सर्वप्रथम  "कलश "में कुमकुम  से स्वस्तिक का चिन्ह बनाकर "कलश"  में तीन धागावाली मौली लपेटकर एक ओर रख लेते हैं । अब जंहा पर "कलश" स्थापित कर रखना है,वंहा पर गोबर से लीप कर हल्दी,कुमकुम या आटा से अष्टदल कमल की आकृति बनाते हैं। अब पूजन प्रारम्भ करते हैं।
भूमि का स्पर्श - जिस जगह "कलश स्थापन" होना है , निम्न मन्त्र से उस भूमि का स्पर्श करे-

ॐ भूरसि भूमिरस्त्यदितिरसि विश्वधाया विश्वस्य

भुवनस्य धर्त्री ।

पृथिवीं यच्छ पृथिवीं दृ   ह पृथिवीं मा हि  सीः ॥

धान्यप्रक्षेप - इसके उपरांत निम्न मन्त्र से  पूजित भूमि पर सप्तधान्य(जौ, धान, तिल, कँगनी, मूँग, चना, साँवा) अथवा गेहूँ , या चावल रखें  -

ॐ धान्यमसि धिनुहि देवान् प्राणाय त्वो

दानाय त्वा व्यानाय त्वा ।

दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धां देवो वः सविता

हिरण्यपाणिः प्रति गृभ्णात्वच्छिद्रेण पाणिना  

चक्षुषे त्वा महीनां पयोऽसि ॥

"कलश स्थापन" - अब इस धान्य पर नीचे लिखे मन्त्र द्वारा  "कलश की स्थापना" करें -

ॐ आ जिघ्र कलशं मह्या त्वा विशन्त्विन्दवः ।

पुनरूर्जा नि वर्तस्व सा नः सहस्त्रं धुक्ष्वोरुधारा

पयस्वती पुनर्मा विशताद्रयिः ॥

जल - इस मन्त्र से "कलश" में जल भरें-

ॐ वरुणस्योत्तम्भनमसि वरुणस्य स्कम्भसर्जनी

स्थो वरुणस्य ऋतसदन्यसि वरुणस्य  ऋतसदनमसि

वरुणस्य ऋतसदनमा सीद ॥

चन्दन – अब कलश में निम्न मंत्र से चन्दन छोड़े-

 ॐ त्वां गन्धर्वा अखनँस्त्वामिन्द्रस्त्वां बृहस्पतिः ।

त्वामोषधे सोमो राजा विद्वान् यक्ष्मादमुच्यत ॥

सर्वौषधि - अब इस मन्त्र से कलश में सर्वौषधि (मुरा, जटामांसी, वच, कुष्ठ, हल्दी, दारु हल्दी, सठी, चम्पक, मुक्ता आदि) छोड़े-

ॐ या ओषधीः पुर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा ।

मनै नु बभ्रूणामहशतं धामानि सप्त च ॥

दूब – इसके बाद मंत्र द्वारा कलश में दूर्वा (दूब)डाले-

ॐ काण्डात्काण्डात्प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि ।

एवा नो दूर्वे प्र तनु सहस्त्रेण शतेन च ॥

कलश पर पञ्चपल्लव – इन मंत्रों से कलश में पञ्चपल्लव (बरगद, गूलर, पीपल, आम, पाकर) लगा  दे –

ॐ अश्वत्थे वो निषदनं पर्णे वो वसतिष्कृता ।

गोभाज इत्किलासथ यत्सनवथ पूरुषम् ॥

कुश– अब कलश में निम्न मंत्र द्वारा पवित्री (कुश) डाले-

ॐ पवित्रे स्थो वैष्णव्यौ सवितुर्वः प्रसव

उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः ।

तस्य ते पवित्रपते पवित्रपूतस्य यत्कामः पुने तच्छकेयम् ॥

सप्तमृत्तिका - इन मंत्रों से कलश में सप्तमृत्तिका (घुड़साल, हाथी खाना, बांबी, संगम नदियों की मिट्टी, तालाब, गौशाला और राजमहल के द्वार की मिट्टी)छोड़े -

ॐ स्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी ।

यच्छा नः शर्म सप्रथाः ।

सुपारी - कलश में नीचे लिखे मंत्र से सुपारी डाल देवें-

ॐ याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः ।

बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वहसः ॥

पञ्चरत्न – अब कलश में पञ्चरत्न(सोना, हीरा, मोती, पद्मराग, नीलम)मंत्र पढ़कर छोड़ दे-

ॐ परि वाजपतिः कविरग्निर्हव्यान्यक्रमीत् ।

दधद्रत्नानि दाशुषे ।

द्रव्य - कलश में मंत्र पढ़ते हुए द्रव्य(पैसा या रूपिया) छोड़े –

ॐ हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् ।

स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥

वस्त्र – अब निम्न मन्त्र पढ़कर कलश को वस्त्र से अलंकृत करे-

ॐ सुजातो ज्योतिषा सह शर्म वरूथमाऽसदत्स्वः ।

वासो अग्ने विश्वरूप सं व्ययस्व विभावसो ॥

पूर्णपात्र – अब मंत्र पढ़ते हुए धान्य या चाँवल से भरे पूर्णपात्र को कलश पर स्थापित कर दें-

ॐ पूर्णा दर्वि परा पत सुपूर्णा पुनरा पत ।

वस्नेव विक्रीणावहा इषमूर्ज शतक्रतो ॥

कलश पर नारियल – अब कलश में रखे पूर्णपात्र पर लाल कपड़ा या मौली लपेटे हुए नारियल को निम्न मन्त्र पढ़कर रखे-

ॐ याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः ।

बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्व हसः ॥

वरुण का ध्यान और आवाहन - अब हाथ में अक्षत और पुष्प लेकर निम्नलिखित मन्त्र से कलश में जलाधिपति वरुणदेव का आवाहन करे-

ॐ तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदा शास्ते यजमानो हविर्भिः ।

अहेडमानो वरुणेह बोध्युरुश स मा न आयुः प्र मोषीः ॥

अस्मिन् कलशे वरुणाय साङ्गाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय आवाहयामि ।

ॐ भूर्भुवः स्व भो वरुण इहागच्छ, इहतिष्ठ, स्थापयामि, पूजयामि ।

'ॐ अपां पतये वरुणाय नमः' कहकर अक्षत-पुष्प कलश पर छोड़ दे ।

देवी-देवताओं का आवाहन- फिर हाथ में अक्षत-पुष्प लेकर कलश में वेदों, तीर्थों, नदों, नदियों, सागरों, देवि- देवताओं के आवाहन करे-

कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुदः समाश्रितः ।

मूले त्वस्य स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥

कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा ।

ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥

अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशं तु समाश्रिताः ।

अत्र गायत्री सावित्री शान्तिः पुष्टिकरी तथा ॥

आयान्तु देवपूजार्थं दुरितक्षयकारकाः ।

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ।

नर्मदे सिन्धुकावेरि जलेऽस्मिन् संनिधिं कुरु ॥

सर्वे समुद्राः सरितस्तीर्थानि जलदा नदाः ।

आयान्तु मम शान्त्यर्थं दुरितक्षयकारकाः ॥
कलश स्थापन- डी पी कर्मकांड भाग-३

प्रतिष्ठा- इसके बाद हाथ में अक्षत -पुष्प लेकर निम्न मन्त्र से कलश की प्रतिष्ठा करे-

ॐ मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञ समिमं दधातु ।

विश्वे देवास इह मादयन्तामो३म्प्रतिष्ठ ॥

कलशे वरुनाद्यावाहितदेवताः सुप्रतिष्ठिता वरदा भवन्तु ।

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः । (अक्षत-पुष्प कलश के पास छोड़ दे)

ध्यान - कलश के पास पुष्प समर्पित करे-

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, ध्यानार्थे पुष्पं समर्पयामि ।

आसन – कलश को अक्षत चढ़ाये-

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि ।

पाद्य - कलश के पास हाथ मे जल लेकर चढ़ाये –

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, पादयोः पाद्यं समर्पयामि ।

अर्घ्य – पुनः कलश के पास जल चढ़ाये-

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, हस्तयोरर्घ्यं समर्पयामि ।

स्नानीय जल – स्नान के लिए कलश को जल चढ़ाये -

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, स्नानीयं जलं समर्पयामि ।

आचमन - स्नान उपरांत कलश को आचमनीय जल चढ़ाये -

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, स्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।

पञ्चामृतस्नान – अब कलश को पञ्चामृत से स्नान कराये -

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि ।

गन्धोदक स्नान - अब कलश को जल में मलयचन्दन या अष्टगंध मिलाकर स्नान कराये -

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, गन्धोदकस्नानं समर्पयामि ।

शुद्धोदक स्नान – पुनः कलश को शुद्ध जल से स्नान कराये -

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, स्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ।

आचमन - स्नान उपरांत पुनः कलश को आचमनीय जल चढ़ाये –

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।

वस्त्र – अब कलश को वस्त्र चढ़ाये –

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, वस्त्रं समर्पयामि ।

आचमन - वस्त्र उपरांत पुनः कलश को आचमनीय जल चढ़ाये –

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, वस्त्रान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।

यज्ञोपवीत - अब कलश को यज्ञोपवीत (जनेऊ)पहना दें-

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, यज्ञोपवीतं समर्पयामि ।

आचमन - पुनः कलश को आचमनीय जल चढ़ाये –

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, यज्ञोपवीतान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।

उपवस्त्र - अब कलश को उपवस्त्र (मौलीधागा)चढ़ाये -

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, उपवस्त्रं (उपवस्त्रार्थे रक्तसूत्रम् ) समर्पयामि ।

आचमन - पुनः कलश को आचमनीय जल चढ़ाये –

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, उपवस्त्रान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।

चन्दन - कलश को चन्दन लगाये –

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, चन्दनं समर्पयामि ।

अक्षत - कलश को अक्षत समर्पित करे –

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, अक्षतान्‌ समर्पयामि ।

पुष्प (पुष्पमाला) - कलश को पुष्प चढ़ाये और पुष्पमाला पहना दें-

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, पुष्पं (पुष्पमालाम्) समर्पयामि ।

नानापरिमल द्रव्य - कलश को विविध परिमल द्रव्य (गुलाल,बंदन,कुमकुम आदि) समर्पित करे-

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, नानापरिमलद्रव्याणि समर्पयामि ।

सुगन्धित द्रव्य - कलश को सुगन्धित द्रव्य (इत्र आदि) चढ़ाये -

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, सुगन्धितद्रव्यं समर्पयामि ।

धूप – कलश के पास धूप (हूम या दसांग)दें-

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, धूपमाघ्रापयामि ।

आचमन - पुनः कलश को आचमनीय जल चढ़ाये –

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, धूपान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।

दीप - कलश को दीप दिखाये –

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, दीपं दर्शयामि ।

हस्तप्रक्षालन - दीप दिखाकर हाथ धो ले ।

नैवेद्य - कलश के पास नैवेद्य (प्रसाद)चढ़ावें -

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, सर्वविधं नैवेद्यं निवेदयामि ।

आचमन आदि -  इसके बाद आचमनीयं एवं पानीय तथा मुख और हस्त प्रक्षालन के लिए जल चढ़ाये -

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, आचमनीयं जलं, मध्ये पानीयं जलम, उत्तरापोऽशने, मुखप्रक्षालनार्थे, हस्तप्रक्षालनार्थे च जलं समर्पयामि ।

करोद्वर्तन -करोद्वर्तन के लिये कलश को गन्ध समर्पित करे-

 ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, करोद्वर्तनं समर्पयामि ।

ताम्बूल – कलश मे आवाहित देवों के लिए सुपारी, इलायची, लौंगसहित पान चढ़ाये -

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, ताम्बूलं समर्पयामि ।

दक्षिणा – कलश के पास द्रव्य-दक्षिणा चढ़ाये -

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, कृतायाः पूजायाः साद्गुण्यार्थे द्रव्यदक्षिणां समर्पयामि ।

आरती – कलश की आरती करे –

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, आरार्तिकं समर्पयामि ।

पुष्पाञ्जलि – कलश को पुष्पाञ्जलि समर्पित करे –

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, मन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि ।

प्रदक्षिणा – कलश की प्रदक्षिणा करे-

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, प्रदक्षिणां समर्पयामि ।

अब हाथ में पुष्प लेकर प्रार्थना करे -

प्रार्थना –

देवदानवसंवादे मथ्यमाने महोदधौ ।

उत्पन्नोऽसि तदा कुम्भ विधृतो विष्णुना स्वयम् ॥

त्वत्तोये सर्वतीर्थानि देवाः सर्वे त्वयि स्थिताः ।

त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिताः ॥

शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः ।

आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवाः सपैतृकाः ॥

त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यतः कामफलप्रदाः ।

त्वत्प्रसादादिमां पूजां कर्तुमीहे जलोद्भव ।

सांनिध्यं कुरु मे देव प्रसन्नो भव सर्वदा ॥

नमो नमस्ते स्फटिकप्रभाय सुश्वेतहाराय सुमङ्गलाय ।

सुपाशहस्ताय झषासनाय जलाधिनाथाय नमो नमस्ते ॥

'ॐ अपां पतये वरुणाय नमः ।'

नमस्कार - पुष्प लेकर कलश को प्रणाम करते हुए पुष्प समर्पित करे -

ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, प्रार्थनापूर्वकं नमस्कारान् समर्पयामि ।

समर्पण -अब हाथ में जल लेकर निम्नलिखित वाक्य का उच्चारण कर जल कलश के पास छोड़ते हुए समस्त पूजन-कर्म भगवान् वरुणदेव को निवेदित करे-

कृतेन अनेन पूजनेन कलशे वरुणाद्यावाहितदेवताः प्रीयन्तां न मम ।

N/A

References : N/A
Last Updated : September 19, 2026

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.
TOP