TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

शुक्रनीतिः - पंचम अध्याय

प्रस्तुत नीति शुक्राचार्यांनी न लिहिता मूळ नीति भगवान् श्रीशंकरांनी लिहिली आहे.


पंचम अध्याय
खिल नीति निरुपण
नीति - शेषचे कथन
नीतिशेषं खिले वक्ष्ये ह्यखिलं शास्त्रसंमतम् ।
सप्तांगानां तु राज्यस्य हितं सर्वजनेषु वै ॥१॥

शतसंवस्तरान्तेऽपि करिष्याम्यात्मसाद्रिपुम् ।
इति संचिन्त्य मनसा रिपोश्छिव्राणि लक्षयेत्‍ ॥२॥

राष्ट्रभृत्यविशंकी स्याद्धीनमंत्रबलो रिपुः ।
युक्त्या तथा प्रकुर्वीत सुमंत्रबलयुक्‍  स्वयम् ॥३॥

सेवया वा वणिग्वृत्त्या रिपुराष्ट्रं विमृश्य च ।
दत्ताभयं सावधानो व्यसनासक्तचेतसम्‍ ॥४॥

मार्जारलुब्धबकवत सन्तिष्ठन्नाशयेद रिम् ।

सेनां युद्धे नियुञ्जीत प्रत्यनीकविनाशिनीम् ॥५॥

न युञ्जाद्रिपुराष्ट्रस्थां मिथः स्वदेषिणीं न च ।

दानमानैर्वियुक्तोऽपि न भृत्यो भूपतिं त्यजेच ।
समये शत्रुसान्नैव गच्छेज्जीवधनाशया ॥६॥

शत्रूचे राज्य जिंकण्याचा उपाय
दर्शयन्‍ मार्दवं नित्यं महावीर्यबलो पि च ।
रिपुराष्ट्रे प्रविश्यादौ तत्कार्ये साधको भवेत ॥७॥

सञ्जातबद्धमूलस्तु तद्राज्यमखिलं हरेत ।
अथ तदद्विष्टयादान्‍ सेनपानंशदानतः ॥८॥

तद्राज्ज्यस्य वशीकुर्यान्मूलमुन्मूलयन्‍ बलात् ।

तरो संक्षीणमूलस्य शाखाः शुष्यन्ति वै यथा ॥९॥

सद्यः केचिञ्च कालेन सेनपाद्याः पतिं विना ।

राज्यवृक्ष आणि राजासाठी पाळण्यास योग्य नीति
राज्यवृक्षस्य नृपतिर्मूलं स्कन्धाश्च मंत्रिणः ॥१०॥

शाखाः सेनाधियाः सेना पल्लवाः कुसुमानि च ।
प्रजाः फलानि भूभागा बीजं भूमिः प्रकल्पिता ॥११॥

विश्वस्तान्यनृपस्यापि न विश्वासं समाप्नुयात् ।
नैकान्ने न गृहे तस्य गच्छेदल्पसहायवान ॥१२॥

क्षणं नासावधानः स्याद्‍ भृत्यस्त्रीपुत्रशत्रुषु ॥१३॥

जीवन्‍ सत्‍ स्वामिता पुत्रे न देयाप्यखिलं कचित् ।

स्वभावसदगुणे यस्मान्महानर्थमदावहा ॥१४॥

विष्ण्वाद्यैरपि नो दत्ता स्वपुत्रे स्वाधिकारता ।

स्वायुषः स्वल्पशेषे तु सत्पुत्रे स्वान्यमादिशेत् ॥१५॥

नाराजकं क्षणमपि राष्ट्रं धर्तुं क्षमाः किल ।
युवराजादयः स्वाम्यलोभचापलगौरवात् ॥१६॥

प्राप्योत्तमं पदं पुत्रः सुमीत्या पालयन्‍ प्रजाः ।
पूर्वामात्येषु पितृवद्‍ गौरवम्‍ सम्प्रधारयेत् ॥१७॥

तस्यापि शासनं तैस्तु प्रधार्यं पूर्वतोऽधिकम्‍ ।
युक्तं चेदन्यथा कार्यं निषेध्यं काललम्बनैः ॥१८॥

तदनीत्या न वर्तेयुस्तेन साकं धनाशया ।
वर्तन्ति यदनीत्या ते तेन साकं पतन्त्यरात्‍ ॥१९॥

कुलभक्तांश्च यो द्वेष्टि नवीनं भजने जनम् ।
स गच्छेच्छत्रुसाद्राजा धनप्राणैर्विज्युज्यते ॥२०॥

गुणी सुनीतिर्नव्योऽपि परिपाल्यस्तु पूर्ववत् ।
प्राचीनैः सह तं कार्ये ह्यनुभूय नियोजयेत् ॥२१॥

धूर्त आणि सज्जन यातील अंतर
अतिमृदुस्तुतिनातिसेवादानप्रियोक्तिभिः ।
मायिकैः सेव्यते यादत्‍ कार्य नित्यं तु साधुभिः ॥२२॥

प्रत्यक्षं वा परोक्षं वा सत्यवाग्भिर्नृनोऽपि च ।
याथार्थ्यतस्तयोरीद्दगनारं खभुवोर्यथा ॥२३॥

परस्वहरणं लोके जारचोरौं तु निन्दितौ ।
तावप्रत्यक्षं हरतः प्रत्यक्षं धूर्त एव हि ॥२४॥

हितं त्वहितवच्चान्ते अहितं हितवत् सदा ।
धूर्ताः सन्दर्शयित्वाऽज्ञं स्वकार्य साधयन्ति ते ॥२५॥

विस्त्रंभयित्वा चात्यर्थ मापया घाययन्ति ते ।
यस्य चाप्रियमन्विच्छेत्तस्य कुर्यात्‍ सदा प्रियम्‍ ॥२६॥

व्याधो मृगवंध कर्तुं गीतं गायति सुस्वरम् ।

मायां बिना महाद्रव्यं द्राड्न सम्पाद्यते जनैः ॥२७॥

विना परस्वहरणान्त कश्चित्‍ स्यान्महाधनः ।
मापया तु बिना तद्धि न साध्यं स्याद्यभेक्षितम्‍ ॥२८॥

धर्म आणि अधर्म यातील भेद
बहुभिर्यः स्तुतो धर्मो निन्दितोऽधर्म एव सः ।
धर्मतत्वं हि गहनं ज्ञातुं केनापि नोचितम्‍ ॥२९॥

अतिदानतपः सत्ययोगो दारिद्र्यकृत्विह ।
धर्मार्थो यत्र न स्यातां तद्वाक्‍ कामं निरर्थकम् ॥३०॥

अर्थे वा यदि वा धर्मे समर्थो देशकालवित् ।
निःसंशयो नरः पूज्यो नष्टः संशयिता सदा ॥३१॥

अर्थस्य पुरुषो दासो दासंस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
अतोऽर्थाय यतेनैव सर्वदा यत्नमास्थितः ॥३२॥

अर्थाद्धमैश्च कामश्च मोक्षश्चापि भवेन्नृणाम् ।

शस्त्रास्त्राभ्यां बिना शौर्य गार्हस्थ्यं तु स्त्रियं बिना ॥३३॥

एकमत्यं बिना युद्धं कौशल्यं ग्राहकं बिना ।
दुःखाय जायते नित्यं सुसहायं बिना विदत् ॥३४॥

न विद्यते तु विषदि सुसहायं सुह्रत्‍ - समम ।

सुखी राजा कोण ?
नृपसम्बन्धिस्त्रीपुत्र - सुह्रद्‍ भृत्यादिदस्यृभिः ॥३५॥

अतो विभागं दत्त्वैषां भुड्क्तेयस्तृ स्वकं धनम् ।

दर्प, मान, कार्पण्य, भय तसेच उद्वेग यांचे लक्षण
दर्पस्तु परहासेच्छा मानोऽहं सर्वतोऽधिकः ।
कार्पण्यं तु व्यथे दैन्यं भयं स्वोच्छेदांकनम् ॥३६॥

मानसस्यानवस्थान मुद्वेगः परिकीर्तितः ।

लघोरप्यपमानस्तु महावैराय जायते ॥३७॥

दानमानसत्यशौर्यमार्दवं सुसुह्रत्करम्‍ ।

आपत्तीमध्ये राजाच्या कर्तव्याचा निर्देश
सर्वानापदि सदसि समाहूय बुधान्‍ गुरुन् ॥३८॥

भ्रातृन्‍ बन्धूँश्च भृत्यांश्च ज्ञातीन्‍ सभ्यान्‍ पृथक्‍ पृथक् ।
यथार्हं पूज्य विनतः स्वाभीष्टंयाचनेन्नृपः ॥३९॥

आपदं प्रतरिष्यामो यूयं युक्त्या वदिष्यथ ।
भवन्नो मम मित्राणि भवत्सु नास्ति भृत्यता ॥४०॥

न भवत्सदृशास्त्वन्ये सहायाः सन्ति में हयतः ।
तृतीयांशं भूतेर्ग्राह्यामर्धं वा भोजनार्थकम्‍ ॥४१॥

दास्याम्यापत्समुत्तीर्ण शेषं प्रत्युपकारवित् ।

भृति बिना स्वामिकार्यं भृत्यः कुर्यात्‍ समाष्टकम्‍ ॥४२॥

षोडशाब्दां धनी यः स्यादितरोऽर्थानुरुपतः ।

सकृत्‍ सुभुक्तं यस्यापि तदर्थं जीवितं त्यजेत् ।
भृत्यं स एव सुश्लोको नापत्तौ स्वामिनं त्यजेत्‍ ॥४३॥

स्वामी स एव विज्ञेयो भृत्यार्थं जीवितं त्यजेत् ।

न रामसद्दशो राजा पृथिव्यां नीतिमानभूत् ॥४४॥

सुभृत्यता तु यन्नीत्या वानरैरपि स्वीकृता ।

सर्वात मोठा कूटनीतिज्ञ कोण ?
न कूटनीतिरभवच्छोकृष्णसदृशो नृपः ॥४५॥

अर्जुनाद्‍ ग्राहिता स्वस्थ सुभद्रा भगिनी छलान् ।

नीतिमतान्तु सा युक्तिर्था हि स्वश्रेयसेऽखिला ॥४६॥

नात्मसगोपने युक्ति चिन्तयेत्‍ स पशोर्जडः ।
जारसंगोपने छदम संश्रयन्ति स्त्रियोऽपि च ॥४७॥

युक्तिश्छलात्मिका प्रायस्तथान्या याजनात्मिका ।
यच्छदमचारी भवति तेन च्छदम समाचरेत् ॥४८॥

अन्यथा शीलनाशाय महतामपि जायते ।

अस्ति बुद्धिमतां श्रेणिर्न त्वेको बुद्धिमानतः ॥४९॥

देशे काले च पुरुषे नीति युक्तिमनेकधाम्‍ ।
कल्पयन्ति च तद्विद्या दृष्ट्वा रुद्धां तु प्राकृतनीम् ॥५०॥

छळाचे वर्णन
मन्त्रौषधिपृथग्‍ वेष - कालवागर्थ संश्रयात् ।
छदम संजनयन्तीह तद्विद्याकुशला जनाः ॥५१॥

उत्तमादि सेवकांचे लक्षण
स्वामिन्येवानुरक्तो यो भृतकस्तूत्तमः स्मृतः ।
सेवते पुष्टभृतिदं प्रकटं स च मध्यमः ॥५२॥

पुष्टोऽपि स्वामिनाऽव्यक्तं भजनेऽन्यं स चाधमः ।

उपकरोत्यपकृतो ह्युत्तमोऽप्यन्यथाऽधमः ॥५३॥

मध्यम; साम्यमन्विच्छेदपरः स्वार्थतत्परः ।

नोपदेशं बिना सम्यक्‍ प्रमाणैज्ञार्यतेऽखिलम् ॥५४॥

बाल्यं वाऽप्यथ तारुण्यं प्रारम्भितसमाप्तिदम् ।

प्रायो बुद्धिमतो ज्ञेयं न वार्धक्यं कदाचन ॥५५॥

आरम्भं तस्य कूर्याद्धि यत्समाप्तिं सुखं व्रजेत् ।

नारम्भो बहुकार्याणामेव दैव सुखावहः ॥५६॥

नारम्भित समाप्तिं तु बिना चान्यं समाचरेत् ।

सम्पाद्यते न पूर्व हि नापरं लभ्यते यतः ॥५७॥

कृती तत्‍ कुरुते निल्यं यत्‍ समाप्तिं व्रजेत्‍ सुखम् ।

यदि सिद्धयति येनार्थः कलहेन वरस्तु सः ॥५८॥

अन्यथाऽऽयुर्धनसुह्रद्‍ - यशोधर्महरः सदा ।

कार्य करण्यात प्रवृत्ति तसेच दोषाच्या कारणांचा निर्देश
ईर्ष्या लोभो मदः प्रीतिः क्रोधो भीतिश्च साहसम्‍ ॥५९॥

प्रवृतिच्छिद्रहेतूनि कार्ये सप्त बुधा जगुः ।

यथाच्छिद्रं भवेत्‍ कार्यं तथैव हि समाचरेत् ॥६०॥

अविसंवादि विद्वद्‍ भिः कालेऽतीतेऽपि चापदि ।

श्रेष्ठो न मानहीनः स्यान्नयूनो मानाधिकोऽपि नः ॥६१॥

राष्ट्रेनित्यं प्रकुर्वीत श्रेयोऽर्थी नृपतिस्तथा ।

ग्रामाद्‍ बहिर्वसेयुस्ते ये ते त्वधिकृता नृपैः ॥६२॥

नृपकार्य बिना कश्चिन्न ग्रामं सैनिको विक्षेत् ।

तथा न पीडयेत्‍ कुत्र कदापि ग्रामवासिनः ॥६३॥

सैनिकैर्न व्यवहरेन्नित्यं ग्राम्यजनोऽपि च ।

श्रावयेत्‍ सैनिकान्नित्यं धर्मं शौर्यविवधनम् ॥६४॥

सुवाद्यनृत्यगीतानि शौर्यवृद्धिकराण्यपि ।

यदा चतुर्गुणा वृद्धिर्गृहीता धनिकेन च ॥६५॥

अधमर्णान्न दातव्यं धनिने तु धनं तदा ।

शुक्रनीति समाप्त
Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2016-11-11T11:55:03.2570000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

functional position

  • कार्यात्मक पद 
RANDOM WORD

Did you know?

उगवत्या सूर्याला नमस्कार, मावळत्या का नाही?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Latest Pages

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Dictionaries: 44
  • Hindi Pages: 4,328
  • Total Pages: 38,982
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Tags: 2,508
  • English Pages: 234
  • Marathi Pages: 22,630
  • Sanskrit Pages: 11,789
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.