ ॥२३॥

तथा चत्वरचैत्यं न चतुष्पथसुरालयान्‍ ।
शून्यारवीशून्यगृहश्मशानानि दिवापि न ॥२४॥

सर्वथेक्षेत नादित्यं न भारं शिरसा वहेत्‍ ।
नेक्षेत सततं सूक्ष्मं दीप्तामेध्याप्रियाणि च ॥२५॥

आचार्यः सर्व चेष्टासु लोक एव हि धीमतः ।
अनुकुर्यात्‍ तमेवातो लौकिकार्थे परीक्षकः ॥२६॥

राजदेशकुलज्ञानिसद्धर्मान्‍ नैव दूषयेत्‍ ।
शक्तोऽपि लौकिकाचारं मनसापि न लंधयेत्‍ ॥२७॥

अयुक्तं यत्‍ कृतं योक्तं न बलाद्धेतुनोद्धरेत्‍ ।
दुर्गुणस्य च वक्तारः प्रत्यक्षं विरला जनाः ॥२८॥

लोकतः शास्त्रतो ज्ञात्वा ह्यतस्याज्यांस्त्यजेत्‍ सुधीः ।
अनयं नयसंकाशं मनसापि न चिन्तयेत्‍ ॥२९॥

अयं सहस्त्रापराधी किमेकेन भवेन्मम ।
मत्वा नाधं स्मरेदीषदिबन्दुना पूर्यते धरः ॥३०॥

नक्तं दिनानि मे यान्ति कथम्भूतस्य सम्प्रति ।
दुःखभाग्‍ न भवेदेव नित्यं सत्रिहितस्मृतिः ॥३१॥

आततायी माणसाचे लक्षण
अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रोन्मत्तो धनापहः ।
क्षेत्रदारहरश्चैतान्‍ षड्‍ विद्यादाततायिनः ॥३२॥

नोपेक्षेत स्त्रियं बालं रोगं दासं पशुं धनम्‍ ।
विद्याभ्यासं क्षणमपि सत्सेवा बुद्धिमान्तरः ॥३३॥

नपुंसकश्च स्त्री बालश्चण्डो मूर्खश्च साहसी ।
यत्राधिकारिणश्चैते न तत्र दिवसं वसेत्‍ ॥३४॥

अविवेकी यत्र राजा सभ्या यत्र तु पाक्षिकाः ।
सन्मार्गोज्झितविद्वांसः साक्षिणोऽनृतवादिनः ॥३५॥

दुरात्मनां च प्राबल्य स्त्रीणां नीचजनस्थ च ।
यत्र नेच्छेद्धनंमानं वसति तत्र जीवितम्‍ ॥३६॥

माता न पालयेद्वाल्ये पिता साधुन शिक्षयेत्‍ ।
राजा यदि हरेद्वित्तं का तत्र परिदेवना ॥३७॥

आप्तवाक्यमनाद्दत्य दर्पेणाचरितं यदि ।
फलितं विपरीतं तत्‍ का तत्र परिदेवना ॥३८॥

सावधानमना नित्यं राजानं देवतां गुरुम्‍ ।
अग्नि तपस्विनं धर्मज्ञानवृद्धं सुसेवयेत्‍ ॥३९॥

मातृपितृगुरुस्वामि भ्रातृपुत्रसखिष्वपि ।
न विरुद्धेन्नापकुर्यान्मनसाऽपि क्षणं कचित्‍ ॥४०॥

स्वजनैर्न विरुद्धयेत न स्पर्धेत बलीयसा ।
न कुर्यात्‍ स्त्रीबालवृद्धमूर्खेषु च विवादनम्‍ ॥४१॥

एकः स्वादु न भुञ्जीत एकोऽर्थान्न विचिन्तयेत्‍ ।
एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात्‍ ॥४२॥

नान्यधर्म हि संवेत न द्रुक्ष्याद्वै कदाचन ।
हीनकर्मगुणैः स्त्रीभिर्नासीतैकासने कचित्‍ ॥४३॥

सफलता मिळावी म्हणून षड्दोषांचा त्याग आवश्यक
षड्दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता ।
निद्रा तन्द्रा क्रोध आलस्यं दीर्घ सूत्रता ॥४४॥

प्रभवन्ति विधाताय कार्यास्यैते न संशयः ।

चिरं संश्रृणुयान्नित्यं जानीयात्क्षिप्रमेव च ।
विज्ञाय प्रभजेदर्थान्न कामं प्रभनेत्‍ कचित्‍ ॥४५॥

क्रयविक्रयातिलिप्सां स्वदैन्यं दर्शयेन्नहि ।
कार्य विनाऽन्यगेहे न नाज्ञातः प्रविशेदपि ॥४६॥

अपृष्टो नैव कथयेद्‍ गृहकृत्यं तुं कं प्रति ।
बह्वर्थाल्पाक्षरं कुर्यात्‍ संल्लापं कार्यसाधकम्‍ ॥४७॥

न दर्शयेत्‍ स्वाभिमतमनुभूताहिना सदा ।
ज्ञात्वा परमतं सम्यक्‍ तेनाज्ञातोत्तरं वदेत्‍ ॥४८॥

दम्पत्यो कलहे साक्ष्यं न कुर्यात्‍ पितृपुत्रयोः ।
सुगुप्तः कृत्यमन्मः स्यान्न त्यजेच्छरणागतम्‍ ॥४९॥

यथाशक्ति चिकीर्षेत्तु कुर्यान्मुह्येश्च नापदि ।
कस्यचिन्न स्पृशेन्मर्म मिथ्यावादं न कस्यचित्‍ ॥५०॥

नाश्लीलं  कीर्तयेत्‍ कञ्चित्‍ प्रलापं न च कारयेत्‍ ।

अस्वर्ग्य स्याद्धर्म्यमपि लोकविद्वेषितं तु यत्‍ ॥५१॥

स्वहेतुभिर्न हन्येत कस्य वाक्यं कदाचन ।
प्रविचार्योत्तरं देयं सहसा न वदेत्‍ कचित्‍ ॥५२॥

शत्रोरपि गुणा ग्राह्या गुरोस्त्याज्यास्तु दुर्गुणाः ।

उत्कर्षो नैव नित्यं स्यान्नापकर्षस्तथैव च ॥५३॥

प्राक्कर्मवशतो नित्यं सधनो निर्धनो भवेत्‍ ।
तस्मात्‍ सर्वेषु भूतेषु मैत्री नैव च हापयेत्‍ ॥५४॥

दीर्घदर्शी सदा च स्यात्‍ प्रत्युत्पन्नमतिः कचित्‍ ।
साहसी सालसी चैव चिरकारी भवेन्न हि ॥५५॥

यः सुदुनिष्फलं कर्म ज्ञात्वा कर्तुं व्यवस्यात ।
द्रागादौ दीर्घदर्शी स्यात्‍ स चिरं सुकमश्नुते ॥५६॥

आळस कधी करु नये
यतते नैव कालेऽपि क्रियां कर्तुं य सालसः ।
न सिद्धिस्तस्य कुत्रापि स नश्यति च सान्वयः ॥५७॥

विचारल्याशिवाय अचानक कार्य करु नये
क्रियाफलमविज्ञाय यतते साहसी च सः ।
दुःखभागी भवत्येव क्रियया तत्फलेन वा ॥५८॥

भृत्यो भ्राताऽपि वा पुत्रः पत्नी कुर्यान्न चैव यत्‍ ।
विधास्यन्ति च मित्राणि तत्कार्यमविशंकितम्‍ ॥५९॥

मित्रता अशी असावी
यो हि मित्रविज्ञाय याथातथ्येन मन्दधीः ॥६०॥

मित्रार्थे योजयत्येनं तस्य सोऽर्थोऽवसीदति ।

न हि मानसिको धर्मः कस्यचिज्‍ ज्ञायतिऽञ्जसा ॥६१॥

अतो यतेन तत्प्रात्यै मित्रलब्धिर्वस नृणाम्‍ ।

कुणावरही जास्त विश्वास ठेवू नये
नात्यन्तं विश्वसेत्‍ कश्चिद्‍ विश्वस्तमपि सर्वदा ॥६२॥

पुत्रं वा भ्रातरं भार्याममात्यमधिकारिणम्‍ ।
धनस्त्रीराज्यलोभो हि सर्वेषामधिको यतः ॥६३॥

प्रामाणिकं चानुभूतमाप्तं सर्वत्र विश्वसेत्‍ ।

विश्वासित्वात्मवद्‍ गूढस्तत्कार्य विमृशेत्‍ स्वयम्‍ ॥६४॥

तद्वाक्यं तर्कतोऽनर्थ विपरीतं न चिन्तयेत्‍ ।

दानैर्मानैश्च सत्कारैः सुपृज्यान्‍ पूजयेत्‍ सदा ॥६६॥

यशवोऽपि वंश यान्ति दानैश्च मृदुभाषणैः ।

न विद्यया न शौर्येण धनेनाभिजनेन च ॥६७॥

न बलेन प्रमत्तः स्याच्चातिमानी कदाचन ।

नाप्तोपदेषं संवेत्ति विद्यामत्तः स्वहतुभिः ॥६८॥

अनर्थमप्यभिप्रेतं मन्यते परमार्थवत्‍ ।
महाजनैर्धृतः पन्था येन सत्यज्यते बलात्‍ ॥६९॥

बलेन बाधते सर्वानश्वादीनपि ह्यन्यथा ॥७०॥

मानमत्तो मन्यतेस्म तृणवच्चाखिलं जगत्‍ ।
अनर्होपि च सर्वेभ्यस्त्वत्यर्घासनमिच्छति ॥७१॥

मदा एतेऽवलिप्तानां सतामेते दमाः स्मृताः ।

कशाचे फळ काय आहे ?

विद्यायाश्च फलं ज्ञानं विनयश्च फलं श्रियः ॥७२॥

यज्ञदाने बलफलं सद्रक्षणमुद्राह्रतम्‍ ।

नामिताः शत्रवः शौर्यफलं च करदीकृताः ॥७३॥

शमो दमश्चार्जवं चाभिजनस्य फलं त्विदम्‍ ।
मानस्य तु फलं चैतत्सर्वे स्वसद्दश इति ॥७४॥

विद्या कुठेही मिळाली तरी ग्रहण करावी
सुविद्यामन्मभैषज्यस्त्रीदानं दुष्कुलादपि ॥७५॥

गृहणीयात्‍ सुप्रयत्नेन मानमुत्सृज्य साधकः ।
परद्रव्यं क्षुद्रमपि नादत्तं स हरेदणु ॥७६॥

नोश्चारयेदघं कस्य स्त्रियं नैव च दूषयेत्‍ ।

खोटी साक्ष देऊ नये
न ब्रूयादनृतं साक्ष्यं कृतं साक्ष्यं न लोपयेत्‍ ॥७७॥

प्राणात्ययेऽनृतं ब्रूयात्‍ सुमहत्कार्यसाधने ।

लोकांमध्ये भेद पाडू नये
जायापत्योश्च पित्रोश्च भ्रात्रोश्च स्वामिभृत्ययोः ॥७८॥

भगिन्योर्मित्रयोर्भेदं न कुर्याद्‍ गुरुशिष्यायोः ।

ध्यान ठेवावे
न मध्याद्‍ गमनं भाषाशालिनोः स्थितयोरपि ॥७९॥

सुह्रदं भ्रातरं बन्धुमुपयर्चात्‍ सदात्मवत्‍ ।

एकांतात करावे
कुयोद्विहारमाहारं निर्हारं विजने सदा ॥८०॥

व्यवसायी सदा च स्यात्‍ सुखं व्यायाममभ्यसेत्‍ ।

भोजन कधी आणि कसे
अन्नं न निन्द्यात्‍ सुस्वस्थः स्वीकुर्यात्‍ प्रीतिभोजनम्‍ ।
आहारं प्रवरं विद्यात्‍ षड्रसं मधुरोत्तरम्‍ ॥८१॥

विहारं चैव स्वस्त्रीभिर्वेश्याभिर्न कदाचन ।
नियुद्धं कुशलैः सार्धं व्यायामं नतिभिर्वरम्‍ ॥८२॥

हित्वा प्राक्पश्चिमौ यामौ निशि स्वापो वरो मतः ।
दीनान्धपंगुवधिरा नोपहास्याः कदाचन ॥८३॥

असेच करावे
नानिष्टं प्रवदेत्‍ कस्मिन्न च्छिद्रं कस्य लक्ष्येत्‍ ॥८४॥

आज्ञाभंगस्तु महतां राज्ञः कार्यो न वै क्कचित्‍ ।

काय करावे
असत्कार्य नियोक्तारं गुरं वापि प्रबोधयेत्‍ ॥८५॥

नातिक्रामेदपि लघुं कचित्‍ सत्कार्यबोधकम्‍ ।

उपयोगी उपदेश
कृत्वा स्वतन्मां तरुणीं स्त्रियं गच्छेन्त वै क्कचित्‍ ॥८६॥

स्त्रियो मूलमनर्थस्य तरुण्यः कि परैः सह ।

न प्रमाद्येन्मदद्रव्यैर्न विमुह्येत्‍ कुसन्ततौ ॥८७॥

न कुटुम्बं भृतं येन नाशिताः शत्रवोपि न ॥८८॥

प्राप्तं सरक्षितं नैव तस्य कि जीवितेन वै ।

स्त्रीभिजिंतो ऋणी नित्यं सुदरिद्रश्च याचकः ॥८९॥

गुणहीनोऽर्थहीनः सन मृता एते सजीवकाः ।

आयुर्वित्तं गृहच्छिद्रं मन्ममैथुनभेषजम्‍ ॥९०॥

दानमानापमानं च नवैतानि सुगोपयेत्‍ ।

शास्त्रांच्या अध्ययनाचे फळ
नाहंक्करोच धर्मान्धः शास्त्राणां तत्वचिन्तनैः ॥९१॥

एकं शास्त्रमधीयानो न विन्द्यात्‍ कार्यनिर्णयम्‍ ।
स्याद्वहवागमसंदर्शी व्यवहारो महानतः ॥९२॥

बुद्धिमानभ्यसेन्नित्यं बहुशास्त्राण्यतन्द्रितः ।

वेश्या दर्शनाचे फळ
तदर्थंतु तु गृहीत्वापि तदधीना न जायते ॥९३॥

वेश्या तथा विद्या वापि वशीकर्तृं नरं क्षणा ।
नेयात्‍ कस्य वंश तट्‍ वत्‍ स्वाधीनं कारयेज्जगत्‍ ॥९४॥

विद्वानांच्या जवळ मैत्रीचे फळ
श्रृतिस्मृतिपुराणानामर्थ विज्ञानमेव च ।
सहवासात्पण्डितानां बुद्धिं पण्ज प्रजायते ॥९५॥

ह्या सर्वांना करु नये
खादन्न गच्छेदध्वानं न च हस्येन भाषणम्‍ ।
शोकं न कुर्यान्नष्टस्य स्वकृतेरपि जल्पनम्‍ ॥९६॥

स्वशंकितानां सामीप्यं त्यजेद्वै नीचसेवनम्‍ ।
सँल्लापं नैव श्रृणुयाद्‍ गुप्तः कस्यापि सर्वदा ॥९७॥

उत्तमैरननुज्ञातं कार्य नेच्छेच्च तैः सह ।
देवैः साकं सुधापानाद्राहोश्छिन्नं शिरो यतः ॥९८॥

जगाला ताब्यात ठेवण्याचा उपाय
प्रेम्णा समीपवासेन स्तुत्या मत्या च सेवया ॥९९॥

कौशल्येन कलाभिश्च कथाभिर्ज्ञानतोऽपि च ।
आदरेणार्जवनैव शौर्याद्दानेन विद्यया ॥१००॥

प्रत्युत्थानाभिगमनैरानन्दस्मित भाषणैः ।
उपकारेः स्वाशयेन वशीकुर्याज्जगत्‍ सदा ॥१०१॥

एते वश्यकरोपाया दुर्जने निष्फलाः स्मृताः ।
तत्सन्निधि त्यजेत्प्राज्ञः शक्तस्तं दण्डते जयेत्‍ ॥१०२॥

छलभूतैस्तु तद्रुपैरुपायैरेभिरेव वा ।

चार प्रकारची व्यसने
मृगयाक्षाः स्त्रियः पानं व्यसनानि नृणां सदा ॥१०३॥

चत्वार्येतानि सन्त्यज्य युक्त्या संयोजयेत्‍ कचित्‍ ।

कूटेन व्यवहारं तु वृत्तिलोपं न कस्य चित्‍ ॥१०४॥

न कुर्याच्चिन्तयेत्कस्य मनसाप्याहितं क्कचित्‍ ।

तत्कार्य तु सुखं यस्मद्‍ भवेत्त्रैकालिकं दृढम्‍ ॥१०५॥

मृते स्वर्गं जीवति च विन्द्यारकीर्तिं दृढां शुभास्‍ ।

जागर्ति च सचिन्तो च आधिव्याधिनिपीडितः ॥१०६॥

जारश्चोरो बलिद्विष्टो विषयी धनलोलुपः ।
कुसहायी कुनृपतिर्भिन्नामात्य - सुह्रत्प्रजः ॥१०७॥

कुर्याद्यथा समीक्ष्यैतत्‍ सुखं स्वप्याश्चिरं नरः ।

गुरुणां पुरतो राज्ञो न चासीत महासने ॥१०८॥

प्रौढपादो न तद्वाक्यं हेतुभिकृतिं नयेत ।

यत्कर्तव्यं न जानाति कृतं जानाति चेतरः ॥१०९॥

नैव वक्ति च कर्तव्यं कृतं यश्चोत्तमो नरः ।

न प्रियाकथितं सम्मङमन्येतानुभवं बिना ॥११०॥

अपराधं मातृस्नुषा भ्रातृपत्नीसपत्निजम्‍ ।

स्त्रियांचे दुर्गुण
अनृतं साहसं माया मुर्खत्वमतिलोभता ॥१११॥

अशौचं निर्दया दर्पः स्त्रीणामष्टौ स्वदुर्गुणाः ।

षोडशाब्दात्परं पुत्रं द्वादशाब्दातपरं स्त्रियम्‍ ॥११२॥

न ताडयेद्‍ दुष्टवाक्यैः पीडयेन्न स्नुषादिकम्‍ ।

अनृतं साहसं मौर्ख्यं कामाधिक्यं स्त्रियां यतः ॥११३॥

कामाद्विनैकशयने नैव सुप्यात्स्त्रिया सह ।

वर कन्या यांची परीक्षा आणि लक्षण
दृष्ट्वा धनं कुलं शीलं रुपं विद्यां बलं वयः ॥११४॥

कन्यां दद्यादुत्तमं चेन्मैत्रीं कुर्यादभात्मनः ॥

भार्यार्थिनं वयोविद्यारुपिणं निर्धनं त्वपि ॥११५॥

न केवलेन रुपेण वयसा न धनेन च ।

आदौ कुलं परीक्षेत ततो विद्यां ततो वयं ॥११६॥

शीलं धनं ततो रुपं देशं पश्चाद्विवाहयेत्‍ ।

कन्या वरयते रुपं माता वित्तं पिता श्रुतम्‍ ॥११७॥

बान्धवाः कुलमिच्छन्ति मिष्टान्नमितरे जनाः ।

भार्यार्थं वरयेत्कन्यामसमानर्षि गोत्रजा म्‍ ॥११८॥

भ्रातृमतीं सुकुलं च योनिदोविर्जिताम्‍ ।

विद्या आणि धन यासाठी काय करावे ?
क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत्‍ ॥११९॥

न त्याज्यौ तु क्षणकणौ नित्यं विद्याधनार्थिना ।

धनार्जनाचा उपयोग
सुभार्यापुत्रमित्रार्थं हितं नित्यं धनार्जनम्‍ ॥१२०॥

दानार्थं च बिना त्वेतैः कि धनैश्च जनैश्च किम्‍ ।

भाविसंरक्षणक्षयं धनं यत्नेन रक्षयेत्‍ ॥१२१॥

जीवामि शतवर्षं तु नन्दाभि च धनेन च ।
इति बुध्द्या संचिनुयाद्धनं विद्यादिकं सदा ॥१२२॥

पंचवित्यब्दपूरं तदर्थं वा तदर्धकम्‍ ।

विद्याधनं श्रेष्ठतरं तन्मूलमितरद्धनम्‍ ॥१२३॥

दानेन वर्धते नित्यं न भाराय न नीयते ।

अस्ति यावत्तु सधनस्तावत्सर्वैस्तु सेव्यते ॥१२४॥

निर्धनस्त्यज्यते भार्यापुत्राद्यैः सगुणोप्यतः ।
संसृतौ व्यवहाराय सारभूतं धनं स्मृतम्‍ ॥१२५॥

अतो यतेन तत्प्राप्तयै नरः सूपाय साहसैः ।

सुविद्यया सुसेवाभिः शौर्येण कृषिभिस्तथा ॥१२६॥

कौसीदवृद्ध्या पण्येन कलाभिश्च प्रतिग्रहैः ।
यया कया चापि वृत्त्या धनवान्स्यात्तथा चरेत्‍ ॥१२७॥

तिष्ठन्ति सधनद्वारे गुणिनः किंकरा इव ।

दोषा अपि गुणायन्ते दोषायन्ते गुणा अपि ॥१२८॥

धनवतो निर्धनस्य निन्द्यते निर्धनोऽखिलैः ।

उन्मादमेके पुण्यन्ति यान्त्यन्ये द्विषतां वशम्‍ ॥१२९॥

दास्यमेके च गच्छन्ति परेषामर्थहेतुना ।

नैवास्ति लिखितादन्यत्‍ स्मारकं व्यवहारिणाम्‍ ॥१३०॥

न लेख्येन बिना कुर्याद्‍ व्यवहारं सदा बुधः ।

निर्लोभे धनिके राज्ञि विश्वस्ते क्षमिणां वरे ॥१३१॥

सुसंचितं धनं धार्य गृहीतालिखितं तु वा ।

मैत्र्यर्थे याचितं दद्यादकुसीदं धनं सदा ॥१३२॥

तस्मिन्‍ स्थितं चेन्न बहु हानिकच्च तथाविधम्‍ ।

दृष्ट्वाऽधमर्णं वृद्धयापि व्यवहारक्षमं सदा ॥१३३॥

सबन्धं सप्रतिभुवं धनं दद्याच्च साक्षिमत्‍ ।
गृहीतलेखितं योग्यमानं प्रत्यागमे सुखम्‍ ॥१३४॥

न दद्याद्‍ वृद्धिलोभेन नष्टं मूलधनं भवेत्‍ ।

कृत्वा स्वान्ते तथौदार्य कार्पण्यं बहिरेव च ॥१३५॥

उचितं तु व्ययं काले नरः कुर्यान्न चान्यथा ।

सुभार्यापुत्रमित्राणि शक्त्या संरक्षयेद्धनैः ॥१३६॥

नात्मा पुत्ररतो त्मानं सर्वैः सर्वं पुनर्भवेत्‍ ।
पश्यति स्म स जीवश्चेन्नरो भद्रशतानि च ॥१३७॥

परस्पर विभाजन कां ?
सदाप्रौढपुत्रान्‍ द्राक्‍ श्रेयोऽर्थी विभजेत्‍ पिता ।
सदारभ्रातरः प्रौढा विभजेयुः परस्परम्‍ ॥१३८॥

एकोदश आणि प्रायोविनाशायान्यथा खलु ॥१३९॥

नैकत्र संवसेच्चापि स्त्रीद्वयं मनुजस्य तु ।

सकुसीदमकुसीदं धनं यश्च्यौत्तमर्णिकम्‍ ॥१४०॥

दद्यादगृहीतमिव नोभयोः क्लेशकृद्यथा ।
नासाक्षिमच्चालिखित मृणपत्रस्य पृष्ठतः ॥१४१॥

प्रख्यात कसा समजावा
आत्मपितृमातृगुणैः प्रख्यातश्चोत्तमोत्तमः ।
गुणैरात्मभवैः ख्यातः पैतृकैर्मातृकैः पृथक्‍ ॥१४२॥

उत्तमो मध्यमो नीचोऽधमो भ्रातृगुणैर्नरः ।
कन्यास्त्रिभगिनीभाग्यो नरोऽधमतमो मतः ॥१४३॥

दानासंबंधी विचार
भूत्वा महाधनः सम्यक्‍ पोष्यवर्गं तुं पोषयेत ।
अदत्तवा यक्तिश्चिदपि न नयेद्दिवसं बुधः ॥१४४॥

भवन्ति मित्रा दानेन द्विषनोपि च किं पुनः ॥१४५॥

देवतार्थं च यज्ञार्थ ब्राह्मणार्थं गवार्थकम्‍ ॥१४६॥

यद्दत्तं तत्पारलौक्यं संविद्दत्तं तदुच्चते ।

वन्दिमागधमल्लादिनरनार्थं च दीयते ॥१४७॥

पारितोष्यं यथोर्थं तु श्रिया दत्तं तदुच्चते ।

उपायनीकृतं यत्तु सुह्रत्संबंधिबन्धुषु ॥१४८॥

विवाहादिषु चाचारदत्तं ह्रीदत्तमेव तत्‍ ।

राज्ञे च बलिने दत्तं कार्यार्थं कार्यघातिने ॥१४९॥

पापभीत्याऽथवा यश्च तत्तु भीदत्तमुच्यते ।

यद्दत्तं हिंस्त्रवृद्धयर्थ नष्टं द्यूतविनाशितम्‍ ॥१५०॥

चौरेर्ह्रतं पापदत्तं परस्त्रीसंगमार्थकम्‍ ।

आराधयति यं देवं तमुष्कृष्टतरं वदेत्‍ ॥१५१॥

तन्नयूनतां नैव कुर्याज्जोषयेत्तस्य सेवनम्‍ ।

विना दानार्जवाभ्यां न भुव्यस्त्रि च वशीकरम्‍ ॥१५२॥

दानक्षीणो विवर्धिष्णुः शशी वक्रोऽप्यतः शुभः ।

विचार्य स्नेहं द्वेषं वा कुर्यात्‍ कृत्वा न चान्यथा ॥१५३॥

नापकुर्यान्नोपकुर्याद्‍ भवतोऽनर्थकारिणौ ।

काय करु नये ?
नातिक्रौर्य नातिशाठ्यं धारयेन्नातिमार्दवम्‍ ॥१५४॥

नातिवादं नातिकार्यासक्तिमत्याग्रहं न च ।

केव्हा काय होते ?
सति सर्वं नाशहेतुर्ह्यतोऽत्यन्तं विवर्जयेत्‍ ॥१५५॥

उद्वेजते जनः क्रोर्यात्‍ कार्पण्यादतिनिन्दति ।

मार्दवान्नैव गणयेदपमानोऽतिवादतः ॥१५६॥

अतिदानेन दारिद्र्यं तिरस्कारोऽतिलोभतः ।

अत्याग्रहान्नरस्यैव मौर्ख्यं संजायते खलु ॥१५७॥

मनाचाराद्धर्महानिरत्याचारस्तु मूर्खता ।

पराधीनं नैव कुर्यात्तरुणीधन पुस्तकम्‍ ॥१५८॥

कृतं चेल्लभ्यति दैवाद्‍ भ्रष्टं नष्टं विमर्दितम्‍ ।

लज्जते च सुह्रद्येन भिद्यते दुमना भवेत्‍ ॥१५९॥

वक्तव्यं न तथा किंचिद्विनोदेऽपि च धीमता ।

यस्मिन्‍ सूक्तं दुरुक्तं च समं स्याद्वा निरर्थकम्‍ ॥१६०॥

न तत्र प्रलयेत्‍ प्राज्ञो वधिरोष्विव गायनः ।

शत्रूचे काय करावे ?
वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्स्यात्‍ स्वबलाधिकः ।
ज्ञात्वा नष्टबलम्‍ तं तु भिन्द्याद्‍ घरमिवाश्मनि ॥१६१॥

मनुष्याचे भूषण
न भूषयत्यलंकारो न राज्यं न च पौरुषम्‍ ॥१६२॥

न विद्या न धनं ताद्दग्‍ याद्दक्सौजन्यभूषणम्‍ ।

पैशुन्यं चण्डता चौर्यं मात्सर्यमतिलोभता ॥१६३॥

असत्यं कार्यघातित्वं तथाऽलसकताऽप्यलम्‍ ।
गुणिनामपि दोषाय गुणानाच्छाद्य जायते ॥१६४॥

दुःखप्रद काय असते ?
श्रीमता मनपत्यत्वमघनानां च मूर्खता ।
स्त्रीणां षण्ठपतित्वं च न सौख्यायेष्टनिर्गमः ॥१६५॥

मूर्खः पुत्रोऽथवा कन्या चण्डी भाया दरिद्रता ।
नीचसेवा ऋणं नित्यं नैतत्षट्‍ कं सुखाय च ॥१६६॥

पुत्राचे लक्षण
पित्रोराज्ञां पालयति सेवने च निरालसः ।
छायेव वर्तते नित्यं यतते चागमाय वै ॥१६७॥

कुशलः सर्व विद्यासु स पुत्रः प्रीतिकारकः ।
दुःखदो विपरीतो यो दुर्गुणो धननाशकः ॥१६८॥

स्त्रीचे लक्षण
पत्यौ नित्यं चातुरक्ता कुशला गृहकर्मणि ॥१६९॥

पुत्रप्रसूः सुशीला या प्रिया पत्युः सुयौवना ।

मातेचे लक्षण
पुत्रापराधान्‍ क्षमते या पुत्रपरिपोषिणी ॥१७०॥

सा माता प्रीतिदा नित्यं कुलटाऽन्याऽति दुःखदा ।

पित्याचे लक्षण
विद्यागमार्थं पुत्रस्य वृत्यर्थं यतते च यः ॥१७१॥

पुत्रं सदा साधु शास्ति प्रीतिकृत्स पितऽनृणो ।

मित्राचे लक्षण
यः साहाय्यं सदा कुर्यात्‍ प्रतीपन्न वदेन कचित ॥१७२॥

सत्यं हितं वक्ति याति दत्ते गृण्हाति मित्रताम्‍ ।

मानहानी करणारी कार्ये
नीचस्यातिपरिचयो ह्यन्यगेहे सदा गतिः ॥१७३॥

जातौ संघे प्रातिकूल्यं मानहान्यै दरिद्रता ।

सत्वगुणी श्रेष्ठ असतो
तमोगुणाधिकं क्षात्रं बाह्मं सत्वगुणाधिकम्‍ ॥१७४॥

अन्यद्रजोधिकं तेजस्तुषु सत्वाधिकं वरम्‍ ।

दैनंदिन जीवन कसे आणि देश कुठला श्रेष्ठ ?
न स्यात्‍ स्वधर्महानिस्तु यथा वृत्या च सा वरा ॥१७५॥

स देशः प्रवरो यत्र कुटुम्बपरिपोषणम्‍ ।

गृहस्थी माणसाला काय सुखदायक ?
सुभार्या सुष्ठु चापल्यं सुविद्या सुधनं सुह्रत्‍ ॥१७६॥

सुदासदास्यौ सुद्‍ देह सद्वेश्म सुनृपः सदा ।
गृहिणां हि सुखायालं दशैतानि च चान्यथा ॥१७७॥

कोण मित्र आणि कोण प्रिय ?
दुर्गुणं तु गुणीकृत्य कीर्तयेत्‍ स प्रियो भवेत्‍ ।
गुणाधिक्यं कीर्तयति यः किं स्यान्न पुनः सखा ॥१७८॥

दुर्गुणं वक्ति सत्येन प्रियोऽपि सोऽप्रियो भवेत्‍ ।
गुणं हि दुर्गुणोकृत्य वक्ति यः स्यात्कथं प्रियः ॥१७९॥

संकटांत व्यवहार कसा करावा
मूकोऽन्धो बधिरः खंजः स्वापत्‍ काले भवेन्नरः ।
अन्यथा दुःखमाप्नोति हीयते व्यवहारतः ॥१८०॥

सर्वात मोठे दुःख कोणते ?
पारतंत्र्यात्परन्दुःखं न स्वातंत्र्यात्परं सुखम्‍ ।
अप्रवासी गृही नित्यं स्वतन्त्र सुखमेधते ॥१८१॥

नूतन प्राक्तनानां चव व्यवहारविदां धिया ।
प्रतिक्षणं चाभिनवो व्यवहारो भवेदतः ॥१८२॥

वक्तुंन शक्यते प्रायः प्रत्यक्षादनुपदेशतः ।
उपमानेन तंज्ञानं भवेदाप्तोपदेशतः ॥१८३॥

कथितं तु समासेन सामान्यं नृपराष्ट्र्यौः ॥१८४॥

नीतिशास्त्रं हितायालं यद्विशिष्टं नृपे स्मृतम्‍ ।
Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2016-11-11T11:55:03.1470000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

HRĪNIṢEVA(ह्रीनिषेव)

  • A saintly king born in the Asura dynasty. He was one of the ancient kings whom fate had made to relinquish their kingdoms. [Śānti Parva, Chapter 227, 31].  
RANDOM WORD

Did you know?

परदेशात १३ हा आंकडा अशुभ कां मानतात?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Latest Pages

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Dictionaries: 44
  • Hindi Pages: 4,328
  • Total Pages: 38,982
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Tags: 2,508
  • English Pages: 234
  • Marathi Pages: 22,630
  • Sanskrit Pages: 11,789
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.