TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

कृष्णभक्तिरत्नप्रकाशः - द्वितीयः प्रकाशः

भगवान श्रीकृष्ण का लीलामय जीवन अनके प्रेरणाओं व मार्गदर्शन से भरा हुआ है।

द्वितीयः प्रकाशः
अथ प्रवक्ष्ये श्रीकृष्णपादाम्बुजनिषेवणम् ।
समस्तशास्त्रविहितं सर्वेषामुत्तमोत्तमम् ॥१॥

अथ इत्याकर्ण्य केचिद्वदन्ति—अहो एवं नानादेवताः सन्ति, नानातीर्थानि सन्ति, नानासत्कर्मादीनि सन्ति, सर्वेषामुत्तमं ब्रह्मोपासनमस्ति, एतेषामेकोपासनेन श्रेयो भवति । किमनेन ? तत्र कृष्णचरणपरायणा वदन्ति—सर्वभोगिनो देवा यदेव तत्श्रूयतां ते सर्वे नश्वराः किं तेषामुपासनेन ? यथा—

तावत्स मोदते स्वर्गे यावत्पुण्यं समाप्यते ।
क्षीणपुण्यः पतत्यर्वागनिच्छन्कालचालितः ॥२॥

तथा गीतायां श्री भगवानुवाच—
त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा
यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकम्
अश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान॥३॥
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं
क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ॥४॥

अतो देवसेवनेन किं ? तथा ब्रह्मादीनामप्येवं, किमन्येषां ? यथा श्रीभगवानुवाच—
लोकानां लोकपालानां मद्भयं कल्पजीविनाम् ।
ब्रह्मणो ऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुषः ॥५॥

एवं नानातीर्थानि, यथा भागवते शुक उवाच—
विद्यातपःप्राणनिरोधमैत्री
तीर्थाभिषेकव्रतदानजप्यैः ।
नात्यन्तशुद्धिं लभते ऽन्तरात्मा
यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते ॥६॥

तथा
किं वेदैः किमु वा शास्त्रैः किं वा तीर्थाभिषेचनैः ।
कृष्णभक्तिविहीनानां किं तपोभिः किमध्वरैः ॥७॥

अथ नानाधर्मकथा, यथा -
धर्मः सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता ।
मद्भक्त्यापेतमात्मानं न सम्यक्प्रपुनाति हि ॥८॥

तथा श्रीशुक उवाच
दानव्राततपोहोम जपस्वाध्यायसंयमैः ।
श्रेयोभिर्विविधैश्चान्यैः कृष्णे भक्तिर्हि साध्यते ॥९॥

तथा
धर्मः स्वनुष्ठितः पुंसां विष्वक्सेनकथासु यः ।
नोत्पादयेद्यदि रतिं श्रम एव हि केवलम् ॥१०॥

अतएव श्रीकृष्णचरणसेवनं विना न किमपि । यथा ब्रह्मादयः सर्वे नश्वराः, नश्वरोपासनेन नश्वरो भवतीति तदुद्देशेन तपस्यया वा किं ? स्वयं नश्वरा ये, ते किं शाश्वतत्वं दास्यन्ति ? नानाधर्मकर्मणा वा किं ? कर्म बन्धाय कल्पते, यथा मुचुकुन्दस्तुतिः—

न कामये ऽन्यं तव पादसेवनाद्
अकिञ्चनप्रार्थ्यतमाद्वरं विभो ।
आराध्य कस्त्वां ह्यपवर्गदं हरे
वृणीत आर्यो वरमात्मबन्धनम् ॥११॥

तथैव ब्रह्मोपासनेन किं ? ब्रह्मापि शून्यम् । शून्योपासनेन शून्यत्वं प्राप्नोति । यथा श्रुतिः—यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी इति शून्योपासनेन किं ? नित्याक्षयपरमानन्दसुखस्वरूपश्रीकृष्णचन्द्रचरणारविन्दप्रेमामृतमधुपानेन वञ्चितः स्यात।

अथ मुमुक्षोक्तं नैतत्तदा किं ? यदि देहादेर्मुक्तिर्भवति, तदा किं न भूतं ? तत्प्रत्युत्तरमेव, यथा—सोऽहमिति ज्ञाननिश्चयेन निर्वाणमुक्तिर्भवति, तेन किं ? मुक्तिः किं ? इति यथा श्रीभागवते—
भक्तिर्भगवतः सेवा मुक्तिस्तत्पदलङ्घनम् ।
स मूढः सेवकादन्यो मुक्तिं निर्वाणमिच्छति ॥१२॥

तथा वाल्मीकीये रामचन्द्रं प्रति हनूमतोक्तम्—
भवबन्धच्छिदे तस्यै स्पृहयामि न मुक्तये ।
भवान्प्रभुरहं दास इति यत्र विलुप्यते ॥१३॥

तथा भावार्थदीपिकायां ब्रह्मोवाच—
त्वत्कथामृतपाथोधौ विहरन्तो महामुदः ।
कुर्वन्ति कृतिनः केचिच्चतुर्वर्गं तृणोपमम् ॥१४॥

अत एव श्रीकृष्णे भक्तिः साध्या, यथा श्रीभागवते
चतुर्षु पुरुषार्थेषु गूढोऽयं भक्तिसंज्ञकः ।
द्विजा एव हि जानन्ति मुनयो नारदादयः ॥१५॥

तथा मुक्तेर्भक्तिर्गरीयसी, यथा श्रीभागवते—
अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेर्गरीयसी ।
जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥१६॥ इति ।

तत्र मुक्तेर्भक्तिः सुदुर्लभा । यथा श्रीभागवते—
राजन्पतिर्गुरुरलं भवतां यदूनां
दैवं प्रियः कुलपतिः क्व च किङ्करो वः ।
अस्त्वेवमङ्ग भगवान्भजतां मुकुन्दो
मुक्तिं ददाति कर्हिचित्स्म न भक्तियोगम् ॥१७॥

किन्तु साधवोऽपि मुक्तिं न वाञ्छन्ति, यथा—
न किञ्चित्साधवो धीरा भक्ता ह्येकान्तिनो मम ।
वाञ्छन्त्यपि मया दत्तं कैवल्यमपुनर्भवम् ॥१८॥

अथात्र केचिदाध्यात्मिका वदन्ति—अहो कृष्णं यद्वदसि । स एव शरीरी रूपवान्परिच्छिन्नावयवश्चाक्षुष्यः । अतः स एव भौतिकः । भौतिकत्वात्स्थूलः । स्थूलत्वान्नश्वरः । नश्वरोपासनेन किमिति । एकं कृष्ण एव उपासनीय इति यदुक्तं तदत्यन्तासम्भावनीयोपदेशः । एष वेदान्तशास्त्रैरनभिधेयः । यथा वशिष्ठरामायणे श्रीरामचन्द्रं प्रति वशिष्ठेनोक्तम्—

यदि ददृश्यते सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
तत्सुषुप्ताविव स्वप्नः कल्पान्ते प्रविनश्यति ॥१९॥

तथोद्धवं प्रति श्रीभगवान्वासुदेव उवाच—
यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभिः ।
नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायामनोमयम् ॥२०॥

अतएव सर्वं मायामयमिति मत्वा नित्यं निराकारं निरञ्जनं निर्लेपं च ब्रह्मोपास्यमिति तथैवोक्तं वाशिष्ठे वशिष्ठेन—
आस्तेऽनस्तमित भास्वान्यो देवो हि निरामयः ।
सर्वदा सर्वकृतः सर्वः परमात्मा महेश्वरः ॥२१॥
अन्तःकरणतद्वृत्तिसाक्षी चैतन्यविग्रहः ।
आनन्दरूपः सत्यः सन्किं स्वात्मानं प्रपद्यसे ॥२२॥

तथाष्टावक्रसंहितायाम्—
अहो निरञ्जनः शान्तो बोधोऽयं प्रकृतेः परः ।
एतावन्तमहं कालं हा मोहेन विडम्बितः ॥२३॥

तत्र कार्ष्णा वदन्ति—य एव रूपगुणवर्जितः । अचलस्त्वकर्ता । कायमनोवाक्यैरग्राह्यः स एव न किंचित। तत्र ब्रह्मज्ञानी वदति एवं नेति । यथा श्रुतौ—
अपाणिपादो जवनो ग्रहीता
पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः ।
स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता
तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम् ॥२४॥

तत्र भागवता वदन्ति—अहो वैचित्र्यम् । सोऽस्तीति पण्डिता वदन्ति । तस्य वेत्ता नातीत्यपि वदन्ति च । अतएव अस्ति नास्तीति सन्देहः । यत्र सन्देहस्तस्यान्वेषणेन किमिति ?

ततो ब्रह्मवादी वदति—अहो अस्ति नास्तीति सन्देहो ज्ञानरहितानाम्, अस्तीति निःसन्देहः । तत्श्रूयतां यथा श्रुतौ (ब्रह्मबिन्दूपनिषत्)—
घृतमिव पयसि निगूढभूते भूते वसति च विधानम् ।
सततं मन्थयितव्यं मन्थनभूते प्रकाशते आत्मा ॥२५॥

दृश्यश्च—
राहुरदृश्योऽपि यथा शशिबिम्बस्थः प्रकाशते जगति ।
तथा सर्वगतोऽपि आत्मा बुद्धिस्थो दृश्यतामेति ॥२६॥

कर्ता च—
सवितरि उदिते यद्वत्करोति कर्माणि लोकोऽयम् ।
न च तानि करोति रविर्न कारयति वा तद्वदात्मा ॥२७॥

तथा हस्तामलके (१)
निमित्तं मनश्चक्षुरादि प्रवृत्तौ
निरस्ताखिलोपाधि प्रकाशकल्पः ।
रविर्लोकचेष्टानिमित्तं यथायः
स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा ॥२८॥

तत्प्राप्तावुपायो, यथा श्रुतौ चित्प्रकाशे—
अगमन्मे मनोऽन्यत्र साम्प्रतं च स्थिरीकृतम् ।
एवं यो वेत्ति धीवृत्तिं सोऽहमित्यधारयेत॥२९॥

एवमात्मज्ञानदृष्ट्या दृश्यते प्राप्यते च वाशिष्ठे—
मृगैर्यथा मृगाणां च गजानां च गजैर्यथा ।
पक्षिणां पक्षिभिर्यद्वत्ज्ञेयं ज्ञानेन गृह्यते ॥३०॥ इति ।

तदेवं ज्ञानेन ज्ञायते अज्ञानानां न किमपि । अथैतत्श्रुत्वा श्रीकृष्णचन्द्रस्य चरणपरायणा वदन्ति भवता यदुक्तं तत्किं ? श्रीकृष्णचन्द्रस्य चरणवैभवं येन जानन्ति, त एव एवं वदन्ति । तेऽतिक्षुद्राः क्षुद्रमतयः सूक्ष्मं न पश्यन्ति । तत्र—
ये कृष्णचरणाम्भोजमकरन्दमधुव्रताः ।
न भवन्ति परं क्षुब्धास्ते नानापथगामिनः ॥३१॥

यथा ब्रह्मादिस्तुतिः—
त्वमेक एवास्य सतः प्रसूतिस्
त्वं सन्निधानं त्वमनुग्रहश्च ।
त्वन्मायया संवृतचेतसस्त्वां
पश्यन्ति नाना न विपश्चितो ये ॥३२॥

अतः सर्वोपरि श्रीकृष्णचन्द्र एक एव ज्ञानिभिर्ज्ञायते । यथा—
कृष्णस्योपरि कश्चिद्वा तुल्यो भिन्नोऽस्ति यो वदेत।
न तस्य माययाच्छनो नालपेत्तं कदाचन ॥३३॥

इत्येवं यत्किञ्चित्सर्वं श्रीकृष्णवैभवमिति मन्तव्यम् ।

अथ भगवतः श्रीकृष्णस्य भौतिकं प्राकृतं सगुणं देहमिति यदज्ञानादुक्तं, तदिति श्रूयताम् । यथा संमोहनतन्त्रे प्रथमपटले नारदं प्रति सनक उवाच—
तदानन्दमयी राधा तदानन्दमयो हरिः ।
न भौतिको देहबन्धस्तयोरानन्दरूपयोः ॥३४॥

तथा वत्सहरणे ब्रह्मस्तुतिः—
अस्यापि देव वपुषो मदनुग्रहाय
स्वेच्छामयस्य न तु भूतमयस्य कोऽपि ।
नेशे महि त्ववसितुं मनसाऽन्तरेण
साक्षात्तवैव किमुतात्मसुखानुभूतेः ॥३५॥

किन्तु श्रीकृष्णस्य विग्रहं भौतिकं यो वदति, तत्राह बृहद्वामनपुराणे—
यो वेत्ति भौतिकं देहं कृष्णस्य परमात्मनः ।
स सर्वस्माद्बहिष्कार्यः श्रौतस्मार्तविधानतः ॥३६॥
मुखं तस्यावलोक्याथ स चेलो जलमाविशेत।
पश्येत्सूर्यं स्पृशेद्वारिं घृतं प्राश्यो विशुद्धति ॥३७॥

स्थूलत्वं यदुक्तं तदिति यथा महाकौर्मे—
अस्थूलश्चानणुश्चैव स्थूलोऽणुश्चैव सर्वतः ।
अवर्णः सर्वतः प्रोक्तः सवर्णश्च प्रकीर्तितः ॥३८॥

तथा शुकोक्तिः—
ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजकराङ्घ्रितलशोभितम् ।
नखेन्दुकिरणश्रेणी पूर्णब्रह्मैककारणम् ॥३९॥

अतः स्थूलरूपं यत्र भगवन्मायास्पृष्टम् । एतयोः परं श्रीकृष्णचन्द्रः । यथा गोविन्दवृन्दावने भगवति श्रीकृष्णे बलरामप्रश्ने—
परमात्मा परं ब्रह्म सच्चिदानन्दविग्रहः ।
शब्दब्रह्ममयः साक्षात्स्वयं प्रकृतिरीश्वरः ।
आद्यन्तरहितः सूक्ष्मस्थूलातीतः परात्परः ॥४०॥

अथ परं ब्रह्मोपासनमिति यदुक्तं तद्ब्रह्म यत्तत्श्रूयताम् । यथा वराहसंहितायां श्रीभगवान्वराह उवाच (श्रीकृष्णचन्द्रस्य यथा रूपम्)—
ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजकराङ्घ्रितलशोभितम् ।
नखेन्दुकिरणश्रेणी पूर्णब्रह्मैककारणम् ॥४१॥
केचिद्वदन्ति तद्रश्मि ब्रह्मा चिद्रूपमव्ययम् ।
तदंशांशं महाविष्णुं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥४२॥

तथा श्रीकृष्णयामले द्वादशाधिकशततमपटले श्रीवासुदेवं प्रति त्रिपुरोवाच—
सूचनात्सूत्रमित्याहुः कृष्णानुभवसूचकम् ।
ज्योतिर्वृन्दावनात्मकं ख्यातं ब्रह्मेति जगदुज्ज्वलम् ॥४३॥
तद्ब्रह्म कृष्णविगुणं यतो भाति चराचरम् ।
यस्य भासा भाति विश्वं यथार्थं श्रुतयो जगुः ॥४४॥

अतएव श्रीकृष्णपादाब्जलाभेऽपि सर्वं प्राप्तम् । कश्च्चिदवशेषोऽस्ति नैवम् । यथा—
वृक्षलभे न वृक्षस्य किञ्चिद्भवति दुर्लभम् ।
कृष्णपादाब्जलाभेऽपि दुर्लभं नास्ति किञ्चन ॥४५॥

या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्म
ध्यानाद्भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात।
सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत्
किं त्वन्तकासिलुलितात्पततां विमानात॥४६॥ इति

अतो यदि श्रीकृष्णपदारविन्दं प्राप्तं, तदा सर्वं प्राप्तमेव । किन्तु श्रीकृष्णपादाम्बुजं विना नान्यत्र सिद्धिः, यथा नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनमित्यादि । तथा त्रैलोक्यसंमोहनतन्त्रे ब्रह्मविद्योपासनीयं श्रीकृष्णपादपद्मं, यथा—

ब्रह्मवादी मुनिः कश्चिद्जाबलिरिति विश्रुतः ।
सोऽध्यात्मनिरतो योगी विचरन्पृथिवीमिमाम् ॥४७॥
अपश्यत्तापसीं कांचिच्चरन्तीं दारुणं तपः ।
तारुण्यवयसा युक्तां रूपेणातिमनोहराम् ॥४८॥
चन्द्रांशुसदृशाभासां सर्वावयवशोभनाम् ।
कृत्वा कटितटे चैव कृष्णाजिनसुकोमलाम् ॥४९॥
ज्ञानमुद्रां च बिभ्राणामनिमिषायतेक्षणाम् ।
त्यक्ताहारविहारं च मुनिर्निश्चलतां स्थिताम् ॥५०॥
जिज्ञासुस्तां मुनिवरस्तस्थौ तत्र शतं समाः ।
ततस्त्वेवं समुत्थाय मुनिना प्रार्थिता च सा ॥५१॥
अतोऽहं ज्ञातुमिच्छामि तपसः कारणं तव ।
यदि योग्यं भवेत्तर्हि कृपया वक्तुमर्हसि ॥५२॥
अथाब्रवीच्छनैर्बाला तपसा तीव्रकर्शिता ।
ब्रह्मविद्याहमतुला या योगीन्द्रैर्विमृग्यते ॥५३॥
जितेन्द्रिया जिताहारा काम्यया दुश्चरं तपः ।
चराम्यहं वने घोरे ध्यायन्ती पुरुषोत्तमम् ॥५४॥
ब्रह्मानन्देन पूर्णाहं ज्ञानविज्ञानतृप्तधीः ।
तथापिइ शून्यमात्मानं मन्ये कृष्णरतिं विना ॥५५॥
इदानीमतिनिर्विण्णा देहस्यास्य विसर्जनम् ।
कर्तुं गच्छामि पुण्यायां वापिकायामिहैव तु ॥५६॥
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या मुनिरत्यन्त विस्मितः ।
पतित्वाचरणे तस्याः कृष्णोपासा विधिं शुभम् ॥५७॥
पप्रच्छ परमप्रीतस्त्यक्त्वाध्यात्मविवेचनम् ।
तयोक्तं मन्त्रामादाय जगाम मानसं सरः ॥५८॥
स एवं बहुदेहेषु समुपास्य जगत्पतिम् ।
नवकल्पान्तरे जाता गोकुले दिव्यरूपिणी ॥५९॥

अतएव श्रीकृष्णपादपद्मसेवनं विना ब्रह्मोपासनं किमिति । तथा ब्रह्माद्स्तुतिः—
येऽन्येऽरविन्दाक्ष विमुक्तमानिनस्
त्वय्यस्तभावादविशुद्धबुद्धयः ।
आरुह्य कृच्छ्रेण परं पदं ततः
पतन्त्यधोऽनादृतयुष्मदङ्घ्रयः ॥६०॥इति ।

तथा—
श्रेयःसृतिं भक्तिमुदस्य ते विभो
क्लिश्यन्ति ये केवेलबोधलब्धये ।
तेषामसौ क्लेशल एव शिष्यते
नान्यद्यथा स्थूलतुषावघातिनाम् ॥६१॥ इत्यादि च ।

अतः सर्वं विहाय श्रीराधाकान्तचरणसेवनं कर्तव्यं नान्यत्शाश्वतमिति शेषः ।

अथात्र मुमुक्षवो वदन्ति—श्रीकृष्णब्रह्मपरः पूर्णानन्दस्वरूपः नित्यो नित्यप्रकाशः लीलाविग्रहः । इति यदुक्तं तस्य किं रूपं, किं प्रमाणं, किं वा गुणः । किमस्य प्रभावः ? किं वा स्थानं ? तदुच्यते । ततः श्रीकृष्णचरणपरायणा वदन्ति – अहो ! अज्ञानादेवं वदथ । अस्यानन्तमहिम्नो रूपगुणादीन्वक्तुं के समर्थाः ? यथा ब्रह्मस्तुतिः—
गुणात्मनस्ते ऽपि गुणान्विमातुं
हितावतीर्णस्य क ईशिरे ऽस्य ।
कालेन यैर्वा विमिताः सुकल्पैर्
भूपांशवः खे मिहिका द्युभासः ॥६२॥

तथा एकादशस्कन्धे
यो वा अनन्तस्य गुणाननन्तान्
अनुक्रमिष्यन्स तु बालबुद्धिः ।
रजांसि भूमेर्गणयेत्कथञ्चित्
कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्नः ॥६३॥

जानन्त एव जानन्तु किं बहूक्त्या न मे प्रभो ।
मनसो वपुषो वाचो वैभवं तव गोचरः ॥६४॥

यत्त ब्रह्मैव तत्रान्ये के वराकाः ? तस्मिन्नहमपि किं क्षुद्रातिक्षुद्रः ? तदेव—

श्रीकृष्णचन्द्रचरणाब्जगुणप्रवाहं
वक्तुं यथा द्रुहिणविद्रुतबुद्धिशक्तिः ।
तस्मिन्ममाभिलषिता मतिरल्पकस्य
बालो यथा विधुमभीप्सति खेलनार्थम् ॥६५॥

यदवधि ममावगता । तदिति शास्त्रानुसारेणोच्यते तत्रादौ । अथार्वोपनिषदि गोपालतापनीये
ओं नमो विश्वरूपाय विश्वस्थित्यन्तहेतवे ।
विश्वेश्वराय विश्वाय गोविन्दाय नमो नमः ॥६६॥
नमो विज्ञानरूपाय परमानन्दरूपिणे ।
कृष्णाय गोपीनाथाय गोविन्दाय नमो नमम् ॥६७॥
निष्कलाय विमोहाय शुद्धायाशुद्धवैरिणे ।
अद्वितीयाय महते श्रीकृष्णाय नमो नमः ॥६८॥

तथा ब्रह्मसंहितायां ब्रह्मस्तुतिः—
अद्वैतमच्युतमनादिमनन्तरूपम्
आद्यं पुराणपुरुषं नवयौवनं च ।
वेदेषु दुर्लभमदुर्लभमात्मभक्तौ
गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि ॥६९॥

तथा—
इदं हि पुंसस्तपसः श्रुतस्य वा
स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयोः ।
अविच्युतो ऽर्थः कविभिर्निरूपितो
यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनम् ॥७०॥

अतएव श्रीकृष्णचन्द्रचरणभजनमेव कर्तव्यमिति नान्यत।

दृष्ट्वा श्रुत्वावगम्याथ पुरानादौ तु सर्वतः ।
परमानन्दसन्दोहकृष्णपादाम्बुजं भज ॥७१॥

श्रीमत्कृष्णपादारविन्दयुगले भक्तिर्विधेया सदा
नानोपासनवर्जनाभिधमिदं रत्नं परं मौक्तिकम् ।
कण्ठस्याभरणं कुरुष्व सततं ह्यन्याभिलाषं त्यज
सारं श्रीकविराजराघववचः सानन्दमाकर्णय ॥७२॥

इति श्रीकृष्णभक्तिरत्नप्रकाशे नानोपासनवर्जनं नाम
द्वितीयं रत्नम्

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2016-11-11T11:54:34.6000000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

AGASTYA-ĀŚRAMA(अगस्त्य)

  • The Purāṇas make mention of several āśramas connected with sage Agastya. The Pāṇḍavas during their exile visited an āśrama of this name. This is situated near Pañcavaṭī twentyfour miles to the south-east of Nāsik. It is known as Agastya-giri now. Śloka 20, Chapter 80;[ and Śloka 1, Chapter 96 of Vana Parva, M.B.]. The Mahābhārata mentions another Agastya-Āśrama near Prayāga. Dharmaputra along with Saint Lomaśa stayed here for some time. Vālmīki describes an āśrama of this name which Rāma and Lakṣmaṇa visited during their exile in the forests. [Chapter 11, Āraṇya Kāṇḍa of the Rāmāyaṇa]. 
RANDOM WORD

Did you know?

What is the difference between Smarta & Bhagwata Ekadashi?
Category : Hindu - Philosophy
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.