TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद २ - खण्ड ५५

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ५५
१ - ९ - धनहिरण्यात् कामाभिधाने ।

२ - ९ - धनहिरण्यात् कामाभिधाने इति वक्तव्यम् ।

३ - ९ - षष्थ्यर्थे हि अनिष्टप्रसङ्गः ।

४ - ९ - षष्थ्यर्थे हि सति अनिष्टः प्राप्नोति ।

५ - ९ - धने कामः अस्य इति ।

६ - ९ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

७ - ९ - न वक्तव्यम् ।

८ - ९ - कस्मात् न भवति धने कामः अस्य इति ।

९ - ९ - अनभिधानात् ।

१ - ८ - किम् यः शीतम् करोति सः शीतकः यः वा उष्णम् करोति स उष्णकः ।

२ - ८ - किम् च अतः ।

३ - ८ - तुषारे आदित्ये च प्राप्नोति ।

४ - ८ - एवम् तर्हि उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः ।

५ - ८ - शीतम् इव शीतम् ।

६ - ८ - उष्णम् इव उष्णम् ।

७ - ८ - यः आशु कर्तव्यान् अर्थान् चिरेण करोति सः उच्यते शीतकः इति ।

८ - ८ - यः पुनः आशु कर्तव्यान् अर्थान् आशु एव करोति सः उच्यते उष्णकः इति ।

१ - ९ - अधिकम् इति किम् निपात्यते ।

२ - ९ - अद्यारूढस्य उत्तरपदलोपः च कन् च प्रत्ययः ।

३ - ९ - अध्यारूढम् अधिकम् इति ।

४ - ९ - भवेत् सिद्धम् अध्यारूढः द्रोणः खार्याम् अधिकः द्रोणः खार्याम् इति ।

५ - ९ - इदम् तु न सिध्यति ।

६ - ९ - अध्यारूढा द्रोणेन खारी ।

७ - ९ - अधिका द्रोणेन खारी इति ।

८ - ९ - गत्यर्थानाम् हि क्तः कर्तरि विधीयते ।

९ - ९ - गत्यर्थानाम् वै क्तः कर्मणि अपि विधीयते ।

१ - ६ - किम् यः पार्श्वेन अन्विच्छति सः पार्व्श्वकः ।

२ - ६ - किम् च अतः ।

३ - ६ - राजपुरुषे प्राप्नोति ।

४ - ६ - एवम् तर्हि उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः ।

५ - ६ - पार्श्वम् इव पार्श्वम् ।

६ - ६ - यः ऋजुना उपायेन अन्वेष्टव्यान् अर्थान् अनृजुना उपायेन अन्विच्छति सः उच्यते पार्श्वकः इति ।

१ - ६ - किम् यः अयःशुलेन अन्विच्छति सः आयःशूलिकः ।

२ - ६ - किम् च अतः ।

३ - ६ - शिवभागवते प्राप्नोति ।

४ - ६ - एवम् तर्हि उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः ।

५ - ६ - अयःशुलम् इव अयःशुलम् ।

६ - ६ - यः मृदुना उपायेन अन्वेष्टव्यान् अर्थान् रभसेन उपायेन अन्विच्छति सः उच्यते आयःशूलिकः इति ।

१ - ९ - तावतिथम् ग्रहणम् इति लुक् वावचनानर्थक्यम् विभाषाप्रकरणात् ।

२ - ९ - तावतिथम् ग्रहणम् इति लुक् वावचनम् अनर्थकम् ।

३ - ९ - किम् कारणम् ।

४ - ९ - विभाषाप्रकरणात् ।

५ - ९ - प्रकृता महाविभाषा ।

६ - ९ - तया एतत् सिद्धम् ।

७ - ९ - तावतिथेन गृह्णाति इति लुक् च ।

८ - ९ - तावतिथेन गृह्णाति इति उपसङ्ख्यानम् कर्तव्य लुक् च वक्तव्यः ।

९ - ९ - षष्थेन गृह्णाति षट्कः ।

१ - १६ - शृङ्खलम् अस्य बन्धनम् करभे इति अनिर्देशः ।

२ - १६ - शृङ्खलम् अस्य बन्धनम् करभे इति अनिर्देशः ।

३ - १६ - अगमकः निर्देशः अनिर्देशः ।

४ - १६ - न हि तस्य शृङ्खलबन्धनम् ।

५ - १६ - शृङ्खलवत्या असौ रज्ज्वा बध्यते ।

६ - १६ - सिद्धम् तु तद्वन्निर्देशात् लुक् च ।

७ - १६ - सिद्धम् एतत् ।

८ - १६ - कथम् ।

९ - १६ - तद्वन्निर्देशः कर्तव्यः लुक् च वक्तव्यः ।

१० - १६ - शृङ्खलवत् बन्धनम् इति ।

११ - १६ - सः तर्हि तद्वन्निर्देशः कर्तव्यः ।

१२ - १६ - न कर्तव्यः ।

१३ - १६ - इह यत् न अन्तरेण यस्य प्रवृत्तिः भवति तत् तस्य निमित्तत्वाय कल्पते ।

१४ - १६ - न च अन्तरेण शृङ्खलम् बन्धनम् प्रवर्तते ।

१५ - १६ - अथ वा साहचर्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति ।

१६ - १६ - शृङ्खलसहचरितम् बन्धनम् श्र्ङ्खलम् बन्धनम् इति ।

१ - ३ - प्राये सञ्ज्ञायाम् वटकेभ्यः इनिः ।

२ - ३ - प्राये सञ्ज्ञायाम् वटकेभ्यः इनिः वक्तव्यः ।

३ - ३ - वटकिनी पौर्णमासी ।

१ - ६ - किम् निपात्यते ।

२ - ६ - श्रोत्रियन् छन्दः अधीते इति वाक्यार्थे पदवचनम् ।

३ - ६ - छन्दः अधीते इति अस्य वाक्यस्य अर्थे श्रोत्रियन् इति एतत् पदम् निपात्यते ।

४ - ६ - छन्दसः वा श्र्तोत्रभावः तत् अधीते इति घन् च ।

५ - ६ - छन्दसः वा श्र्तोत्रभावः निपात्यते तत् अधीते इति एतस्मिन् अर्थे घन् च प्रत्ययः ।

६ - ६ - छन्दः अधीते शृओत्रियः ।

१ - ६ - इनिठनोः समानकालग्रहणम् ।

२ - ६ - इनिठनोः समानकालग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - ६ - अद्य भुक्ते श्रः श्राद्धिकः इति मा भूत् ।

४ - ६ - उक्तम् वा ।

५ - ६ - किम् उक्तम् ।

६ - ६ - अनभिधानात् इति ।

१ - ४ - सञ्ज्ञायाम् इति किमर्थम् ।

२ - ४ - त्रिभिः साक्षात् दृष्टम् भवति यः च ददाति यस्मै च दीयते यः च उपद्रष्टा ।

३ - ४ - तत्र सर्वत्र प्रत्ययः प्राप्नोति ।

४ - ४ - सञ्ज्ञाग्रहणसामर्थ्यात् धनिकान्तेवासिनोः न भवति ।

१ - ६ - किम् निपात्यते ।

२ - ६ - क्षेत्रियः श्रोत्रियवत् । क्षेत्रियः श्रोत्रियवत् निपात्यते ।

३ - ६ - परक्षेत्रे चिकित्स्यः इति एतस्य वाक्यस्य अर्थे क्षेत्रियच् इति एतत् पदम् निपात्यते ।

४ - ६ - परक्षेत्रात् वा तत्र चिकित्स्यः इति परलोपः घच् च ।

५ - ६ - परक्षेत्रात् वा तत्र चिकित्स्यः इति एतस्मिन् अर्थे परलोपः निपात्यते घच् च ।

६ - ६ - परक्षेत्रे चिकित्स्यः क्षेत्रियः ।

१ - ४३ - किमर्थम् इमौ अर्थौ उभौ निर्दिश्येते अस्य अस्मिन् इति न यत् यस्य भवति तस्मिन् अपि तत् भवति यत् च यस्मिन् भवति तत् तस्य अपि भवति ।

२ - ४३ - न एतयोः आवश्यकः समावेशः ।

३ - ४३ - भवन्ति हि देवदत्तस्य गावः न च ताः तस्मिन् आधृताः भवन्ति ।

४ - ४३ - भवन्ति च पर्वते वृक्षाः न च ते तस्य भवन्ति ।

५ - ४३ - अथ अस्तिग्रहणम् किमर्थम् ।

६ - ४३ - सत्तायाम् अर्थे प्रत्ययः यथा स्यात् ।

७ - ४३ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

८ - ४३ - न सत्ताम् पदार्थः व्यभिचरति ।

९ - ४३ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् सम्प्रतिसत्तायाम् यथा स्यात् , भूतभविष्यत्सत्तायाम् मा भूत् गावः अस्य आसन् ।

१० - ४३ - गावः अस्य भवितारः इति ।

११ - ४३ - न तर्हि इदानीम् इदम् भवति गोमान् आसीत् ।

१२ - ४३ - गोमान् भविता इति ।

१३ - ४३ - भवति न तु एतस्मिन् वाक्ये ।

१४ - ४३ - यदि एतस्मिन् वाक्ये स्यात् यथा इह अस्तेः प्रयोगः न भवति गोमान् यवमान् इति एवम् इह अपि न स्यात् गोमान् आसीत् ।

१५ - ४३ - गोमान् भविता इति ।

१६ - ४३ - सति अपि अस्तेः प्रयोगे यथा इह बहुवचनम् श्रूयते गावः अस्य आसन् गावः अस्य भवितारः एवम् इह अपि स्यात् ।

१७ - ४३ - गोमान् आसीत् ।

१८ - ४३ - गोमान् भविता इति ।

१९ - ४३ - का तर्हि इयम् वाचोयुक्तिः ।

२० - ४३ - गोमान् आसीत् ।

२१ - ४३ - गोमान् भविता इति ।

२२ - ४३ - एषा एषा वाचोयुक्तिः ।

२३ - ४३ - न एषा गवाम् सत्ता कथ्यते ।

२४ - ४३ - किम् तर्हि ।

२५ - ४३ - गोमत्सत्ता एषा कथ्यते ।

२६ - ४३ - अस्ति अत्र वर्तमानकालः अस्तिः ।

२७ - ४३ - कथम् तर्हि भूतभविष्यत्सत्ता गम्यते ।

२८ - ४३ - धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः इति ।

२९ - ४३ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

३० - ४३ - अस्तियुक्तात् यथा स्यात् ।

३१ - ४३ - अनन्तरादियुक्तात् मा भूत् इति ।

३२ - ४३ - गावः अस्य अनन्तराः ।

३३ - ४३ - गावः अस्य समीपे इति ।

३४ - ४३ - अथ क्रियमाणे अपि अस्त्रिग्रहणे इह कस्मात् न भवति ।

३५ - ४३ - गावः अस्य सन्ति अनन्तराः ।

३६ - ४३ - गावः अस्य सन्ति समीपे इति ।

३७ - ४३ - असामर्थ्यात् ।

३८ - ४३ - कथम् असामर्थ्यम् ।

३९ - ४३ - सापेक्षम् असर्मर्थम् भवति इति ।

४० - ४३ - यथा एव तर्हि क्रियमाणे अस्त्रिग्रहणे असामर्थ्यात् अनन्तरादिषु न भवन्ति एवम् अक्रियमाणे अपि न भविष्यति ।

४१ - ४३ - अस्ति अत्र विशेषः ।

४२ - ४३ - क्रियमाणे अस्त्रिग्रहणे न अन्तरेण तृतीयस्य पदस्य प्रयोगम् अन्तरादयः अर्थाः गम्यन्ते ।

४३ - ४३ - अक्रियमाणे पुनः अस्त्रिग्रहणे अन्तरेण अपि तृतीयस्य पदस्य प्रयोगम् अन्तरादयः अर्थाः गम्यन्ते ।

१ - ५६ - अथ इह कस्मात् न भवति ।

२ - ५६ - चित्रगुः ।

३ - ५६ - शबलगुः इति ।

४ - ५६ - बहुव्रीह्युक्तत्वात् मत्वर्थस्य ।

५ - ५६ - अथ इह कस्मात् न भवति ।

६ - ५६ - चित्राः गावः अस्य सन्ति इति ।

७ - ५६ - कुतः कस्मात् न भवति ।

८ - ५६ - किम् अवयवात् आहोस्वित् समुदायात् ।

९ - ५६ - अवयवात् कस्मात् न भवति ।

१० - ५६ - असामर्थ्यात् ।

११ - ५६ - कथम् असामर्थ्यम् ।

१२ - ५६ - सापेक्षम् असर्मर्थम् भवति इति ।

१३ - ५६ - समुदायात् तर्हि कस्मात् न भवति ।

१४ - ५६ - अप्रातिपदिकत्वात् ।

१५ - ५६ - ननु च भोः आकृतौ शास्त्राणि प्रवर्तन्ते ।

१६ - ५६ - तत् यथा सुप् सुपा इति वर्तमाने अन्यस्य च अन्यस्य च समासः भवति ।

१७ - ५६ - सत्यम् एवम् एतत् ।

१८ - ५६ - आकृतिः तु प्रत्येकम् परिसमाप्यते ।

१९ - ५६ - यावति एतत् परिसमाप्यते ङ्याप्प्रातिपदिकात् इति तावतः उत्पत्त्या भवितव्यम् ।

२० - ५६ - अवयवे च एतत् परिसमाप्यते न समुदाये ।

२१ - ५६ - अथ इह कस्मात् न भवति ।

२२ - ५६ - पञ्च गावः अस्य सन्ति पञ्चगुः ।

२३ - ५६ - दशगुः इति ।

२४ - ५६ - प्रत्येकम् असामर्थ्यात् समुदायात् अप्रातिपदिकत्वात् समासात् समासेन उक्तत्वात् ।

२५ - ५६ - न एतत् सारम् ।

२६ - ५६ - उक्ते अपि हि प्रत्ययार्थे उत्पद्यते द्विगोः तद्धितः ।

२७ - ५६ - तत् यथा द्वैमातुरः पाञ्चनापितिः इति ।

२८ - ५६ - न एषः द्विगुः ।

२९ - ५६ - कः तर्हि ।

३० - ५६ - बहुव्रीहिः ।

३१ - ५६ - अपवादत्वात् द्विगुः प्राप्नोति ।

३२ - ५६ - अन्तरङ्गत्वात् बहुव्रीहिः भविष्यति ।

३३ - ५६ - का अन्तरङ्गता ।

३४ - ५६ - अन्यपदार्थे बहुव्रीहिः वर्तते विशिष्टे अन्यपदार्थे तद्धितार्थे द्विगुः ।

३५ - ५६ - तस्मिन् च अस्य तद्धिते अस्तिग्रहणम् क्रियते ।

३६ - ५६ - यदि तर्हि अतिप्रसङ्गाः सन्ति बहुव्रीहौ अपि अस्तिग्रहणम् कर्तव्यम् अस्तियुक्तात् यथा स्यात् अनन्तरादियुक्तात् मा भूत् इति ।

३७ - ५६ - अथ न सन्ति तद्धितविधौ अपि न अर्थः अस्तिग्रहणेन ।

३८ - ५६ - सत्यम् एवम् एतत् ।

३९ - ५६ - क्रियते तु इदानीम् तद्धितविधौ अस्तिग्रहणम् ।

४० - ५६ - तत् वै क्रियमाणम् अपि प्रत्ययविध्यर्थम् न उपाध्यर्थम् ।

४१ - ५६ - अस्तिमान् इति मतुप् यथा स्यात् ।

४२ - ५६ - किम् च कारणम् न स्यात् ।

४३ - ५६ - अप्रातिपदिकत्वात् ।

४४ - ५६ - न एषः दोषः ।

४५ - ५६ - अव्ययम् एषः अस्तिशब्दः ।

४६ - ५६ - न एष अस्तेः लट् ।

४७ - ५६ - कथम् अव्ययत्वम् ।

४८ - ५६ - विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाः च निपाताः भवन्ति इति निपातसञ्ज्ञा ।

४९ - ५६ - निपातः अव्ययम् इति अव्ययसञ्ज्ञा ।

५० - ५६ - एवम् अपि न सिध्यति ।

५१ - ५६ - किम् कारणम् ।

५२ - ५६ - अस्तिसामानाधिकरण्ये मतुप् विधीयते ।

५३ - ५६ - न च अस्तेः अस्तिना सामानाधिकरण्यम् ।

५४ - ५६ - तत् एतत् क्रियमाणम् अपि प्रत्ययविध्यर्थम् न उपाध्यर्थम् ।

५५ - ५६ - तस्मात् द्विगोः तद्धितस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः यदि तत् न अस्ति सर्वत्र मत्वर्थे प्रतिषेधः इति ।

५६ - ५६ - सति हि तस्मिन् तेन एव सिद्धम् ।

१ - ३२ - अथ मत्वर्थीयात् मत्वर्थीयेन भवितव्यम् ।

२ - ३२ - न भवितव्यम् ।

३ - ३२ - किम् कारणम् ।

४ - ३२ - अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः ।

५ - ३२ - अर्थम् सम्प्रत्याययिष्यामि इति शब्दः प्रयुज्यते ।

६ - ३२ - तत्र एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् ।

७ - ३२ - किम् कारणम् ।

८ - ३२ - उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति ।

९ - ३२ - न तर्हि इदानीम् इदम् भवति दण्डिमती शाला ।

१० - ३२ - हस्तिमती उपपत्यका इति ।

११ - ३२ - भवति ।

१२ - ३२ - अर्थान्तरे वृत्तात् अर्थान्तरे वृत्तिः ।

१३ - ३२ - षष्ठ्यर्थे वा वृत्तम् सप्तम्यर्थे वर्तते सप्तम्यर्थे वा वृत्तम् षष्ठ्यर्थे वर्तते ।

१४ - ३२ - अथ मत्वन्तात् मतुपा भवितव्यम् गोमन्तः अस्य सन्ति ।

१५ - ३२ - यवमन्तः अस्य सन्ति इति ।

१६ - ३२ - न भवितव्यम् ।

१७ - ३२ - किम् काऋअणम् ।

१८ - ३२ - यस्य गोमन्तः सन्ति गावः अपि तस्य सन्ति ।

१९ - ३२ - तत्र उक्तः गोभिः अभिसम्बन्धे प्रत्ययः इति कृत्वा तद्धितः न भविष्यति ।

२० - ३२ - न तर्हि इदानीम् इदम् भवति दण्डिमती शाला ।

२१ - ३२ - हस्तिमती उपपत्यका इति ।

२२ - ३२ - भवति ।

२३ - ३२ - अर्थान्तरे वृत्तात् अर्थान्तरे वृत्तिः ।

२४ - ३२ - षष्ठ्यर्थे वा वृत्तम् सप्तम्यर्थे वर्तते सप्तम्यर्थे वा वृत्तम् षष्ठ्यर्थे वर्तते ।

२५ - ३२ - इह अपि सप्तम्यर्थे वा वृत्तम् षष्ठ्यर्थे वर्तते षष्ठ्यर्थे वा वृत्तम् सप्तम्यर्थे वर्तते ।

२६ - ३२ - अन्यथाजातीयकः खलु अपि गोभिः अभिसम्बन्धे प्रत्ययः अन्यथाजातीयकः तद्वता ।

२७ - ३२ - येन एव खलु अपि हेतुना एतत् वाक्यम् भवति गोमन्तः अस्य सन्ति , यवमन्तः अस्य सन्ति इति तेन एव हेतुना वृत्तिः अपि प्राप्नोति ।

२८ - ३२ - तस्मात् मत्वर्थीयात् मतुबादेः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

२९ - ३२ - तम् च अपि ब्रुवता समान्वृत्तौ सरूपः इति वक्तव्यम् ।

३० - ३२ - भवति हि दण्डिमती शाला हस्तिमती उपपत्यका इति ।

३१ - ३२ - शैषिकात् मतुबर्थीयात् शैषिकः मतुबर्थीयः सरूपः प्रत्ययः न इष्टः ।

३२ - ३२ - सनन्तात् न सन् इष्यते ।

१ - ५० - किम् पुनः इमे मतुप्प्रभृतयः सन्मात्रे भवन्ति ।

२ - ५० - एवम् भवितुम् अर्हति ।

३ - ५० - मतुप्प्रभृतयः सन्मात्रे चेत् अतिप्रसङ्गः ।

४ - ५० - मतुप्प्रभृतयः सन्मात्रे चेत् अतिप्रसङ्गः भवति ।

५ - ५० - इह अपि प्राप्नोति ।

६ - ५० - व्रीहिः अस्य ।

७ - ५० - यवः अस्य इति ।

८ - ५० - तस्मात् भूमादिग्रहणम् कर्तव्यम् ।

९ - ५० - के पुनः भूमादयः ।

१० - ५० - भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगे अतिशायने संसर्गे अस्तिविवक्षायाम् भवन्ति मतुबादयः ।

११ - ५० - भूम्नि गोमान् यवमान् ।

१२ - ५० - निन्दायाम् ककुदावर्ती सङ्खादकी ।

१३ - ५० - प्रशंसयाम् रूपवान् वर्णवान् ।

१४ - ५० - नित्ययोगे क्षीरिणः वृक्षाः , कण्टकिनः वृक्षाः इति ।

१५ - ५० - अतिशायने उदरिणी कन्या ।

१६ - ५० - संसर्गे दण्डी छत्री ।

१७ - ५० - तत् तर्हि भूमादिग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१८ - ५० - न कर्तव्यम् ।

१९ - ५० - कस्मात् न भवति ।

२० - ५० - व्रीहिः अस्य ।

२१ - ५० - यवः अस्य इति ।

२२ - ५० - उक्तम् वा. किम् उक्तम् ।

२३ - ५० - अनभिधानात् इति ।

२४ - ५० - इतिकरणः खलु अपि क्रियते ।

२५ - ५० - ततः चेत् विवक्षा ।

२६ - ५० - भूमादियुक्तस्य एव च विवक्षा ।

२७ - ५० - गोमान् यवमान् ।

२८ - ५० - भूमादियुक्तस्य एव सत्ता कथ्यते ।

२९ - ५० - न हि कस्य चित् यवः न अस्ति ।

३० - ५० - सङ्खादकी ककुदावर्तिनी ।

३१ - ५० - निन्दाउक्तस्य एव सत्ता कथ्यते ।

३२ - ५० - न हि कः चित् न सङ्खादकी ।

३३ - ५० - रूपवान् वर्णवान् ।

३४ - ५० - प्रशंसायुक्तस्य एव सत्ता कथ्यते ।

३५ - ५० - न हि कस्य चित् रूपम् न अस्ति ।

३६ - ५० - क्षीरिणः वृक्षाः ।

३७ - ५० - कण्टकिनः वृक्षाः इति ।

३८ - ५० - नित्ययुक्तस्य एव सत्ता कथ्यते ।

३९ - ५० - न हि कस्य चित् क्षिरम् न अस्ति ।

४० - ५० - उदरिणी कन्या इति ।

४१ - ५० - अतिशायनयुक्तस्य एव सत्ता कथ्यते ।

४२ - ५० - न हि कस्य चित् उदरम् न अस्ति ।

४३ - ५० - दण्डी छत्री ।

४४ - ५० - संसर्गयुक्तस्य एव सत्ता कथ्यते ।

४५ - ५० - न हि कस्य चित् दण्डः न अस्ति ।

४६ - ५० - यावतीभिः खलु अपि गोभिः वाहदोहप्रसवाः कल्पन्ते तावतीषु सत्ता कथ्यते ।

४७ - ५० - कस्य चित् तिसृभिः कल्पन्ते कस्य चित् शतेन अपि न प्रकल्पन्ते ।

४८ - ५० - सन्मात्रे च ऋषिदर्शनात् ।

४९ - ५० - सन्मात्रे च पुनः ऋषिः दर्शयति मतुपम् ।

५० - ५० - यवमतीभिः अद्भिः यूपम् प्रोक्षति इति ।

१ - १६ - गुणवचनेभ्यः मतुपः लुक् ।

२ - १६ - गुणवचनेभ्यः मतुपः लुक् वक्तव्यः ।

३ - १६ - शुक्लः कृष्णः इति ।

४ - १६ - अव्यतिरेकात् सिद्धम् ।

५ - १६ - न गुणः गुणिनम् व्यभिचरति इति ।

६ - १६ - अव्यतिरेकात् सिद्धम् इति चेत् दृष्टः व्यतिरेकः ।

७ - १६ - दृश्यते व्यतिरेकः ।

८ - १६ - तत् यथ पटस्य शुक्लः इति ।

९ - १६ - तथा च लिङ्गवचनसिद्धिः ।

१० - १६ - एवम् च कृत्वा लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति ।

११ - १६ - शुक्लम् वस्त्रम् ।

१२ - १६ - शुक्ला शाटी ।

१३ - १६ - शुक्लः कम्बलः ।

१४ - १६ - शुक्लौ कम्बलौ ।

१५ - १६ - शुक्लाः कम्बलाः इति ।

१६ - १६ - यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति गुणः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् गुणस्य अपि भवति ।

१ - १० - किमर्थम् इदम् उच्यते न तत् अस्य अस्ति अस्मिन् इति एव मतुप् सिद्धः ।

२ - १० - रसादिभ्यः पुनर्वचनम् अन्यनिर्वृत्त्यर्थम् ।

३ - १० - रसादिभ्यः पुनर्वचनम् क्रियते अन्येषाम् मत्वर्थीयानाम् प्रतिषेधार्थम् ।

४ - १० - मतुप् एव यथा स्यात् ।

५ - १० - ये अन्ये मत्वर्थीयाः प्राप्नुवन्ति ते मा भूवन् इति ।

६ - १० - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

७ - १० - दृश्यन्ते हि अन्ये रसादिभ्यः मत्वर्थीयाः ।

८ - १० - रसिकः नटः ।

९ - १० - उर्वशी वै रूपिणी अप्सरसाम् ।

१० - १० - स्पर्शिकः वायुः इति ।

१ - ६ - इह कस्मात् न भवति चिकीर्षा अस्य अस्ति , जिहीर्षा अस्य अस्ति इति ।

२ - ६ - प्राण्यङ्गात् इति वक्तव्यम् ।

३ - ६ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

४ - ६ - न वक्तव्यम् ।

५ - ६ - कस्मात् न भवति चिकीर्षा अस्य अस्ति , जिहीर्षा अस्य अस्ति इति ।

६ - ६ - अनभिधानात् ।

१ - ३३ - सिध्मादिषु यानि अकारान्तानि तेभ्यः लचा मुक्ते इनिठनौ प्रप्नुतः इनिठनौ च न इष्येते ।

२ - ३३ - लच् अन्यतरस्याम् इति समुच्चयः ।

३ - ३३ - लच् अन्यतरस्याम् इति समुच्चयः अयम् न विभाषा ।

४ - ३३ - लच् च मतुप् च ।

५ - ३३ - कथम् पुनः एतत् ज्ञायते लच् अन्यतरस्याम् इति समुच्चयः अयम् न विभाषा इति ।

६ - ३३ - पिच्छादिभ्यः तुन्दादीनाम् नानायोगकरणम् ज्ञापकम् असमावेशस्य ।

७ - ३३ - यत् अयम् पिच्छादिभ्यः तुन्दादीनाम् नानायोगम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः समुच्चयः अयम् न विभाषा इति ।

८ - ३३ - यदि विभाषा स्यात् नानायोगकरणम् अनर्थकम् स्यात् ।

९ - ३३ - तुन्दादीनि अपि पिच्छादिषु एव पठेत् ।

१० - ३३ - न एतत् अस्ति ज्ञापकम् ।

११ - ३३ - अस्ति हि अन्यत् नानायोगकरणे प्रयोजनम् ।

१२ - ३३ - किम् ।

१३ - ३३ - तुन्दादिषु यानि अनकारान्तानि तेभ्यः इनिठनौ यथा स्याताम् ।

१४ - ३३ - यानि तर्हि अकारान्तानि तेषाम् पाठः किमर्थः ।

१५ - ३३ - ज्ञापकार्थः एव ।

१६ - ३३ - अपरः आह पिच्छादिभ्यः तुन्दादीनाम् नानायोगकरणम् ज्ञापकम् असमावेशस्य ।

१७ - ३३ - यत् अयम् तुन्दादिभ्यः पिच्छादीनाम् नानायोगम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः समुच्चयः अयम् न विभाषा इति ।

१८ - ३३ - यदि विभाषा स्यात् नानायोगकरणम् अनर्थकम् स्यात् ।

१९ - ३३ - पिच्छादीनि अपि तुन्दादिषु एव पठेत् ।

२० - ३३ - न एतत् अस्ति ज्ञापकम् ।

२१ - ३३ - अस्ति हि अन्यत् नानायोगकरणे प्रयोजनम् ।

२२ - ३३ - किम् ।

२३ - ३३ - पिच्छादिषु यानि अनकारान्तानि तेभ्यः इनिठनौ यथा स्याताम् ।

२४ - ३३ - यानि तर्हि अकारान्तानि तेषाम् पाठः किमर्थः ।

२५ - ३३ - ज्ञापकार्थः एव ।

२६ - ३३ - वस्य च पुनर्वचनम् सर्वविभाषार्थम् ।

२७ - ३३ - वस्य खलु अपि पुनर्वचनम् क्रियते सर्वविभाषार्थम् ।

२८ - ३३ - केशात् वः अन्यतरस्याम् इति ।

२९ - ३३ - एतत् एव ज्ञापयति आचार्यः समुच्चयः अयम् न विभाषा इति ।

३० - ३३ - द्युद्रुभ्याम् नित्यार्थम् एके अन्यतरस्याङ्ग्रहणम् इच्छन्ति ।

३१ - ३३ - कथम् ।

३२ - ३३ - विभाषामध्ये अयम् योगः क्रियते ।

३३ - ३३ - विभाषामध्ये ये विधयः नित्याः ते भवन्ति इति ।

१ - ९ - नप्रकरणे दद्र्वाः ह्रस्वत्वम् च ।

२ - ९ - नप्रकरणे दद्र्वाः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ह्रस्वत्वम् च नप्रकरणे दद्र्वाः ह्रस्वत्वम् च वक्तव्यम् ।

३ - ९ - दद्रुणः ।

४ - ९ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते ।

५ - ९ - शाकीपलालीदद्रूणाम् ह्रस्वत्वम् च इति वक्तव्यम् ।

६ - ९ - शाकिनम् , पलालिनम् , दद्रुणम् ।

७ - ९ - विष्वक् इति उत्तरपदलोपः च अकृतसन्धेः ।

८ - ९ - विष्वक् इति उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् उत्तरपदलोपः च अकृतसन्धेः वक्तव्यः ।

९ - ९ - विष्वक् गतानि अस्य विषुणः ।

१ - ३ - वृत्तेः च ।

२ - ३ - वृत्तेः च इति वक्तव्यम् ।

३ - ३ - वार्त्तम् ।

१ - ५ - किमर्थम् तपःशब्दात् विन् विधीयते न असन्तात् इति एव सिद्धम् ।

२ - ५ - तपसः विन्वचनम् अण्विधानात् ।

३ - ५ - तपसः विन्वचनम् क्रियते ।

४ - ५ - तपःशब्दात् अन् विधीयते ।

५ - ५ - सः विशेषविहितः सामान्य्विहितम् विनम् बाधेत ।

१ - ७ - अण्प्रकरणे ज्योत्स्नादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ७ - अण्प्रकरणे ज्योत्स्नादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ७ - ज्यौत्स्नः ।

४ - ७ - तामिस्रः ।

५ - ७ - कौण्डलः ।

६ - ७ - कौतपः ।

७ - ७ - वैपादिकः ।

१ - ६ - अयम् मधुशब्दः अस्ति एव द्रव्यपदार्थकः अस्ति रसवाची ।

२ - ६ - आतः च रसवाची अपि ।

३ - ६ - मधुनि एव हि मधु इदम् मधुरम् इति प्रसज्यते ।

४ - ६ - तत् यः रसवाची तस्य इदम् ग्रहणम् ।

५ - ६ - यदि हि द्रव्यपदार्थकस्य ग्रहणम् स्यात् इह अपि प्रसज्येत ।

६ - ६ - मधु अस्मिन् घटे अस्ति ।

१ - ६ - रप्रकरणे खमुख्कुञ्जेभ्यः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ६ - खरः ।

३ - ६ - मुखरः ।

४ - ६ - कुञ्जरः ।

५ - ६ - नगात् च इति वक्तव्यम् ।

६ - ६ - नगरम् ।

१ - १८ - वप्रकरणे मणिहिरण्याभ्याम् उपसङ्ख्यानम् ।

२ - १८ - वप्रकरणे मणिहिरण्याभ्याम् उपसङ्ख्यानम् वक्तव्यम् ।

३ - १८ - मणिवः ।

४ - १८ - हिरण्यवः ।

५ - १८ - छन्दसि ईवनिपौ च ।

६ - १८ - छन्दसि ईवनिपौ च वक्तव्यौ वः च मतुप् च ।

७ - १८ - रथीः अभूत् मुद्गलनी गविष्टौ ।

८ - १८ - सुमङ्गलीः इयम् वधुः ।

९ - १८ - ऋतवानम् ।

१० - १८ - मघवानम् ईमहे ।

११ - १८ - उत् वा च उद्वती च ।

१२ - १८ - मेधारथाभ्याम् इरनिरचौ ।

१३ - १८ - मेधारथाभ्याम् इरनिरचौ वक्तव्यौ ।

१४ - १८ - मेधिरः ।

१५ - १८ - रथिरः ।

१६ - १८ - अपरः आह वाप्रकरणे अन्येभ्यः अपि दृश्यते इति वक्तव्यम् ।

१७ - १८ - बिम्बावम् ।

१८ - १८ - कुररावम् इष्टकावम् ।

१ - ५ - वलच्प्रकरणे अन्येभ्यः अपि ड्र्श्यते ।

२ - ५ - वलच्प्रकरणे अन्येभ्यः अपि ड्र्श्यते इति वक्तव्यम् ।

३ - ५ - भ्रातृवलः ।

४ - ५ - पुत्रवलः ।

५ - ५ - उत्सङ्गवलः ।

१ - १९ - इनिठनोः एकाक्षरात् प्रतिषेधः ।

२ - १९ - इनिठनोः एकाक्षरात् प्रतिषेधः वक्तव्यः स्ववान् , खवान् ।

३ - १९ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते ।

४ - १९ - एकाक्षरात् कृतः जातेः सप्तम्याम् च न तौ स्मृतौ ।

५ - १९ - एकाक्षरात् स्ववान् , खवान् ।

६ - १९ - कृतः कारकवान् , हारकवान् ।

७ - १९ - जातेः वृक्षवान् , प्लक्षवान् , व्याघ्रवान् , सिंहवान् ।

८ - १९ - सप्तम्याम् च न तौ ।

९ - १९ - दण्डाः अस्याम् शालायाम् सन्ति इति ।

१० - १९ - यदि कृतः न इति उच्यते कार्यी कार्यिकः इति न सिध्यति ।

११ - १९ - तथा च यदि जातेः न इति उच्यते तुण्डली तुण्डलिकः इति न सिध्यति ।

१२ - १९ - एवम् तर्हि न अयम् समुच्चयः कृतः च जातेः च इति ।

१३ - १९ - किम् तर्हि ।

१४ - १९ - जातिविशेषणम् कृद्ग्रहणम् कृत् या जातिः इति ।

१५ - १९ - कथम् कारकवान् , हारकवान् ।

१६ - १९ - अनभिधानात् न भविष्यति ।

१७ - १९ - यदि एवम् न अर्थः अनेन ।

१८ - १९ - कथम् स्ववान् , वृक्षवान् , सिंहवान् , व्याघ्रवान् दण्डाः अस्याम् शालायाम् सन्ति इति ।

१९ - १९ - अनभिधानात् न भविष्यति ।

१ - १० - शिखादिभ्यः इनिः वक्तव्यः इकन् यवखदादिषु ।

२ - १० - किम् प्रयोजनम् ।

३ - १० - नियमार्थम् ।

४ - १० - इनिः एव शिखादिभ्यः इकन् एव यव्खदादिभ्यः ।

५ - १० - शिखायवखदादिभ्यः नियमस्य अवचनम् निवर्तकत्वात् ।

६ - १० - शिखायवखदादिभ्यः नियमस्य अवचनम् ।

७ - १० - किम् कारणम् ।

८ - १० - निवर्तकत्वात् ।

९ - १० - किम् निवर्तकम् ।

१० - १० - अनभिधानम् ।

१ - १५ - नित्यग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - १५ - विभाषा मा भूत् ।

३ - १५ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - १५ - पूर्वस्मिन् एव योगे विभाषाग्रहणम् निवृत्तम् ।

५ - १५ - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् नित्यग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः प्राक् एतस्मात् योगात् विभाषा इति अनुवर्तते ।

६ - १५ - अथ अतः इति अनुवर्तते उताहो न ।

७ - १५ - किम् च अतः ।

८ - १५ - यदि अनुवर्तते एकगविकः न सिध्यति ।

९ - १५ - समासान्ते कृते भविष्यति ।

१० - १५ - एवम् अपि गौशकटिकः न सिध्यति ।

११ - १५ - अथ निवृत्तम् इह अपि प्राप्नोति ।

१२ - १५ - गोविंशतिः अस्य अस्ति इति ।

१३ - १५ - निवृत्तम् ।

१४ - १५ - कस्मात् न भवति गोविंशतिः अस्य अस्ति इति ।

१५ - १५ - अनभिधानात् न भविष्यति ।

१ - ३ - यप्प्रकरणे अन्येभ्यः अपि दृश्यते ।

२ - ३ - यप्प्रकरणे अन्येभ्यः अपि दृश्यते इति वक्तव्यम्. हिम्याः पर्वताः ।

३ - ३ - गुण्याः ब्राह्मणाः ।

१ - ४८ - छन्दोविन्प्रकरणे अष्टृआमेखलाद्वयोभयरुजाहृदयानाम् दीर्घः च ।

२ - ४८ - छन्दोविन्प्रकरणे अष्टृआमेखलाद्वयोभयरुजाहृदयानाम् दीर्घः च इति वक्तव्यम् ।

३ - ४८ - अष्ट्रावी ।

४ - ४८ - मेखलावी ।

५ - ४८ - द्वयावी ।

६ - ४८ - उभयावी ।

७ - ४८ - रुजावी ।

८ - ४८ - हृदयावी ।

९ - ४८ - मर्मणः च इति वक्तव्यम् ।

१० - ४८ - ममावी ।

११ - ४८ - सर्वत्र आमयस्य ।

१२ - ४८ - सर्वत्र आमयस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१३ - ४८ - आमयावी ।

१४ - ४८ - शृङ्गवृन्दाभ्याम् आरकन् ।

१५ - ४८ - शृङ्गवृन्दाभ्याम् आरकन् वक्तव्यः ।

१६ - ४८ - शृङ्गारकः ।

१७ - ४८ - वृदारकः ।

१८ - ४८ - फलबर्हाभ्याम् इनच् ।

१९ - ४८ - फलबर्हाभ्याम् इनच् वक्तव्यः ।

२० - ४८ - फलिनः ।

२१ - ४८ - बर्हिणः ।

२२ - ४८ - हृदयात् चालुः अन्यतरस्याम् ।

२३ - ४८ - हृदयात् चालुः वक्तव्यः अन्यतरस्याम् ।

२४ - ४८ - हृदयालुः ।

२५ - ४८ - हृदयी ।

२६ - ४८ - हृदयिकः ।

२७ - ४८ - हृदयवान् ।

२८ - ४८ - शीतोष्णतृप्रेभ्यः तत् न सहते ।

२९ - ४८ - शीतोष्णतृप्रेभ्यः तत् न सहते इति चालुः वक्तव्यः ।

३० - ४८ - शीतालुः ।

३१ - ४८ - उष्णालुः ।

३२ - ४८ - तृप्रालुः ।

३३ - ४८ - हिमात् चेलुः ।

३४ - ४८ - हिमात् चेलुः वक्तव्यः तत् न सहते इति एतस्मिन् अर्थे ।

३५ - ४८ - हिमेलुः ।

३६ - ४८ - बलात् च ऊलः ।

३७ - ४८ - बलात् च ऊलः वक्तव्यः तत् न सहते इति एतस्मिन् अर्थे ।

३८ - ४८ - बलूलः ।

३९ - ४८ - वातात् समूहे च ।

४० - ४८ - वातात् समूहे च तत् न सहते इति एतस्मिन् अर्थे ऊलः वक्तव्यः ।

४१ - ४८ - वातूलः ।

४२ - ४८ - पर्वमरुद्भ्याम् तप् ।

४३ - ४८ - पर्वमरुद्भ्याम् तप् वक्तव्यः ।

४४ - ४८ - पर्वतः ।

४५ - ४८ - मरुत्तः ।

४६ - ४८ - ददातिवृत्तम् वा ।

४७ - ४८ - ददातिवृत्तम् वा पुनः एतत् भविष्यति ।

४८ - ४८ - मरुद्भिः दत्तः मरुत्तः ।

१ - ५ - कुत्सिते इति वक्तव्यम् ।

२ - ५ - यः हि सम्यक् बहु भाषते वाग्मी इति एव सः भवति ।

३ - ५ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

४ - ५ - न वक्तव्यम् ।

५ - ५ - नानायोगकरणसामर्थ्यात् न भविष्यति ।

१ - ६ - इह कस्मात् न भवति ।

२ - ६ - स्वम् अस्य अस्ति इति ।

३ - ६ - न एषः दोषः ।

४ - ६ - न अयम् प्रत्ययार्थः ।

५ - ६ - किम् तर्हि प्रकृतिविशेषणम् एतत् ।

६ - ६ - स्वामिन् ऐश्वर्ये निपात्यते इति ।

१ - २ - पिशाचात् च इति वक्तव्यम् ।

२ - २ - पिशाचकी वैश्रवणः ।

१ - ३२ - इनिप्रकरणे बलात् बाहूरुपूर्वपदात् उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ३२ - इनिप्रकरणे बलात् बाहूरुपूर्वपदात् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ३२ - बाहुबली ।

४ - ३२ - ऊरुबली ।

५ - ३२ - सर्वादेः च ।

६ - ३२ - सर्वादेः च इनिः वक्तव्यः ।

७ - ३२ - सर्वधनी ।

८ - ३२ - सर्वबीजी ।

९ - ३२ - सर्वकेशी ।

१० - ३२ - अर्थात् च असन्निहिते ।

११ - ३२ - अर्थात् च असन्निहिते इनिः वक्तव्यः ।

१२ - ३२ - अर्थी ।

१३ - ३२ - असन्निहिते इति किमर्थम् ।

१४ - ३२ - अर्थवान् ।

१५ - ३२ - तदन्तात् च ।

१६ - ३२ - तदन्तात् च इति वक्तव्यम् ।

१७ - ३२ - धान्यार्थी ।

१८ - ३२ - हिरण्यार्थी ।

१९ - ३२ - किमर्थम् तदन्तात् इति उच्यते न तदन्तविधिना सिद्धम् ।

२० - ३२ - ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिषिध्यते ।

२१ - ३२ - एवर्म् तर्हि इनन्तेन सह समासः भविष्यति ।

२२ - ३२ - धान्येन अर्थी धान्यार्थी ।

२३ - ३२ - सः हि समासः न प्राप्नोति ।

२४ - ३२ - यदि पुनः अयम् अर्थयतेः णिनिः स्यात् ।

२५ - ३२ - एवम् अपि क्रियाम् एव कुर्वाणे स्यात् ।

२६ - ३२ - तूष्णीम् अपि आसीनः यः तत्समर्थानि आचरति सः अभिप्रायेण गम्यते अर्थ्यम् अनेन इति ।

२७ - ३२ - एवम् तर्हि अयम् अर्थशब्दः अस्ति एव द्रव्यपदार्थकः ।

२८ - ३२ - तत् यथा अर्थवान् अयम् देशः इति उच्यते यस्मिन् गावः सस्यानि च वर्तन्ते ।

२९ - ३२ - अस्ति क्रियापदार्थकः भावसाधनः ।

३० - ३२ - अर्थनम् अर्थः इति ।

३१ - ३२ - तत् यः क्रियापदार्थकः तस्य इदम् ग्रहणम् ।

३२ - ३२ - एवम् च कृत्वा अर्थिकप्रत्यर्थिकौ अपि सिद्धौ भवतः ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:19.6100000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

rectouterine pouch

  • मल-गर्भाशय कोष्ठ 
RANDOM WORD

Did you know?

घरातील देव्हारा पूर्व पश्चिम कां ठेवतात, इतर दिशा कां वर्ज्य?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site