भूतोत्सारण : ॐ नमो नमस्ते गोविन्द पुराणपुरुषोत्तम । इदं श्राद्धं हृषिकेश रक्षत्वं सर्वतो दिशः ॥
तीर्थ श्राद्ध संकल्प : तदुत्तर त्रिकुशा, तिल, जल, द्रव्य आदि संकल्प द्रव्य लेकर संकल्प करे : ॐ अद्य …….. मासे …….. पक्षे …….. तिथौ …….. वासरे …….. गोत्रस्य …….. शर्माऽहं/(वर्माऽहं/गुप्तोऽहं) मम समस्तपितॄणामसद्गतीनां सद्गतिप्राप्तिपूर्वक अक्षयतृप्तिहेतवे सद्गतीनाञ्च श्रीविष्णुलोकाप्तये अमुक तीर्थप्राप्तिनिमित्तकं पिण्डदानमात्र श्राद्धमहं करिष्ये ॥
तीन बार गायत्री जप करके पढ़ें – ॐ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमो नमः ॥३॥
तत्पश्चात दक्षिणाभिमुख-अपसव्य-पातितवामजानु होकर बालुकामयी दक्षिणप्लव पिण्ड वेदी बनाये। पिण्डवेदी एक हाथ लम्बा-चौड़ा और 4 अंगुल ऊँचा बनाये। तीर्थ जल देते हुए समतल और सुंदर बना ले। फिर अगले मंत्र से पिण्डवेदी को पञ्चगव्य से सिक्त करे :
ॐ अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिका । पुरी द्वारावती चैव सप्तैता मोक्षदायिकाः ॥
उल्लेखन :- दर्भपिञ्जलि से पिण्डस्थान में प्रादेशमात्र, दक्षिणाग्र रेखा करे – ॐ अपहता ऽअसुरा रक्षा ᳪ सि वेदिषदः ॥ जितने वर्ग हेतु पिण्डदान करना हो उतनी रेखा करे। दर्भपिञ्जलि ईशान में त्याग दे।
अंगारभ्रमण :- प्रादेशप्रमाण रेखाओं पर थोड़ा अंगार रख कर कुश के मूल से भ्रमणपूर्वक चलाते हुए दक्षिण में गिरा दे – ॐ ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमाना असुराः सन्तः स्वधया चरन्ति। परापुरो निपुरो ये भरंत्यग्निष्टांलोकात् प्रणुदात्यस्मात् ॥
फिर सभी रेखाओं पर छिन्नमूल कुशास्तरण कर जल से सिक्त कर दे। पूर्वा० सव्य होकर तीन बार ॐ देवताभ्यः मंत्र पढ़े – ॐ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमो नमः ॥३॥
अवनेजन :- अपसव्य-दक्षिणाभिमुख हो देय पिण्ड संख्या के अनुसार पुटकों (दोनी) में तिल-जल-पुष्प-चंदन देकर क्रमशः एक-एक बायें हाथ में ले, दाहिने हाथ में मोड़ा, तिल जल लेकर आगे दिये गये मंत्रों से उत्सर्ग करके आसादित कुशाओं पर क्रमशः मूल, मध्य और अग्र भागों में पितृतीर्थ से दे :
प्रथम रेखा – पश्चिम वाली रेखा
मूल (उत्तर) : ॐ अद्य ……….. गोत्र पितः ……….. शर्मन् वसुरूप अत्रावने निक्ष्व ते स्वधा ॥
मध्य : ॐ अद्य ……….. गोत्र पितामह ……….. शर्मन् रुद्ररूप अत्रावने निक्ष्व ते स्वधा ॥
अग्र (दक्षिण) : ॐ अद्य ……….. गोत्र प्रपितामह ……….. शर्मन् आदित्यरूप अत्रावने निक्ष्व ते स्वधा ॥
द्वितीय रेखा – पुनः उसी प्रकार द्वितीय रेखा (पश्चिम से) पर माता आदि के पिण्डस्थान में अवनेजन दे :
मूल (उत्तर) : ॐ अद्य ……….. गोत्रे मातः ……….. देवी गायत्रीरूपा अत्रावने निक्ष्व ते स्वधा ॥
मध्य : ॐ अद्य ……….. गोत्रे पितामही ……….. देवी सावित्रीरूपा अत्रावने निक्ष्व ते स्वधा ॥
अग्र (दक्षिण) : ॐ अद्य ……….. गोत्रे प्रपितामही ……….. देवी सरस्वतीरूपा अत्रावने निक्ष्व ते स्वधा ॥
इसी प्रकार तृतीय रेखा पर मातामह, प्रमातामह और वृद्धप्रमातामह पिण्ड निमित्त
चतुर्थ रेखा पर मातामही, प्रमातामही और वृद्धप्रमातामही पिण्ड निमित्त तीन-तीन अवनेजन दे।
पुनः पञ्चम रेखा पर आगे जो मृत हों उनके निमित्त – पत्नी, पितृव्य (चाचा), पितृव्यानि (चाची), भातृ, भ्रातृपत्नी, पितृष्वसृ (बुआ), पितृष्वसृपति (प्यूसा/फूफा), एवं अन्य किसी स्वकुल का उत्तराधिकार प्राप्त हुआ हो तो उसका दे।
पुनः छठी रेखा पर मातुल (मामा), मातुलानी (मामी), मातृतृष्वसृ (माँसी/मौसी), मातृष्वसृपति (मौसा), श्वसुर (ससुर), श्वश्रु (सासु), आचार्यादि के निमित्त दे।
पुनः सातवीं रेखा पर अगले में से जो-जो मृत हो उसके निमित्त दे – पुत्र, स्नुषा (पुत्रवधू), पुत्री, जामातृ, भगिनी (बहन), भागिनेय (भांजा), पौत्र, दौहित्र (नाती), श्यालक (शाला), श्यालकपत्नी (शाले की पत्नी/सरहज), मित्र, मित्रपत्नी आदि।
तीर्थ श्राद्ध करने की विधि और मंत्र
अवनेजन देने के बाद तिल, घृत, मधु, शर्करा, दधि आदि मिश्रित करते हुये पिण्ड द्रव्य से निर्धारित संख्या में पिण्ड निर्माण कर ले। फिर मोटकहस्त होकर तिल-जल से क्रमशः एक-एक करके पिण्डदान करे और पितृ तीर्थ से तत्तत् अवनेजन स्थान पर दे :
पिंडदान संकल्प मंत्र :
आगे सभी प्रकार के पिंडदान करने हेतु उसके संकल्प मंत्र दिये गये हैं, क्रमशः इन पिंडदान संकल्प मंत्र को पढ़कर पिण्ड का उत्सर्ग करे :
प्रथम रेखा पिंडदान मंत्र :
पिता – ॐ अद्य ……….. गोत्रस्य अस्मत् पितु: ……… नाम्नः तस्य अक्षय तृप्त्यर्थं इदं हविष्यान्नमयं अमृतरूपं मधुतिलजलादिप्रोक्षितं पिण्डं ते स्वधा नमः॥
पितामह – ॐ अद्य ……….. गोत्रस्य अस्मत् पितामहस्य ……… नाम्नः अक्षय तृप्त्यर्थं इदं हविष्यान्नमयं अमृतरूपं मधुतिलजलादिप्रोक्षितं पिण्डं तस्मै स्वधा॥
प्रपितामह – ॐ अद्य ……….. गोत्रस्य अस्मत् प्रपितामहस्य ……… नाम्नः अक्षय तृप्त्यर्थं इदं हविष्यान्नमयं अमृतरूपं मधुतिलजलादिप्रोक्षितं पिण्डं तस्मै स्वधा॥
द्वितीय रेखा पिंडदान मंत्र :
माता – ॐ अद्य ……….. गोत्राया ……… देव्याः मम मातु: अक्षय तृप्त्यर्थं इदं हविष्यान्नमयं अमृतरूपं मधुतिलजलादिप्रोक्षितं पिण्डं तस्यै स्वधा ॥
पितामही – ॐ अद्य ……….. गोत्राया ……… देव्याः मम पितामह्याः अक्षय तृप्त्यर्थं इदं हविष्यान्नमयं अमृतरूपं मधुतिलजलादिप्रोक्षितं पिण्डं तस्यै स्वधा॥
प्रपितामही – ॐ अद्य ………..गोत्राया ……… देव्या मम प्रपितामह्याः अक्षय तृप्त्यर्थं इदं हविष्यान्नमयं अमृतरूपं मधुतिलजलादिप्रोक्षितं पिण्डं तस्यै स्वधा॥
तृतीय रेखा पिंडदान मंत्र :
मातामह – ॐ अद्य ……….. द्वितीय गोत्रस्य अस्मत् मातामहस्य ……… नाम्नः अक्षय तृप्त्यर्थं इदं हविष्यान्नमयं अमृतरूपं मधुतिलजलादिप्रोक्षितं पिण्डं तस्मै स्वधा ॥
प्रमातामह – ॐ अद्य ……….. द्वितीय गोत्रस्य अस्मत् प्रमातामहस्य ……… नाम्नः अक्षय तृप्त्यर्थं इदं हविष्यान्नमयं अमृतरूपं मधुतिलजलादिप्रोक्षितं पिण्डं तस्मै स्वधा॥
वृद्धप्रमातामह – ॐ अद्य ………..द्वितीय गोत्रस्य अस्मत् वृद्धप्रमातामहस्य ……… नाम्नः अक्षय तृप्त्यर्थं इदं हविष्यान्नमयं अमृतरूपं मधुतिलजलादिप्रोक्षितं पिण्डं तस्मै स्वधा॥
चतुर्थ रेखा पिंडदान मंत्र :
मातामही – ॐ अद्य ……….. द्वितीय गोत्राया अस्मत् मातामह्याः ……… देव्याः अक्षय तृप्त्यर्थं इदं हविष्यान्नमयं अमृतरूपं मधुतिलजलादिप्रोक्षितं पिण्डं तस्यै स्वधा ॥
प्रमातामही – ॐ अद्य ……….. द्वितीय गोत्राया अस्मत् प्रमातामह्याः ……… देव्याः अक्षय तृप्त्यर्थं इदं हविष्यान्नमयं अमृतरूपं मधुतिलजलादिप्रोक्षितं पिण्डं तस्यै स्वधा॥
वृद्धप्रमातामही – ॐ अद्य ………..द्वितीय गोत्राया अस्मत् वृद्धप्रमातामह्याः ……… देव्याः अक्षय तृप्त्यर्थं इदं हविष्यान्नमयं अमृतरूपं मधुतिलजलादिप्रोक्षितं पिण्डं तस्यै स्वधा॥
पंचम रेखा पिंडदान मंत्र :
पत्नी – ॐ अद्य ……….. गोत्रे अस्मत् पत्नी ……… देवी श्रीरूपिणी एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
पितृव्य – ॐ अद्य ……….. गोत्र पितृव्य ……… शर्मन् एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
पितृव्यपत्नी – ॐ अद्य ………..गोत्रे पितृव्यपत्नी ……… देवी एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
भ्राता – ॐ अद्य ……….. गोत्र भ्रातः ..…… शर्मन् एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
भ्रातृपत्नी – ॐ अद्य ………..गोत्रे भ्रातुःपत्नी ……… देवी एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
पितृष्वसृ – ॐ अद्य ………..गोत्रे पितृष्वसः ……… देवी एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
पितृष्वसृपति – ॐ अद्य ……….. गोत्र पितृष्वसुर्भर्तुः ……… शर्मन् एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
पिंडदान संकल्प मंत्र
पिंडदान संकल्प मंत्र
छठी रेखा पिंडदान मंत्र :
मातुल – ॐ अद्य ……….. गोत्र मातुल ……… शर्मन् एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
मातुलानी – ॐ अद्य ………..गोत्रे मातुलानि ……… देवी एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
मातृष्वसृ – ॐ अद्य ………..गोत्रे मातृष्वसः ……… देवी एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
मातृष्वसृपति – ॐ अद्य ……….. गोत्र मातृष्वसुर्भर्तुः ……… शर्मन् एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
श्वसुर – ॐ अद्य ……….. गोत्र अस्मत् श्वशुर ……… शर्मन् एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
श्वश्रु – ॐ अद्य ………..गोत्रे अस्मत् श्वश्रु ……… देवी एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
आचार्य – ॐ अद्य ……….. गोत्र आचार्य ……… शर्मन् एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
आचार्यानि – ॐ अद्य ………..गोत्रे आचार्यानि ……… देवी एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
उपाध्याय – ॐ अद्य ……….. गोत्र उपाध्यायगुरो ……… शर्मन् एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
सप्तम रेखा पिंडदान मंत्र :
पुत्र – ॐ अद्य ……….. पुत्र मातुल ……… शर्मन् एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
स्नुषा – ॐ अद्य ………..गोत्रे स्नुषे ……… देवी एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
पुत्री – ॐ अद्य ………..गोत्रे पुत्री ……… देवी एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
जामातृ – ॐ अद्य ……….. गोत्र जमातः ……… शर्मन् एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
भगिनी – ॐ अद्य ………..गोत्रे भगिनी ……… देवी एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
आवुत्त – ॐ अद्य ……….. गोत्र आवुत्तः ……… शर्मन् एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
भागिनेय – ॐ अद्य ……….. गोत्र भागिनेय ……… शर्मन् एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
पौत्र – ॐ अद्य ……….. गोत्र पौत्र …….. शर्मन् एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
दौहित्र – ॐ अद्य ……….. गोत्र दौहित्र ……… शर्मन् एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
शिष्य – ॐ अद्य ……….. गोत्र शिष्य ……… शर्मन् एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
श्याल – ॐ अद्य ……….. गोत्र श्यालक ……… शर्मन् एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
मित्र – ॐ अद्य ……….. गोत्र मित्र ……… शर्मन् एतत्ते पिण्डं स्वधा नमः ॥
अज्ञात – ॐ अद्य अज्ञात गोत्राः समस्ताश्रित पितरः तीर्थश्राद्धेएष वः पिण्डः स्वधा॥
आब्रह्मणो ये पितृवंशजाता मातुस्तथा वंशभवा मदीयाः ।
वंशद्वये ये मम दासभूता भृत्यास्तथैवाश्रितसेवकाश्च ॥
मित्राणि शिष्याः पशवश्च वृक्षा दृष्टाश्च स्पृष्टाश्च कृतोपकाराः ।
जन्मान्तरे ये मम संगताश्च तेषां स्वधा पिण्डमहं ददामि ॥१॥
ये केचित्प्रेतरूपेण वर्तन्ते पितरो मम । ते सर्वे तृप्तिमायान्तु पिण्डदानेन शाश्वतीम् ॥२॥
येऽबान्धवा बान्धवा वा येऽन्यजन्मनि बान्धवाः । तेषां पिण्डो मया दत्तं अक्षय्यमुपतिष्ठतु ॥३॥
पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैव च । गुरुश्वशुरबंधूनां ये चान्ये बान्धवाः स्मृताः ॥४॥
ये मे कुले लुप्तपिण्डाः पुत्रदारविवर्जिताः । तेषां पिण्डो मया दत्तं अक्षय्यमुपतिष्ठतु ॥५॥
विरूपा आमगर्भाश्च ज्ञाताज्ञाताः कुले मम । तेषां पिंडो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥६॥
उच्छिन्नकुलवंशानां येषां दाता कुले नहि । धर्मपिंडो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठतु ॥७॥
तत्पश्चात पिण्डाधार कुशाओं में हाथ पोंछे – ॐ लेपभाग भुजस्तृप्यन्तु ॥
फिर हस्तप्रक्षालन करे। पूर्वाभिमुख सव्य होकर आचमन करे। भगवान विष्णु का स्मरण करे।
फिर अपसव्य-दक्षिणाभिमुख होकर वामावर्त्त क्रम से मुख घुमाते हुये उत्तर तक श्वास (लम्बी सांस) ले – “ॐ तत्र पितरो मादयध्वं यथा भागमावृषायध्वम्” पुनः मुख वापस घुमाते हुये पश्चिम भाग तक ले जाये और श्वास त्याग दे – “ॐ अमीमदन्त पितरो यथाभागमावृषायिषत” ॥
तत्पश्चात क्रमशः अवनेजन के 3 पुटक बनाकर क्रमशः मोटक-तिल-जल लेकर अग्रांकित मंत्रों से उत्सर्ग करके तत्तत् पिण्डों पर पितृतीर्थ से दे :
ॐ अद्य ……….. गोत्राः अस्मत् पितृपितमहादयः ……….. तीर्थश्राद्ध पिण्डेषु अत्रप्रत्यवनेनिग्ध्वं वः स्वधा ॥
ॐ अद्य ……….. गोत्राः अस्मत् मातामहादयः ……….. तीर्थश्राद्ध पिण्डेषु अत्रप्रत्यवनेनिग्ध्वं वः स्वधा ॥
ॐ अद्य ……….. गोत्राः समस्ताश्रितपितरः ……….. तीर्थश्राद्धे अत्रप्रत्यवनेनिग्ध्वं वः स्वधा ॥
नींवी विसर्जन करके करबद्ध प्रार्थना करे :- ॐ नमो वः पितरो रसाय नमो वः पितरो शोषाय नमो वः पितरो जीवाय नमो वः पितरः स्वधायै नमो वः पितरो घोराय नमो वः पितरो मन्यवे नमो वः पितरः पितरो नमो वो गृहान्नः पितरो दत्त सतो वः पितरो द्वेष्म ॥
फिर प्रक्षालित सूत्र पिण्डों पर दे : ॐ एतद् वः पितरो वासः ॥ ॐ एतद् वः मातरो वासः ॥ ॐ एतद् वः मातामहादयो वासः ॥ ॐ एतद् वः पिव्यादयो वासः ॥
फिर पिण्डों पर पान-सुपारी-पुष्प-चन्दन-अक्षत-द्रव्यादि अर्पित करे। पिण्डशेषान्न पिण्डों के चारों और बिखेड़ दे। फिर पिण्डों पर दक्षिणाग्र वारिधारा दे : ॐ ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृतं पयः कीलालं परिश्रुतम् । स्वधास्थ तर्पयत् मे पितॄन् ॥
तत्पश्चात पितृ-तर्पण करे। पितृतर्पण करने के बाद पूर्वाभिमुख-सव्य होकर त्रिकुश-दक्षिणाद्रव्य-तिल-जल लेकर तीर्थश्राद्ध की दक्षिणा करे : ॐ अद्य ……… गोत्राणां मम समस्त पितृणां असद्गतीनां स्वर्गतये सद्गतीनां विष्णुलोकप्राप्तये ……… तीर्थप्राप्तिनिमित्तक पित्रादीनां-पितृव्यादीनां च कृतैतत् श्राद्ध प्रतिष्ठार्थं एतावत् द्रव्यमूल्यकं रजतं चन्द्रदैवतं यथानाम गोत्राय ब्राह्मणाय दक्षिणामहं ददे॥
तत्पश्चात पिण्डों को थाली में उठाकर सूंघे। फिर दक्षिणाभिमुख होकर तीर्थजल में विसर्जन कर दे अथवा गाय को दे। श्राद्ध भूमि का मार्जन कर दे। फिर ब्राह्मणभोजन और दक्षिणा का सकल्प करे : ॐ अद्य ……. गोत्रोत्पन्नः शर्माहं कृतैतत् …….. तीर्थनिमित्तक अस्मत् पित्रादीनां-पितृव्यादीनां च श्राद्ध कर्मणः न्यूनातिरिक्तदोष परिहारपूर्वक साङ्गतासिद्ध्यर्थं …….. संख्याकान् ब्राह्मणान् भोजयिष्ये, दक्षिणाञ्च दास्ये॥
फिर तीर्थब्राह्मणों से श्राद्ध परिपूर्णता की प्रार्थना करे – ॐ ……… तीर्थप्राप्ति निमित्तं पिण्डदानं परिपूर्णमस्तु ॥ तीर्थब्राह्मण कहें – ॐ अस्तु परिपूर्णं ॥
फिर कर्मार्पण करे : ॐ अनेन पिण्डदानाख्येन कर्मणा श्रीभगवान् पितृस्वरूपी जनार्दनः प्रीयताम्॥
तीन बार ॐ देवताभ्यः मंत्र पढ़े – ॐ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमो नमः ॥३॥
विष्णुस्मरण
ॐ यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु। न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ॥
प्रमादात्कुर्वतां कर्म प्रच्यवेताध्वरेषु यत्। स्मरणादेव तद्विष्णोः सम्पूर्णं स्यादितिश्रुतिः ॥
ॐ विष्णुर्विष्णुर्हरिर्हरिः हाथ-पैर धो ले। ब्राह्मणों को भोजन कराये।