TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद ३ - खण्ड ६८

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ६८
१ - ३३ - एकवत् च अलुक् भवति इति वक्तव्यम् ।

२ - ३३ - किम् प्रयोजनम् ।

३ - ३३ - स्तोकाभ्याम् मुक्तः , स्तोकेभ्यः मुक्तः इति विगृह्य स्तोकान्मुक्तः इति एव यथा स्यात् ।

४ - ३३ - एकवद्व्चनम् अनर्थकम् ।

५ - ३३ - एकवद्भावः च अनर्थकः ।

६ - ३३ - द्विबह्वोः अलुक् कस्मात् न भवति ।

७ - ३३ - द्विबहुषु असमासः ।

८ - ३३ - द्विवचनबहुवचनानाम् असमासः ।

९ - ३३ - किम् वक्तव्यम् एतत् ।

१० - ३३ - न हि अनुच्यमानं गंस्यते ।

११ - ३३ - उक्तम् वा ।

१२ - ३३ - किम् उक्तम् ।

१३ - ३३ - अनभिधानात् इति ।

१४ - ३३ - तत् च अवश्यम् अनभिधानम् आश्रयितव्यम् ।

१५ - ३३ - एकवद्वचने हि गोषुचरे अतिप्रसङ्गः ।

१६ - ३३ - एकवद्वचने हि गोषुचरे अतिप्रसङ्गः स्यात् गोषुचरः ।

१७ - ३३ - वर्षाभ्यः च जे ।

१८ - ३३ - वर्षाभ्यः च जे अतिप्रसङ्गः भवति ।

१९ - ३३ - वर्षासुजः ।

२० - ३३ - अपः योनियन्मतिषु च ।

२१ - ३३ - अपः योनियन्मतिषु च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

२२ - ३३ - जे चरे च ।

२३ - ३३ - जे चरे च अतिप्रसङ्गः भवति ।

२४ - ३३ - योनि ।

२५ - ३३ - अप्सुयोनिः ।

२६ - ३३ - यत् ।

२७ - ३३ - अप्सव्यम् ।

२८ - ३३ - मति ।

२९ - ३३ - अप्सुमतिः ।

३० - ३३ - जे ।

३१ - ३३ - अप्सुजः ।

३२ - ३३ - चरे ।

३३ - ३३ - अप्सुचरः गह्वरेष्ठाः ।

१ - ७ - पञ्चमीप्रकरणे ब्राह्मणाच्छंसिनः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ७ - पञ्चमीप्रकरणे ब्राह्मणाच्छंसिनः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ७ - ब्राह्मणाच्छंसी । अन्यार्थे च ।

४ - ७ - अन्यार्थे च एषा पञ्चमी द्रष्टव्या ।

५ - ७ - ब्राह्मणानि शंसति इति ब्राह्मणाच्छंसी ।

६ - ७ - अथ वा युक्तः एव अत्र पञ्चम्यर्थः ।

७ - ७ - ब्राह्मणेभ्यः गृहीत्वा , आहृत्य आहृत्य शंसति इति ब्राह्मणाच्छंसी ।

१ - ६ - अञ्जसः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ६ - अञ्जसः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ६ - अञ्जसाकृतम् ।

४ - ६ - पुंसानुजः जनुषान्धः विकृताक्षः इति च ।

५ - ६ - पुंसानुजः जनुषान्धः विकृताक्षः इति च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

६ - ६ - पुंसानुजः , जनुषान्धः , विकृताक्षः ।

१ - ११ - आत्मनः च पूरणे ।

२ - ११ - आत्मनः च पूरणे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ११ - आत्मनापञ्चमः , आत्मनादशमः ।

४ - ११ - अन्यार्थे च ।

५ - ११ - अन्यार्थे च एषा तृतीया द्रष्टव्या ।

६ - ११ - आत्मा पञ्चमः अस्य आत्मापञ्चमः ।

७ - ११ - अथ वा युक्तः एव अत्र तृतीयार्थः ।

८ - ११ - आत्मना कृतम् तत् तस्य येन असौ पञ्चमः ।

९ - ११ - कथम् जनार्दनः तु आत्मचतुर्थः एव इति ।

१० - ११ - बहुव्रीः अयम् ।

११ - ११ - आत्मा चतुर्थः अस्य इति ।

१ - १४ - आत्मनेभाषपरस्मैभाषयोः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - १४ - आत्मनेभाषपरस्मैभाषयोः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १४ - आत्मनेभाषः , परस्मैभाषः ।

४ - १४ - तत् कथम् कर्तव्यम् ।

५ - १४ - यदि व्याकरणे भवा वैयाकरणी , वैयाकरणी आख्या वैयाकरणाख्या वैयाकरणख्यायाम् इति ।

६ - १४ - अथ हि वैयाकरणानाम् आख्या वैयाकरणाख्या न अर्थः उपसङ्ख्यानेन ।

७ - १४ - यदि अपि व्याकरणे भवा वैयाकरणी , वैयाकरणी आख्या वैयाकरणाख्या एवम् अपि न अर्थः उपसङ्ख्यानेन ।

८ - १४ - वचनात् भविष्यति ।

९ - १४ - अस्ति वचने प्रयोजनम् ।

१० - १४ - किम् ।

११ - १४ - आत्मनेपदम् ।

१२ - १४ - निपातनात् एतत् सिद्धम् ।

१३ - १४ - किम् निपातनम् ।

१४ - १४ - अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् , शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् इति ।

१ - ३२ - हृद्द्युभ्याम् ङेः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ३२ - हृद्द्युभ्याम् ङेः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ३२ - हृदिस्पृक् , दिविस्पृक् ।

४ - ३२ - अन्यार्थे च ।

५ - ३२ - अन्यार्थे च एषा सप्तमी द्रष्टव्या ।

६ - ३२ - हृदयम् स्पृशति इति हृदिस्पृक् ।

७ - ३२ - दिवम् श्प्र्शति इति दिविस्पृक् ।

८ - ३२ - हलदन्ताधिकारे गोः उपसङ्ख्यानम् ।

९ - ३२ - हलदन्ताधिकारे गोः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१० - ३२ - गविष्थिरः ।

११ - ३२ - न कर्तव्यम् ।

१२ - ३२ - लुकः अवादेशः विप्रतिषेधेन ।

१३ - ३२ - लुक् क्रियताम् अवादेशः इति अवादेशः भविष्यति विप्रतिषेधेन ।

१४ - ३२ - अवादेशे कृते हलन्तात् इति एव सिद्धम् ।

१५ - ३२ - लुकः अवादेशः विप्रतिषेधेन इति चेत् भूमिपाशे अतिप्रसङ्गः ।

१६ - ३२ - लुकः अवादेशः विप्रतिषेधेन इति चेत् भूमिपाशे अतिप्रसङ्गः भवति ।

१७ - ३२ - भूम्याम् पाशः , भूमिपाशः ।

१८ - ३२ - अकः अतः इति वा सन्ध्यक्षरार्थम् ।

१९ - ३२ - एवम् तर्हि अविशेषेण सप्तम्याः अलुकम् उक्त्वा अकः अतः इति वक्ष्यामि ।

२० - ३२ - तत् नियमार्थम् भविष्यति ।

२१ - ३२ - अकः अतः इति एव भवति न अन्यतः इति ।

२२ - ३२ - तेन सन्ध्यक्षराणाम् सिद्धम् भवति ।

२३ - ३२ - सिध्यति ।

२४ - ३२ - सूत्रम् तर्हि भिद्यते ।

२५ - ३२ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

२६ - ३२ - ननु च उक्तम् हलदन्ताधिकारे गोः उपसङ्ख्यानम् इति ।

२७ - ३२ - न एषः दोषः ।

२८ - ३२ - निपातनात् एतत् सिद्धम् ।

२९ - ३२ - किम् निपातनम् ।

३० - ३२ - गविष्ठिरशब्दः विदादिषु पठ्यते ।

३१ - ३२ - असकृत् खलु अपि निपातनम् क्रियते ।

३२ - ३२ - गवियुधिभ्या स्थिरः इति ।

१ - ३१ - किम् इयम् प्राप्ते विभाषा आहोस्वित् अप्राप्ते ।

२ - ३१ - कथम् च प्राप्ते कथम् च अप्राप्ते ।

३ - ३१ - यदि सञ्ज्ञायाम् इति वर्तते ततः प्राप्ते ।

४ - ३१ - अथ निवृत्तम् ततः अप्राप्ते ।

५ - ३१ - कः च अत्र विशेषः ।

६ - ३१ - कारनाम्नि वावचनार्थम् चेत् अजादौ अतिप्रसङ्गः ।

७ - ३१ - कारनाम्नि वावचनार्थम् चेत् अजादौ अतिप्रसङ्गः भवति ।

८ - ३१ - इह अपि प्राप्नोति ।

९ - ३१ - अविकटे उरणः दातव्यः अविकटोरणः ।

१० - ३१ - अस्तु तर्हि अप्राप्ते ।

११ - ३१ - अप्राप्ते समासविधानम् ।

१२ - ३१ - यदि अप्राप्ते समासः विधेयः ।

१३ - ३१ - प्राप्ते पुनः सति सञ्ज्ञायाम् इति एव समासः सिद्धः ।

१४ - ३१ - न एषः दोषः ।

१५ - ३१ - एतत् एव ज्ञापयति भवति अत्र समासः इति यत् अयम् कारनाम्नि सप्तम्याः अलुकम् शास्ति ।

१६ - ३१ - यदि अपि तावत् ज्ञापकात् समासः स्यात् स्वरः तु न सिध्यति ।

१७ - ३१ - यत् हि तत् सप्तमीपूर्वपदम् प्रकृतिस्वरम् भवति इति लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति एवम् तत् ।

१८ - ३१ - न एव अत्र अनेन स्वरेण भवितव्यम् ।

१९ - ३१ - किम् तर्हि सप्तमीहारिणौ धर्म्ये अहरणे इति अनेन अत्र स्वरेण भवितव्यम् ।किम् च भोः सञ्ज्ञाः अपि लोके क्रियन्ते न लोकः सञ्ज्ञासु प्रमाणम् ।

२० - ३१ - लोके च कारनाम सञ्ज्ञा ।

२१ - ३१ - ननु च उक्तम् कारनाम्नि वावचनार्थम् चेत् अजादौ अतिप्रसङ्गः इति ।

२२ - ३१ - न एषः दोषः ।

२३ - ३१ - योगविभागात् सिद्धम् ।

२४ - ३१ - योगविभागः करिष्यते ।

२५ - ३१ - कारनाम्नि च प्राचाम् , ततः हलादौ ।

२६ - ३१ - हलादौ च कारनाम्नि सप्तम्याः अलुक् भवति ।

२७ - ३१ - इदम् इदानीम् किमर्थम् ।

२८ - ३१ - नियमार्थम् ।

२९ - ३१ - हलादौ एव कारनाम्नि न अन्यत्र ।

३० - ३१ - क्व मा भूत् ।

३१ - ३१ - अविकटे उरणः दातव्यः अविकटोरणः ।

१ - ३ - गुरौ अन्तात् च ।

२ - ३ - गुरौ अन्तात् च इति वक्तव्यम् ।

३ - ३ - अन्तेगुरुः ।

१ - १४ - स्वाङ्गग्रहणम् अनुवर्तते उताहो न ।

२ - १४ - किम् च अतः ।

३ - १४ - यदि अनुवर्तते सिद्धम् हस्तेबन्धः , हस्तबन्धः ।

४ - १४ - चक्रेभन्दः , चक्रबन्धः इति न सिध्यति ।

५ - १४ - अथ निवृत्तम् सिद्धम् चक्रेभन्दः , चक्रबन्धः ।

६ - १४ - हस्तेबन्धः , हस्तबन्धः इति न सिध्यति ।

७ - १४ - किम् कारणम् ।

८ - १४ - न इन्सिद्धबध्नातिषु इति प्रतिषेधः प्राप्नोति ।

९ - १४ - न एषः दोषः ।

१० - १४ - सर्वत्र एव अत्र उत्तरपदाधिकरे तत्पुरुषेद् कृति बहुलम् इति प्राप्ते न इन्सिद्धबध्नातिषु इति प्रतिषेधः उच्यते ।

११ - १४ - तस्मिन् नित्ये प्राप्ते इयम् विभाषा आरभ्यते ।

१२ - १४ - एवम् अपि न ज्ञायते कस्मिन् विषये विभाषा कस्मिन् विषये प्रतिषेधः इति ।

१३ - १४ - घञन्तस्य इदम् बन्धशब्दस्य ग्रहणम् प्रतिषेधे पुनः धातुग्रहणम् ।

१४ - १४ - घञन्ते विभाषा अन्यत्र प्रतिषेधः ।

१ - २१ - तत्पुरुषे कृति बहुलम् अकर्मधारये ।

२ - २१ - तत्पुरुषे कृति बहुलम् इति अत्र अकर्मधारये इति वक्तव्यम् ।

३ - २१ - इह मा भूत् ।

४ - २१ - परमे कारके परमकारके इति ।

५ - २१ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

६ - २१ - न वक्तव्यम् ।

७ - २१ - बहुलवचनात् न भविष्यति ।

८ - २१ - अथ किमर्थम् लुगलुगनुक्रमणम् क्रियते न तत्पुरुषे कृति बहुलम् इति एव सिद्धम् ।

९ - २१ - लुगलुगनुक्रमणम् बहुलवचनस्य अकृत्स्नत्वात् ।

१० - २१ - लुगलुगनुक्रमणम् क्रियते अकृत्स्नम् बहुलवचनम् इति ।

११ - २१ - यदि अकृत्स्नम् यत् अनेन कृतम् अकृतम् तत् ।

१२ - २१ - एवम् तर्हि न ब्रूमः अकृत्स्नम् इति ।

१३ - २१ - कृत्स्नम् च कारकम् च साधकम् च निर्वर्तकम् च ।

१४ - २१ - यत् च अनेन कृतम् सुक्तृतम् तत् ।

१५ - २१ - किमर्थम् तर्हि लुगलुगनुक्रमणम् क्रियते ।

१६ - २१ - उदाहरणभूयस्त्वात् ।

१७ - २१ - ते खलु अपि विधयः सुपरिगृहीताः भवन्ति येषु लक्षणम् प्रपञ्चः च ।

१८ - २१ - केवलम् लक्षणम् केवलः प्रपञ्चः वा न तथा कारकम् भवति ।

१९ - २१ - अवश्यम् खलु अस्माभिः इदम् वक्तव्यम् बहुलम् अन्यतरस्याम् उभयथा वा एकेषाम् इति ।

२० - २१ - सर्ववेदपाऋइषदम् हि इदम् शास्त्रम् ।

२१ - २१ - तत्र न एकः पन्थाः शक्य आस्थातुम् ।

१ - १७ - षष्ठीप्रकरणे वाग्दिक्पश्यद्भ्यः युक्तिदण्डहरेषु उपसङ्ख्यानम् ।

२ - १७ - षष्ठीप्रकरणे वाग्दिक्पश्यद्भ्यः युक्तिदण्डहरेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १७ - वाचोयुक्तिः , दिशोदण्डः , पश्यतोहरः ।

४ - १७ - आमुष्यायणामुष्य्पुत्रिका इति उपसङ्ख्यानम् ।

५ - १७ - आमुष्यायणामुष्य्पुत्रिका इति उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

६ - १७ - आमुष्यायणः , आमुष्यपुत्रिका ।

७ - १७ - आमुष्यकुलिका इति च वक्तव्यम् ।

८ - १७ - आमुष्यकुलिका ।

९ - १७ - देवानाम्प्रियः इति च ।

१० - १७ - देवानाम्प्रियः इति च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

११ - १७ - देवानाम्प्रियः ।

१२ - १७ - शेपपुच्छलाङ्गूलेषु शुनः सञ्ज्ञायाम् ।

१३ - १७ - शेपपुच्छलाङ्गूलेषु शुनः सञ्ज्ञायाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१४ - १७ - शुनःशेफः , शुनःपुच्छः , शुनोलाङ्गूलः ।

१५ - १७ - दिवः च दासे ।

१६ - १७ - दिवः च दासे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१७ - १७ - दिवोदासाय गायत ।

१ - ५ - विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः तत्पूर्वपदोत्तरपदग्रहणम् ।

२ - ५ - विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः तत्पूर्वपदोत्तरपदग्रहणम् कर्तव्यम् , विद्यासम्बन्धेभ्यः विद्यासम्बन्धेषु यथा स्यात् , योनिसम्बन्धेभ्यः योनिसम्बन्धेषु यथा स्यात् , व्यतिकरः मा भूत् ।

३ - ५ - अथ एषाम् व्यतिकरेण भवितव्यम् ।

४ - ५ - बाढम् भवितव्यम् ।

५ - ५ - होतुःपुत्रः , पितुःन्तेवासी ।

१ - ११ - क्व अयम् नकारः श्रूयते ।

२ - ११ - न क्व चित् श्रूयते ।

३ - ११ - लोपः अस्य भवति नलोपः प्रातिपदिकस्य इति ।

४ - ११ - यदि न श्रूयते किमर्थम् उच्चार्यते ।

५ - ११ - रपरत्वम् मा भूत् इति ।

६ - ११ - क्रियमाणे अपि वै नकारे रपरत्वम् प्राप्नोति ।

७ - ११ - किम् कारणम् ।

८ - ११ - नलोपे कृते एषः अपि हि उः स्थाने अण् शिष्यते ।

९ - ११ - न एषः दोषः ।

१० - ११ - उः स्थाने अण् प्रसज्य्मानः एव रपरः भवति इति उच्यते न च अयम् उः स्थाने अण् एव शिष्यते ।

११ - ११ - किम् तर्हि अण् च अनण् च ।

१ - ४२ - कथम् पुनः इदम् विज्ञायते ऋकारान्तानाम् यः द्वन्द्वः इति आहोस्वित् द्वन्द्वे ऋकारस्य इति ।

२ - ४२ - कः च अत्र विशेषः ।

३ - ४२ - ऋकारान्तानाम् द्वन्द्वे पुत्रे उपसङ्ख्यानम् ।

४ - ४२ - ऋकारान्तानाम् द्वन्द्वे पुत्रे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

५ - ४२ - पितापुत्रौ ।

६ - ४२ - कार्यी च अनिर्दिष्टः ।

७ - ४२ - कार्यी च अनिर्दिष्टः भवति ।

८ - ४२ - ऋकारान्तानाम् द्वन्द्वे न ज्ञायते कस्य आनङा भवितव्यम् इति ।

९ - ४२ - अस्तु तर्हि द्वन्दे ऋकारस्य इति ।

१० - ४२ - अविशेषेण पितृपितामहादिषु अतिप्रसङ्गः ।

११ - ४२ - अविशेषेण पितृपितामहादिषु अतिप्रसङ्गः भवति ।

१२ - ४२ - पितृपितामहौ इति ।

१३ - ४२ - अस्तु तर्हि ऋकारान्तानाम् यः द्वन्द्वः इति ।

१४ - ४२ - ननु च उक्तम् ऋकारान्तानाम् द्वन्द्वे पुत्रे उपसङ्ख्यानम् इति ।

१५ - ४२ - न एषः दोषः ।

१६ - ४२ - पुत्रग्रहणम् अपि प्रकृतम् अनुवर्तते ।

१७ - ४२ - क्व प्रकृतम् ।

१८ - ४२ - पुत्रे अन्यतरस्याम् इति ।

१९ - ४२ - यदि तत् अनुवर्तते विभाषा स्वसृपत्योः पुत्रे च इति पुत्रे अपि विभाषा प्राप्नोति ।

२० - ४२ - न एषः दोषः ।

२१ - ४२ - सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते ।

२२ - ४२ - षष्ठ्याः आक्रोशे ।

२३ - ४२ - पुत्रे अन्यतरस्याम् षष्ठ्याः आक्रोशे ।

२४ - ४२ - ऋतः विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः पुत्रे अन्यतरस्याम् षष्ठ्याः आक्रोशे ।

२५ - ४२ - विभाषा स्वसृपत्योः पुत्रे अन्यतरस्याम् षष्ठ्याः आक्रोशे ।

२६ - ४२ - आनङ् ऋतः द्वन्द्वे ।

२७ - ४२ - पुत्रग्रहणम् अनुवर्तते ।

२८ - ४२ - षष्ठ्याः आक्रोशे इति निवृत्तम् ।

२९ - ४२ - यत् अपि उच्यते कार्यी च अनिर्दिष्टः इति ।

३० - ४२ - कार्यी च निर्दिष्टः ।

३१ - ४२ - कथम् ।

३२ - ४२ - उत्तरपदे इति वर्तते ।

३३ - ४२ - ङित् च अयम् क्रियते ।

३४ - ४२ - सः अन्तरेण अपि कार्यिनिर्देशम् ऋकारान्तस्य एव भविष्यति ।

३५ - ४२ - पुत्रे तर्हि कार्यी अनिर्दिष्टः ।

३६ - ४२ - पुत्रे च कार्यी निर्दिष्टः ।

३७ - ४२ - कथम् ।

३८ - ४२ - ऋकारग्रहणम् अपि प्रकृतम् अनुवर्तते ।

३९ - ४२ - क्व प्रकृतम् ।

४० - ४२ - ऋतः विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः ।

४१ - ४२ - तत् वै पञ्चमीनिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः ।

४२ - ४२ - पुत्रे इति एषा सप्तमी ऋतः इति पञ्चम्याः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मिन् इति निर्दिष्टे पूर्वस्य इति ।

१ - ११ - देवताद्वन्द्वे उभयत्र वायोः प्रतिषेधः ।

२ - ११ - देवताद्वन्द्वे उभयत्र वायोः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ११ - वाय्वग्नी , अग्निवायू ।

४ - ११ - ब्रह्मप्रजापत्यादीनाम् च ।

५ - ११ - ब्रह्मप्रजापत्यादीनाम् च प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

६ - ११ - ब्रह्मप्रजापती , शिववैश्रवणौ , स्कन्द्विशाखौ ।

७ - ११ - सः तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

८ - ११ - न वक्तव्यः ।

९ - ११ - द्वन्द्वे इति वर्तमाने पुनः द्वन्द्रग्रहणस्य एतत् प्रयोजनम् लोकवेदयोः यः द्वन्द्वः तत्र यथा स्यात् ।

१० - ११ - कः च लोकवेदयोः द्वन्द्वः ।

११ - ११ - वेदे ये सहनिर्वापनिर्दिष्टाः न च एते सहनिर्वापनिर्दिष्टाः ।

१ - ३ - इद् वृद्धौ विष्णोः प्रतिषेधः ।

२ - ३ - इद् वृद्धौ विष्णोः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ३ - आग्नावैष्णवम् चरुम् निर्वपेत् ।

१ - ५ - किम् निपात्यते ।

२ - ५ - पूर्वपदोत्तरपदयोः ऋकारस्य अरारौ निपात्येते ।

३ - ५ - मातरपितरौ भोजयतः ।

४ - ५ - मातरपितरौ आनय ।

५ - ५ - अ मा गन्ताम् पितरामातरा च अ मा सोमः अमृतत्वय गम्यात् ।

१ - २० - भाषितपुंस्कात् इति कथम् इदम् विज्ञायते ।

२ - २० - समानायाम् आकृतौ यत् भाषितपुंस्कम् आहोस्वित् क्व चित् भाषितपुंस्कम् इति ।

३ - २० - किम् च अतः ।

४ - २० - यदि विज्ञायते समानायाम् आकृतौ यत् भाषितपुंस्कम् इति गर्भिभार्यः , प्रजातभार्यः , प्रसूतभारः इति अत्र न प्राप्नोति ।

५ - २० - अथ विज्ञायते क्व चित् भाषितपुंस्कम् इति द्रोणीभार्यः , कुटीभार्यः , पात्रीभार्यः अत्र अपि प्राप्नोति ।

६ - २० - अस्तु समानायाम् आकृतौ यत् भाषितपुंस्कम् इति ।

७ - २० - कथम् गर्भिभार्यः , प्रजातभार्यः , प्रसूतभारः इति ।

८ - २० - कर्तव्यः अत्र यत्नः ।

९ - २० - अथ किमर्थम् ऊङः पृथक् प्रतिषेधः उच्यते न यत्र एव अन्यः प्रतिषेधः तत्र एव अयम् उच्येत ।

१० - २० - न कोपधायाः इति उक्त्वा ततः ऊङः च इति उच्येत ।

११ - २० - तत्र अपि अयम् अर्थः द्विः प्रतिषेधः न वक्तव्यः भवति ।

१२ - २० - न एवम् शक्यम् ।

१३ - २० - पठिष्यति हि आचार्यः पुंवत् कर्मधारये प्रतिषिद्धार्थम् इति ।

१४ - २० - सः पुंवद्भावः यथा इह भवति कारिका वृन्दारिका कारकवृन्दारिका इति एवम् इह अपि स्यात् ब्रह्मबन्धूः वृन्दारिका ब्रह्मबन्दूवृन्दारिका इति ।

१५ - २० - अथ पृथक् प्रतिषेधे अपि उच्यमाने यावता सः प्रतिषिद्धार्थः आरम्भः कस्मात् एव अत्र न भवति ।

१६ - २० - पृथक्प्रतिषेधवचनसामर्थ्यात् ।

१७ - २० - अथ वा अनूङ् इति तत्र अनुवर्तिष्यते ।

१८ - २० - अथ वा न अयम् प्रसज्यप्रतिषेधः ।

१९ - २० - किम् तर्हि पर्युदासः अयम् यत् अन्यत् अनूङ् इति ।

२० - २० - सः च प्रतिषेधाऋथः आरम्भः ।

१ - १६२ - किम् पुनः इदम् पुंवद्भावे स्त्रीग्र्हणम् स्त्रीप्रत्ययग्रहणम् आहोस्वित् स्त्रीशब्द्ग्रहणम् आहोस्वित् स्त्र्यर्थग्रहणम् ।

२ - १६२ - कः च अत्र विशेषः ।

३ - १६२ - पुंवद्भावे स्त्रीग्रहणम् स्त्रीप्रत्ययग्रहणम् चेत् तत्र पुंवत् इति उत्तरपदे तत्प्रतिषेधविज्ञानम् ।

४ - १६२ - पुंवद्भावे स्त्रीग्रहणम् स्त्रीप्रत्ययग्रहणम् चेत् तत्र पुंवत् इति उत्तरपदे तत्प्रतिषेधः अयम् विज्ञायेत ।

५ - १६२ - कस्य ।

६ - १६२ - स्त्रीप्रत्ययस्य प्रतिषेधः ।

७ - १६२ - किम् उच्यते स्त्रीप्रत्ययस्य प्रतिषेधः इति ।

८ - १६२ - न पुनः अन्यत् अपि किम् चित् पुंसः प्रतिपदम् कार्यम् उच्यते यत् समानाधिकरणे उत्तरपदे भाषितपुंस्कस्य अतिदिश्येत ।

९ - १६२ - अनारम्भात् पुंसि ।

१० - १६२ - न हि किम् चित् पुंसः प्रतिपदम् कार्यम् उच्यते यत् समानाधिकरणे उत्तरपदे भाषितपुंस्कस्य अतिदिश्येत ।

११ - १६२ - तत्र किम् अन्यत् शक्यम् विज्ञातुम् अन्यत् अतः स्त्रीप्रत्ययप्रतिषेधात् ।

१२ - १६२ - कथम् पुनः पुंवत् इति अनेन स्त्रीप्रत्ययस्य प्रतिषेधः शक्यः विज्ञातुम् ।

१३ - १६२ - वतिनिर्देशः अयम् कामचारः च वतिनिर्देशे वाक्यशेषम् समर्थयितुम् ।

१४ - १६२ - तत् यथा ।

१५ - १६२ - उशीनरवत् मद्रेषु यवाः ।

१६ - १६२ - सन्ति न सन्ति इति ।

१७ - १६२ - मातृवत् अस्याः कलाः ।

१८ - १६२ - सन्ति न सन्ति ।

१९ - १६२ - एवम् इह अपि पुंवत् भवति पुंवत् न भवति इति वाक्यशेषम् समर्थयिष्यामहे ।

२० - १६२ - यथा पुंसः स्त्रीप्रत्ययः न भवति एवम् समानाधिकरणे उत्तरपदे भाषितपुंस्कस्य न भवति इति ।

२१ - १६२ - प्रातिपदिकस्य च प्रत्यापत्तिः ।

२२ - १६२ - प्रातिपदिकस्य च प्रत्यापत्तिः वक्तव्या ।

२३ - १६२ - एनी भार्या अस्य , एतभार्यः , श्येतभार्यः ।

२४ - १६२ - पुंवद्भावेन किम् क्रियते ।

२५ - १६२ - स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः ।

२६ - १६२ - अर्थः अनिवृत्तः स्त्रीत्वम् ।

२७ - १६२ - तस्य अनिवृत्तत्वात् केन नशब्दः न श्रूयेत ।

२८ - १६२ - स्त्रियाम् इति उच्यमानः प्राप्नोति ।

२९ - १६२ - स्थानिवत्प्रसङ्गः च ।

३० - १६२ - स्थानिवभावः च प्राप्नोति ।

३१ - १६२ - पट्वीभारा अस्य पटुभार्यः ।

३२ - १६२ - पुंवद्भावेन किम् क्रियते ।

३३ - १६२ - स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः ।

३४ - १६२ - तस्य स्थानिवभावात् यणादेशः प्राप्नोति ।

३५ - १६२ - किमर्थम् इदम् उभयम् उच्यते न प्रातिपदिकस्य च प्रत्यापत्तिः इति एव स्थानिवभावः अपि चोदितः स्यात् ।

३६ - १६२ - पुरस्तात् इदम् आचार्येण दृष्टम् स्थानिवत्प्रसङ्गः च इति तत् पठितम् ।

३७ - १६२ - ततः उत्तरकालम् इदम् दृष्टम् प्रातिपदिकस्य च प्रत्यापत्तिः इति ।

३८ - १६२ - तत् अपि पठितम् ।

३९ - १६२ - न च इदानीम् आचार्याः सूत्राणि कृत्वा निवर्तयन्ति ।

४० - १६२ - वतण्ड्यादिषु पुंवद्वचनम् ।

४१ - १६२ - वतण्ड्यादिषु पुंवद्भावः वक्तव्यः ।

४२ - १६२ - के पुनः वतण्ड्यादयः ।

४३ - १६२ - लुगलुगस्त्रीविषयद्विस्त्रीप्रत्ययाः ।

४४ - १६२ - लुक् ।

४५ - १६२ - गार्ग्यः वृन्दारिका गर्गवृन्दारिका ।

४६ - १६२ - पुंवद्भावेन किम् क्रियते ।

४७ - १६२ - स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः ।

४८ - १६२ - अर्थः अनिवृत्तः स्त्रीत्वम् ।

४९ - १६२ - तस्य अनिवृत्तत्वात् केन यशब्दः न श्रूयेत ।

५० - १६२ - अस्त्रियाम् इति हि लुक् उच्यते ।

५१ - १६२ - लुक् ।

५२ - १६२ - अलुक् ।

५३ - १६२ - वतण्डी वृन्दारिका वातण्ड्यवृन्दारिका ।

५४ - १६२ - पुंवद्भावेन किम् क्रियते ।

५५ - १६२ - स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः ।

५६ - १६२ - अर्थः अनिवृत्तः स्त्रीत्वम् ।

५७ - १६२ - तस्य अनिवृत्तत्वात् लुक् स्त्रियाम् वतण्डात् इति यकारस्य लुक् प्राप्नोति ।

५८ - १६२ - यदि पुनः अयम् ईकारे एव लुक् उच्येत ।

५९ - १६२ - तत् ईकारग्रहणम् कर्तव्यम् ।

६० - १६२ - न कर्तव्यम् ।

६१ - १६२ - क्रियते न्यासे एव ।

६२ - १६२ - प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् ।

६३ - १६२ - स्त्री , ई स्त्री , स्त्रियाम् ।

६४ - १६२ - ईकारविधौ वै अप्रत्ययकस्य पाठः क्रियते वतण्ड इति ।

६५ - १६२ - शार्ङ्गरवादौ सप्रत्ययकस्य पाठः करिष्यते ।

६६ - १६२ - सः वै सप्रत्ययकस्य पाठः कर्तव्यः ।

६७ - १६२ - अन्तरङ्गत्वात् च लुक् प्राप्नोति ।

६८ - १६२ - अलुक् ।

६९ - १६२ - अस्त्रीविषय ।

७० - १६२ - कौण्डीवृसी वृन्दारिका कौण्डीवृस्यवृन्दारिका ।

७१ - १६२ - पुंवद्भावेन किम् क्रियते ।

७२ - १६२ - स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तिः ।

७३ - १६२ - अर्थः अनिवृत्तः स्त्रीत्वम् ।

७४ - १६२ - तस्य अनिवृत्तत्वात् केन यशब्दः श्रूयेत ।

७५ - १६२ - अस्त्रियाम् इति हि ञ्यः विधीयते ।

७६ - १६२ - अस्त्रीविषय ।

७७ - १६२ - द्विस्त्रीप्रत्यय ।

७८ - १६२ - गार्ग्यायणी वृन्दारिका गार्ग्यवृन्दारिका ।

७९ - १६२ - अत्र पुंवद्भावः न प्राप्नोति ।

८० - १६२ - किम् कारणम् ।

८१ - १६२ - भाषितपुंस्कात् अनूङः समानाधिकरणे उत्तरपदे पुंवद्भावः भवति इति उच्यते ।

८२ - १६२ - यः च अत्र भाषितपुंस्कात् अनूङ् न असौ उत्तरपदे यः च उत्तरपदे न असौ भाषितपुंस्कात् अनूङ् इति ।

८३ - १६२ - अस्तु तर्हि स्त्रीशब्दग्रहणम् ।

८४ - १६२ - स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दातिदेशः इति चेत् सर्वप्रसङ्गः अविशेषात् ।

८५ - १६२ - स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दातिदेशः इति चेत् सर्वस्य स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दातिदेशः प्राप्नोति ।

८६ - १६२ - अस्य अपि प्राप्नोति , अङ्गारकाः नाम शकुनयः ।

८७ - १६२ - तेषाम् कालिकाः स्त्रियः ।

८८ - १६२ - कालिकावृन्दारिकाः ।

८९ - १६२ - अङ्गारकवृन्दारिकाः प्राप्नुवन्ति ।

९० - १६२ - क्षेमवृद्धयः क्षत्रियाः ।

९१ - १६२ - तेषाम् तनुकेश्यः स्त्रियः ।

९२ - १६२ - तनुकेशीवृन्दारिकाः ।

९३ - १६२ - क्षेमवृद्धिवृन्दारिकाः प्राप्नुवन्ति ।

९४ - १६२ - हंसस्य वरटा ।

९५ - १६२ - कच्छपस्य डुली ।

९६ - १६२ - ऋश्यस्य रोहित् ।

९७ - १६२ - अश्वस्य वडवा ।

९८ - १६२ - पुरुषस्य योषित् ।

९९ - १६२ - किम् कारणम् ।

१०० - १६२ - अविशेषात् ।

१०१ - १६२ - न हि कः चित् विशेषः उपादीयते एवञ्जातीयकस्य स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दातिदेशः भवति इति ।

१०२ - १६२ - अनुपादीयमाने विशेषे सर्वत्र प्रसङ्गः ।

१०३ - १६२ - कथम् च नाम न उपादीयते यावता भाषितपुंस्कात् इति उच्यते ।

१०४ - १६२ - भाषितपुंस्कानुपपत्तिः च ।

१०५ - १६२ - ह्यर्थे च अयम् चः पठितः ।

१०६ - १६२ - सर्वः हि शब्दः भाषितपुंस्कात् परः शक्यः कर्तुम् ।

१०७ - १६२ - अस्तु तर्हि अर्थग्रहणम् ।

१०८ - १६२ - अर्थातिदेशे विप्रतिषेधानुपपत्तिः ।

१०९ - १६२ - अर्थातिदेशे विप्रतिषेधः न उपपद्यते ।

११० - १६२ - पठिष्यति हि आचार्यः विप्रतिषेधम् पुंवद्भावात् ह्रस्वत्वम् खिद्घादिकेषु इति ।

१११ - १६२ - सः विप्रतिषेधः न उपपद्यते ।

११२ - १६२ - द्विकार्ययोगः हि नाम विप्रतिषेधः न च अत्र एकः द्विकार्ययुक्तः ।

११३ - १६२ - शब्दस्य ह्रस्वत्वम् अर्थस्य पुंवद्भावः ।

११४ - १६२ - किम् च सर्वप्रसङ्गः अविशेषात् इति ।

११५ - १६२ - सर्वस्य स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दातिदेशः प्राप्नोति ।

११६ - १६२ - अस्य अपि प्राप्नोति , अङ्गारकाः नाम शकुनयः ।

११७ - १६२ - तेषाम् कालिकाः स्त्रियः ।

११८ - १६२ - कालिकावृन्दारिकाः ।

११९ - १६२ - अङ्गारकवृन्दारिकाः प्राप्नुवन्ति ।

१२० - १६२ - क्षेमवृद्धयः क्षत्रियाः ।

१२१ - १६२ - तेषाम् तनुकेश्यः स्त्रियः ।

१२२ - १६२ - तनुकेशीवृन्दारिकाः ।

१२३ - १६२ - क्षेमवृद्धिवृन्दारिकाः प्राप्नुवन्ति ।

१२४ - १६२ - हंसस्य वरटा ।

१२५ - १६२ - कच्छपस्य डुली ।

१२६ - १६२ - ऋश्यस्य रोहित् ।

१२७ - १६२ - अश्वस्य वडवा ।

१२८ - १६२ - पुरुषस्य योषित् ।

१२९ - १६२ - किम् कारणम् ।

१३० - १६२ - अविशेषात् ।

१३१ - १६२ - न हि कः चित् विशेषः उपादीयते एवञ्जातीयकस्य स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दातिदेशः भवति इति ।

१३२ - १६२ - कथम् च नाम न उपादीयते यावता भाषितपुंस्कात् इति उच्यते ।

१३३ - १६२ - भाषितपुंस्कानुपपत्तिः हि भवति ।

१३४ - १६२ - न हि अर्थेन् पौर्वापर्यम् अस्ति ।

१३५ - १६२ - अयम् तावत् अदोषः यत् उच्यते अर्थातिदेशे विप्रतिषेधानुपपत्तिः इति ।

१३६ - १६२ - न अवश्यम् द्विकारयोगः एव विप्रतिषेधः ।

१३७ - १६२ - किम् तर्हि ।

१३८ - १६२ - असम्भवः अपि ।

१३९ - १६२ - सः च अत्र अस्ति असम्भवः ।

१४० - १६२ - कः असम्भवः ।

१४१ - १६२ - पुंवद्भावः अभिनिर्वर्तमानः ह्रस्वत्वस्य निमित्तम् विहन्ति ।

१४२ - १६२ - ह्रस्वत्वम् अभिनिर्वर्तमानम् पुंवद्भावम् बाधते ।

१४३ - १६२ - सति असम्भवे युक्तः विप्रतिषेधः ।

१४४ - १६२ - अयम् तर्हि दोषः सर्वप्रसङ्गः अविशेषात् इति ।

१४५ - १६२ - तस्मात् अस्तु सः एव मध्यमः पक्षः ।

१४६ - १६२ - ननु च उक्तम् स्त्रीशब्दस्य पुंशब्दातिदेशः इति चेत् सर्वप्रसङ्गः अविशेषात् इति ।

१४७ - १६२ - न एषः दोषः ।

१४८ - १६२ - समासनिर्देशः अयम् भाषितपुंस्कात् अनूङ् यस्मिन् सः अयम् भाषितपुंस्कादनूङ् इति ।

१४९ - १६२ - यदि एवम् लुक् प्राप्नोति ।

१५० - १६२ - निपातनात् न भविष्यति ।

१५१ - १६२ - अथ वा अलुक् प्रकृतः सः अनुवर्तिष्यते ।

१५२ - १६२ - कथम् पुनः अनूङ् इति अन्येन स्त्रीप्रत्ययग्रहणम् शक्यम् विज्ञातुम् ।

१५३ - १६२ - नञिवयुक्तम् अन्यसदृशाधिकरणे तथा हि अर्थगतिः ।

१५४ - १६२ - नञ्युक्तम् इवयुक्तम् च अन्यस्मिन् तत्सदृशे कार्यम् विज्ञायते ।

१५५ - १६२ - तथा हि अर्थः गम्यते ।

१५६ - १६२ - तत् यथा अब्राह्मणम् आनय इति उक्ते ब्राह्मणसदृशः आनीयते ।

१५७ - १६२ - न असौ लोष्टम् आनीय कृती भवति ।

१५८ - १६२ - एवम् इह अपि अनूङ् इति ऊङ्प्रतिषेधात् अन्यस्मिन् ऊङ्सदृशे कार्यम् विज्ञायते ।

१५९ - १६२ - किम् च अन्यत् अनूङ् ऊङ्सदृशम् ।

१६० - १६२ - स्त्रीप्रत्ययः ।

१६१ - १६२ - एवम् अपि इडबिड् वृन्दारिका , ऐडबिड्वृन्दारिका , पृथ् वृन्दारिका , पार्थवृन्दारिका , दरत् वृन्दारिका , दारदवृन्दारिका , उशिक् वृन्दारिका , औशिजवृन्दारिका , अत्र पुंवद्भावः न प्राप्नोति ।

१६२ - १६२ - कर्तव्यः अत्र यत्नः ।

१ - ११ - अथ इह कथम् भवितव्यम् ।

२ - ११ - पट्वीमृद्व्यौ भार्ये अस्य पट्वीमृदुभार्यः , आहोस्वित् पटुमृदुभार्यः इति ।

३ - ११ - पट्वीमृदुभार्यः इति भवितव्यम् ।

४ - ११ - पुंवद्भावः कस्मात् न भवति ।

५ - ११ - भाषितपुंस्कात् इति उच्यते ।

६ - ११ - ननु च भोः पटुशब्दः मृदुशब्दः पुंसि भाष्येते ।

७ - ११ - समानायाम् आकृतौ यत् भाषितपुंस्कम् आकृत्यन्तरे च एतौ भाषितपुंस्कौ ।

८ - ११ - समानायाम् आकृतौ अपि एतौ भाषितपुंस्कौ ।

९ - ११ - कथम् ।

१० - ११ - आरभ्यते मतुब्लोपः ।

११ - ११ - एवम् तर्हि भाषितपुंस्कात् अनूङ् समानाधिकरणे उत्तरपदे कृतः तस्य पुंवद्भावः यस्य च अकृतः न असौ भाषितपुंस्कात् अनूङ् समानाधिकरणे उत्तरपदे ।

१ - ७ - पूरण्याम् प्रधानपूरणीग्रहणम् ।

२ - ७ - पूरण्याम् प्रधानपूरणीग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - ७ - इह मा भूत् ।

४ - ७ - कल्याणी पञ्चमी अस्य पक्षस्य कल्याणपञ्चमीकः पक्षः इति ।

५ - ७ - अथ इह कथम् भवितव्यम् कल्याणी पञ्चमी आसाम् रात्रीणाम् इति ।

६ - ७ - कल्याणीपञ्चमाः रात्रयः इति भवितव्यम् ।

७ - ७ - रात्रयः अत्र प्रधानम् ।

१ - ६८ - इह के चित् तसिलादयः आ कृत्वसुचः पठ्यन्ते येषु पुंवद्भावः न इष्यते के चित् च अन्यत्र पठ्यन्ते येषु पुंवद्भावः इष्यते ।

२ - ६८ - तत्र किम् न्याय्यम् ।

३ - ६८ - परिगणनम् कर्तव्यम् । तसिलादी त्रतसौ ।

४ - ६८ - त्रतसौ तसिलादी द्रष्टव्यौ ।

५ - ६८ - तस्याम् शालायाम् वसति ।

६ - ६८ - तत्र वसति ।

७ - ६८ - तस्याः , ततः , यस्याम् , यत्र, यस्याः , यतः ।

८ - ६८ - तरतमपौ ।

९ - ६८ - तरतमपौ तसिलादी द्रष्टव्यौ ।

१० - ६८ - दर्शनीयतरा दर्शनीयतमा ।

११ - ६८ - चरड्जातीयरौ ।

१२ - ६८ - चरड्जातीयरौ तसिलादी द्रष्टव्यौ ।

१३ - ६८ - पटुचरी , पटुजातीया ।

१४ - ६८ - कल्पब्देशीयरौ ।

१५ - ६८ - कल्पब्देशीयरौ तसिलादी द्रष्टव्यौ ।

१६ - ६८ - दर्शनीयकल्पा , दर्शनीयदेशीया ।

१७ - ६८ - रूपप्पाशपौ ।

१८ - ६८ - रूपप्पाशपौ तसिलादी द्रष्टव्यौ ।

१९ - ६८ - दर्शनीयरूपा , दर्शनीयपाशा ।

२० - ६८ - थम्थालौ ।

२१ - ६८ - थम्थालौ तसिलादी द्रष्टव्यौ ।

२२ - ६८ - कया आकृत्या कथम् , यया यथा ।

२३ - ६८ - दार्हिलौ ।

२४ - ६८ - दार्हिलौ तसिलादी द्रष्टव्यौ ।

२५ - ६८ - तस्याम् वेलायाम् , तदा , तर्हि । तिल्थ्यनौ ।

२६ - ६८ - तिल्थ्यनौ तसिलादी द्रष्टव्यौ ।

२७ - ६८ - वृकी वृकतिः , अजथ्या यूथिः ।

२८ - ६८ - शसि बह्वल्पार्थस्य ।

२९ - ६८ - शसि बह्वल्पार्थस्य पुंवद्भावः वक्तव्यः ।

३० - ६८ - बह्वीभ्यः देहि ।

३१ - ६८ - बहुशः देहि ।

३२ - ६८ - अल्पशः ।

३३ - ६८ - त्वतलोः गुणवचनस्य ।

३४ - ६८ - त्वतलोः गुणवचनस्य पुंवद्भावः वक्तव्यः ।

३५ - ६८ - पट्व्याः भावः पटुत्वम् , पटुता ।

३६ - ६८ - गुणवचनस्य इति किमर्थम् ।

३७ - ६८ - कठ्याः भावः कठीत्वम् , कठीता ।

३८ - ६८ - भस्य अढे तद्धिते ।

३९ - ६८ - भस्य अढे तद्धिते पुंवद्भावः वक्तव्यः ।

४० - ६८ - हस्तिनीनाम् समूहः हास्तिकम् ।

४१ - ६८ - अढे इति किमर्थम् ।

४२ - ६८ - श्यैनेयः , रौहिणेयः ।

४३ - ६८ - यदि अढे इति उच्यते , अग्नायी देवता अस्य , आग्नेयः स्थालीपाकः , अत्र न प्राप्नोति ।

४४ - ६८ - इह च प्राप्नोति , कौण्डिन्यः , सापत्नः इति ।

४५ - ६८ - यदि पुनः अनपत्ये इति उच्येत ।

४६ - ६८ - न एवम् शक्यम् ।

४७ - ६८ - इह हि न स्यात् ।

४८ - ६८ - गार्ग्यायण्याः अपत्यम् माणवकः गार्गः जाल्मः ।

४९ - ६८ - अस्तु तर्हि अढे इति एव ।

५० - ६८ - कथम् कौण्डिन्यः , सापत्नः इति ।

५१ - ६८ - कौण्डिन्ये निपातनात् सिद्धम् ।

५२ - ६८ - किम् निपातनम् ।

५३ - ६८ - आगस्त्यकौण्डिन्ययोः इति ।

५४ - ६८ - सापत्नशब्दः प्रकृतयतरम् ।

५५ - ६८ - [ऋ ६१३सापत्नः प्रकृत्यन्ततत्वात् ।

५६ - ६८ - सापत्नशब्दः प्रकृतयतरम् अस्ति ।] कथम् अग्नायी देवता अस्य स्थालीपाकस्य , आग्नेयः स्थालीपाकः इति ।

५७ - ६८ - अस्तु तर्हि अनपत्ये इति ।

५८ - ६८ - कथम् गार्गः जाल्मः ।

५९ - ६८ - गार्गाग्नेयौ न संवदेते ।

६० - ६८ - कर्तव्यः अत्र यत्नः ।

६१ - ६८ - ठक्छसोः च ।

६२ - ६८ - ठक्छसोः च पुंवद्भावः वक्तव्यः ।

६३ - ६८ - भवत्याः छात्राः , भावत्काः , भवदीयाः ।

६४ - ६८ - ठग्ग्रहणम् किमर्थम् न इके कृते अजादौ इति ।

६५ - ६८ - न एवम् शक्यम् ।

६६ - ६८ - अजादिलक्षणे हि माथितिकादिवत् प्रसङ्गः ।

६७ - ६८ - अजादिलक्षणे हि माथिकादिवत् प्रसज्येत ।

६८ - ६८ - तत् यथ मथितम् पण्यम् अस्य माथितिकः इति अकारलोपे कृते तान्तात् इति कादेशः न भवति एवम् इह अपि न स्यात् ।

१ - ७ - मनिन्ग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ७ - मानिन्ग्रहणम् अस्त्र्यर्थम् असमानाधिकरणार्थम् च ।

३ - ७ - मानिन्ग्रहणम् क्रियते अस्त्र्यर्थम् असमानाधिकरणार्थम् च ।

४ - ७ - अस्त्र्यर्थम् तावत् ।

५ - ७ - दर्शनीयाम् मन्यते देवदत्तः यज्ञदत्ताम् दर्शनीयमानी अयम् अस्याः ।

६ - ७ - असमानाधिकरणार्थम् ।

७ - ७ - दर्शनीयाम् मन्यते देवदत्ता यज्ञदत्ताम् दर्शनीयमानिनी इयम् अस्याः ।

१ - १६ - किम् इदम् एवमादि अनुक्रमणम् आद्यस्य योगस्य विषये आहोस्वित् पुंवद्भावमात्रस्य ।

२ - १६ - किम् च अतः ।

३ - १६ - यदि आद्यस्य योगस्य विषये माध्यम्कीयः , शालूकिकीयः , अत्र न प्राप्नोति ।

४ - १६ - विधीः अपि अत्र न सिध्यति ।

५ - १६ - किम् कारणम् ।

६ - १६ - भाषितपूंश्कात् अनूङ् इति उच्यते ।

७ - १६ - न हि एतत् भवति भाषितपूंश्कात् अनूङ् ।

८ - १६ - इदम् तर्हि विलेपिकायाः धर्म्यम् वैलेपिकम् ।

९ - १६ - विधिः च सिद्धः भवति प्रतिषेधः च न प्राप्नोति ।

१० - १६ - अथ पुंवभावमात्रस्य विषये हस्तिनीनाम् समूहः हास्तिकम् , जातिलक्षणः पुंवभावप्रतिषेधः प्राप्नोति ।

११ - १६ - एवम् तर्हि न कोपधायाः इति एषः योगः पुंवभावमात्रस्य उत्तरम् एवमादि अनुक्रमणम् आद्यस्य योगस्य विषये ।

१२ - १६ - न कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्रहणम् ।

१३ - १६ - न कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१४ - १६ - तद्धितस्य यः ककारः वोः च यः ककारः तस्य ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१५ - १६ - इह मा भूत् ।

१६ - १६ - पाकभार्यः , भेकभार्यः ।

१ - ५ - स्वाङ्गात् च ईतः अमानिनि ।

२ - ५ - स्वाङ्गात् च ईतः अमानिनि इति वक्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् ।

३ - ५ - दीर्घमुखमानी , श्लक्ष्णमुखमानिनी ।

४ - ५ - यदि अमानिनि इति उच्यते दीर्घमुखमानिनी , श्लक्ष्णमुखमानिनिनी इति न सिध्यति ।

५ - ५ - प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणम् भवति इति एवम् भविष्यति ।

१ - १९ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - १९ - पुंवत् कर्मधारये प्रतिषिद्धार्थम् ।

३ - १९ - प्रतिषिद्धाऋथः अयम् आरम्भः ।

४ - १९ - न कोपधायाः इति उक्तम् ।

५ - १९ - तत्र अपि पुंवत् भवति ।

६ - १९ - कारिका वृन्दारिका कारकवृन्दारिका कारकजातीया कारकदेशीया ।

७ - १९ - सञ्ज्ञापूरणयोः च इति उक्तम् ।

८ - १९ - तत्र अपि पुंवत् भवति ।

९ - १९ - दत्ता वृन्दारिका दत्तवृन्दारिका दत्तजातीया दत्तदेशीया ।

१० - १९ - पञ्चमी वृन्दारिका पञ्चमवृन्दारिका पञ्चमजातीया पञ्चमदेशीया ।

११ - १९ - वृद्धिनिमित्तस्य इति उक्तम् ।

१२ - १९ - तत्र अपि पुंवत् भवति ।

१३ - १९ - स्रौघ्नी वृन्दारिका स्रौघ्नवृन्दारिका स्रौघ्नजातीया स्रौघ्नदेशीया ।

१४ - १९ - स्वाङ्गात् च ईतः अमानिनि इति उक्तम् ।

१५ - १९ - तत्र अपि पुंवत् भवति ।

१६ - १९ - श्लक्ष्णमुखी वृन्दारिका श्लक्ष्णमुखवृन्दारिका श्लक्ष्णमुखजातीया श्लक्ष्णमुखदेशीया ।

१७ - १९ - जातेः च इति उक्तम् ।

१८ - १९ - तत्र अपि पुंवत् भवति ।

१९ - १९ - कठी वृन्दारिका कठवृन्दारिका कठजातीया कठदेशीया ।

१ - २१ - कुक्कुट्यादीनाम् अण्डादिषु पुंवद्वचनम् ।

२ - २१ - कुक्कुट्यादीनाम् अण्डादिषु पुंवद्भावः वक्तव्यः ।

३ - २१ - कुक्कुट्याः अण्डम् कुक्कुटाण्डम् , मृग्याः पदम् मृगपदम् , काक्याः शावः काकशावः ।

४ - २१ - न वा अस्त्रीपूर्वपदविवक्षितत्वात् ।

५ - २१ - न वा वक्तव्यम् ।

६ - २१ - किम् कारणम् अस्त्रीपूर्वपदविवक्षितत्वात् ।

७ - २१ - न अत्र स्त्रीपूर्वपदम् विवक्षितम् ।

८ - २१ - किम् तर्हि ।

९ - २१ - अस्त्रीपूर्वपदम् ।

१० - २१ - उभयोः अण्डम् उभयोः पदम् उभयोः शावः ।

११ - २१ - यदि अपि तावत् अत्र एतत् शक्यते वक्तुम् इह तु कथम् ।

१२ - २१ - मृग्याः क्षीरम् मृघक्षीरम् इति ।

१३ - २१ - अत्र अपि न वा अस्त्रीपूर्वपदविवक्षितत्वात् इति एव ।

१४ - २१ - कथम् पुनः सतः नाम अवाविवक्षा स्यात् ।

१५ - २१ - सतः अपि अविवक्षा भवति ।

१६ - २१ - तत् यथा ।

१७ - २१ - अलोमिका एडका ।

१८ - २१ - अनुदरा कन्या इति ।

१९ - २१ - असतः च विवक्षा भवति ।

२० - २१ - समुद्रः कुण्डिका ।

२१ - २१ - विन्ध्यः वर्धितकम् इति ।

१ - ३३ - अग्नेः ईत्त्वात् वरुणस्य वृद्धिः विप्रतिषेधेन ।

२ - ३३ - अग्नेः ईत्त्वात् वरुणस्य वृद्धिः भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - ३३ - अग्नेः ईत्त्वस्य अवकाशः , अग्नीषोमौ ।

४ - ३३ - वरुणस्य वृद्धेः अवकाशः , वायुवारुणम् ।

५ - ३३ - इह उभयम् प्राप्नोति , आग्निवारुणीम् अनड्वाहीम् आलभेत ।

६ - ३३ - वरुणस्य वृद्धिः भवति विप्रतिषेधेन ।

७ - ३३ - न एषः युक्तः विप्रतिषेधः ।

८ - ३३ - द्विकार्ययोगः हि विप्रतिषेधः न च अत्र एकः द्विकार्ययुक्तः ।

९ - ३३ - कथम् ।

१० - ३३ - अग्नेः ईत्त्वम् वरुणस्य वृद्धिः ।

११ - ३३ - न अवश्यम् द्विकारयोगः एव विप्रतिषेधः ।

१२ - ३३ - किम् तर्हि ।

१३ - ३३ - असम्भवः अपि ।

१४ - ३३ - सः च अत्र अस्ति असम्भवः ।

१५ - ३३ - कः असौ असम्भवः ।

१६ - ३३ - अग्नेः ईत्त्वम् अभिनिर्वर्तमनम् वरुणस्य वृद्धिम् बाधते ।

१७ - ३३ - वरुणस्य वृद्धिः अभिनिर्वर्तमना अग्नेः ईत्त्वम् बाधते ।

१८ - ३३ - एषः असम्भवः ।

१९ - ३३ - सति असम्भवे युक्तः विप्रतिषेधः ।

२० - ३३ - पूंवद्भावात् ह्रस्वत्वम् खिद्घादिषु ।

२१ - ३३ - पूंवद्भावात् ह्रस्वत्वम् भवति विप्रतिषेधेन खिद्घादिषु ।

२२ - ३३ - पूंवद्भावस्य अवकाशः , पटुभार्यः , मृदुभार्यः ।

२३ - ३३ - खिति ह्रस्वः भवति इति अस्य अवकाशः , कालिम्मन्यः , हरिणिम्मन्यः ।

२४ - ३३ - इह उभयम् प्राप्नोति , कालिम्मन्या , हरिणिम्मन्या ।

२५ - ३३ - घादिषु नद्याः ह्रस्वः भवति इति अस्य अवकाशः , नर्तकितरा , नर्तकितमा ।

२६ - ३३ - पूंवद्भावस्य अवकाशः , दर्शनीयतरा , दर्शनीयतमा ।

२७ - ३३ - इह उभयम् प्राप्नोति , पट्वितरा , पट्वितमा ।

२८ - ३३ - के ह्रस्वः भवति इति अस्य अवकाशः , नर्तकिक ।

२९ - ३३ - पूंवद्भावस्य अवकाशः , दारदिका ।

३० - ३३ - इह उभयम् प्राप्नोति , पट्विका , मृद्विका ।

३१ - ३३ - ह्रस्वत्वम् भवति विप्रतिषेधेन ।

३२ - ३३ - अथ इदानीम् ह्रस्वत्वे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् पुंवद्भावः कस्मात् न भवति ।

३३ - ३३ - सकृत् गतौ विप्रतिषेधे यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति ।

१ - २८ - ङीग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - २८ - अनेकाचः ह्रस्वः इति इयति उच्यमाने खट्वातरा मालातरा , अत्र अपि प्रसज्येत ।

३ - २८ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - २८ - भाषितपुंस्कात् इति वर्तते ।

५ - २८ - एवम् अपि दत्तातरा गुप्तातरा , अत्र अपि प्राप्नोति ।

६ - २८ - ईतः इति वर्तते ।

७ - २८ - एवम् अपि ग्रामणीतरः , सेनाणीतरः अत्र अपि प्राप्नोति ।

८ - २८ - स्त्रियाम् इति वर्तते ।

९ - २८ - एवम् अपि ग्रामणीतरा , सेनाणीतरा अत्र अपि प्राप्नोति ।

१० - २८ - स्त्रियाः स्त्रियाम् इति वर्तते ।

११ - २८ - शेषप्रक्ल्̥प्त्यर्थम् तर्हि ङीग्रहणम् कर्तव्यम् , नद्याः शेषस्य अन्यतरस्याम् इति ।

१२ - २८ - कः शेषः ।

१३ - २८ - आङीच या नदी ङ्यन्तम् च यत् एकाच् ।

१४ - २८ - अन्तरेण अपि ङीग्रहणम् क्ल्̥प्तः शेषः ।

१५ - २८ - कथम् ।

१६ - २८ - ईतः इति वर्तते ।

१७ - २८ - अनीत् च या नदी , ईदन्तम् च यत् एकाच् ।

१८ - २८ - शेषग्रहणम् च अपि शक्यम् अकर्तुम् ।

१९ - २८ - कथम् ।

२० - २८ - अविशेषेण घादिषु नद्याः अन्यतरस्याम् ह्रस्वत्वम् उत्सर्गः ।

२१ - २८ - तस्य अनेकाचः नित्यम् ह्रस्वत्वम् अपवादः ।

२२ - २८ - तस्मिन् नित्ये प्राप्ते उगितः विभाषा आरभ्यते ।

२३ - २८ - यदि एवम् लक्ष्मितरा तन्त्रितरा इति न सिध्यति ।

२४ - २८ - लक्ष्मीतरा तन्त्रीतरा इति प्राप्नोति ।

२५ - २८ - इष्टम् एव एतद् सङ्गृहीतम् ।

२६ - २८ - लक्ष्मीतरा तन्त्रीतरा इति एव भवितव्यम् ।

२७ - २८ - एवम् हि सौनागाः पठन्ति ।

२८ - २८ - घादिषु नद्याः ह्रस्वत्वे कृन्नद्याः प्रतिषेधः ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:21.2500000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

scow factor

  • पडाव गुणांक 
RANDOM WORD

Did you know?

भारतीय विवाहसंस्थेचा पाया केव्हां घातला गेला?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site