TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद ३ - खण्ड ५०

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ५०
१ - १८ - प्रत्यक्षकारिग्रहणम् ।

२ - १८ - प्रत्यक्षकारिग्रहणम् कर्तव्यम् अन्तेवास्यन्तेवासिभ्यः मा भूत् इति ।

३ - १८ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

४ - १८ - न वक्तव्यम् ।

५ - १८ - कलापिखाडायग्रहणम् ज्ञापकम् वैशम्पायनान्तेवासिषु प्रत्यक्षकारिग्रहणस्य ।

६ - १८ - यत् अयम् कलापिखाडायग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न अन्तेवास्यन्तेवासिभ्यः भवति इति ।

७ - १८ - कथम् कृत्वा ज्ञापकम् ।

८ - १८ - वैशम्पायनान्तेवासी कठः कठान्तेवासी खाडायनः ।

९ - १८ - वैशम्पायनान्तेवासी कलापी ।

१० - १८ - यदि च अन्तेवास्यन्तेवासिभ्यः अपि स्यात् कलापिखाडायग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् ।

११ - १८ - पश्यति तु आचार्यः न अन्तेवास्यन्तेवासिभ्यः भवति इति ।

१२ - १८ - ततः कलापिखाडायग्रहणम् करोति ।

१३ - १८ - छन्दोग्रहणम् च इतरथा हि अतिप्रसङ्गः ।

१४ - १८ - छन्दोग्रहणम् च कर्तव्यम् ।

१५ - १८ - इतरथा हि अतिप्रसङ्गः ।

१६ - १८ - इतरथा हि अतिप्रसङ्गः स्यात् ।

१७ - १८ - इह अपि प्रसज्येत ।

१८ - १८ - तित्तिरिणा प्रोक्ताः श्लोकाः इति ।

१ - ७ - पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु याज्ञवल्क्यादिभ्यः प्रतिषेधः तुल्यकालत्वात् ।

२ - ७ - पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु इति अत्र याज्ञवल्क्यादिभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ७ - याज्ञवल्कानि ब्राह्मणानि ।

४ - ७ - सौलभानि इति ।

५ - ७ - किम् कारणम् ।

६ - ७ - तुल्यकालत्वात् ।

७ - ७ - एतानि अपि तुल्यकालानि इति ।

१ - १८ - कृते ग्रन्थे मक्षिकादिभ्यः अण् ।

२ - १८ - कृते ग्रन्थे इति अत्र मक्षिकादिभ्यः अण् वक्तव्यः ।

३ - १८ - मक्षिकाभिः कृतम् माक्षिकम् ।

४ - १८ - तद्विशेषेभ्यः च ।

५ - १८ - तद्विशेषेभ्यः च अण् वक्तव्यः ।

६ - १८ - सरघाभिः कृतम् सारघम् ।

७ - १८ - गार्मुतम् पौत्तिकम् ।

८ - १८ - सः तर्हि वक्तव्यः ।

९ - १८ - न वक्तव्यः ।

१० - १८ - योगविभागात् सिद्धम् ।

११ - १८ - योगविभागः करिष्यते ।

१२ - १८ - कृते ग्रन्थे ।

१३ - १८ - ततः सञ्ज्ञायाम् ।

१४ - १८ - सञ्ज्ञायाम् च तेन कृते इति एतस्मिन् अर्थे यथाविहितम् प्रत्ययः भवति ।

१५ - १८ - सरघाभिः कृतम् सारघम् ।

१६ - १८ - गार्मुतम् पौत्तिकम् ।

१७ - १८ - ततः कुलालादिभ्यः वुञ् ।

१८ - १८ - सञ्ज्ञायाम् इति एव ।

१ - ६४ - तस्य इदम् इति असन्निहिते अप्राप्तिः इदमः प्रत्यक्षवाचित्वात् ।

२ - ६४ - तस्य इदम् इति असन्निहिते अप्राप्तिः ।

३ - ६४ - किम् कारणम् ।

४ - ६४ - इदमः प्रत्यक्षवाचित्वात् ।

५ - ६४ - इदम् इति एतत् प्रत्यक्षे वर्तते ।

६ - ६४ - तेन इह एव स्यात् ।

७ - ६४ - तस्य इदम् इति ।

८ - ६४ - तस्य अदः इति तस्य तत् इति न स्यात् ।

९ - ६४ - सिद्धम् तु यद्योगा षष्ठी तत्र ।

१० - ६४ - सिद्धम् एतत् ।

११ - ६४ - कथम् ।

१२ - ६४ - यद्योगा षष्ठी प्रवर्तते तत्र इति वक्तव्यम् ।

१३ - ६४ - अनन्तरादिषु च प्रतिषेधः ।

१४ - ६४ - अनन्तरादिषु च प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१५ - ६४ - तस्य अनन्तरः तस्य समीपः इति ।

१६ - ६४ - किम् यद्योगा षष्ठी प्रवर्तते इति अतः अनन्तरादिषु प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१७ - ६४ - न इति आह ।

१८ - ६४ - सर्वथ अनन्तरादिषु प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१९ - ६४ - सिद्धम् तु परिगणनात् ।

२० - ६४ - सिद्धम् एतत् ।

२१ - ६४ - कथम् ।

२२ - ६४ - परिगणनम् कर्तव्यम् ।

२३ - ६४ - स्वे ग्रामजनपद्मनुष्येभ्यः ।

२४ - ६४ - स्वे ग्रामजनपद्मनुष्येभ्यः इति वक्तव्यम् ।

२५ - ६४ - स्रौघ्नः माथुरः ग्राम ।

२६ - ६४ - जनपद आङ्गकः वाङ्गकः जनपद ।

२७ - ६४ - मनुष्य दैवदत्तः याज्ञदत्तः ।

२८ - ६४ - पत्त्रात् वाह्ये ।

२९ - ६४ - पत्त्रात् वाह्ये इति वक्तव्यम् ।

३० - ६४ - आश्वम् आउष्ट्रम् गार्दभम् ।

३१ - ६४ - रथात् रथाङ्गे ।

३२ - ६४ - रथात् रथाङ्गे इति वक्तव्यम् ।

३३ - ६४ - आश्वरथम् औष्ट्ररथम् गार्दभरथम् ।

३४ - ६४ - वहेः तुः अण् इट् च ।

३५ - ६४ - वहेः त्रन्तात् अण् वल्तव्यः इट् च वक्तव्यः ।

३६ - ६४ - संवोढुः स्वम् सांवहित्रम् ।

३७ - ६४ - अग्नीधः शरणे रञ् भ च ।

३८ - ६४ - अग्नीधः शरणे रञ् वक्तव्यः भसञ्ज्ञा च वक्तव्या ।

३९ - ६४ - अग्नीधः शरणम् आग्नीध्रम् ।

४० - ६४ - समिधाम् आधाने षेण्यण् ।

४१ - ६४ - समिधाम् आधाने षेण्यण् वक्तव्यः ।

४२ - ६४ - समिधाम् आधानः मन्त्रः सामिधेन्यः मन्त्रः ।

४३ - ६४ - सामिधेनी ऋक् ।

४४ - ६४ - चरणात् धर्माम्नाययोः ।

४५ - ६४ - चरणात् धर्माम्नाययोः इति वक्तव्यम् ।

४६ - ६४ - कठानाम् धर्मः आम्नायः वा काठकम् ।

४७ - ६४ - कालापकम् मौदुकम् पैप्पलादकम् इति ।

४८ - ६४ - तत् तर्हि बहु वक्तव्यम् ।

४९ - ६४ - सूत्रम् च भिद्यते ।

५० - ६४ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

५१ - ६४ - ननु च उक्तम् तस्य इदम् इति असन्निहिते अप्राप्तिः इति ।

५२ - ६४ - किम् इदम् भवान् प्रत्ययार्थम् एव उपालम्भते न पुनः प्रकृत्यर्थम् अपि ।

५३ - ६४ - यथा एव हि इदम् इति एतत् प्रत्यक्षे वर्तते एवम् तत् इति एतत् परोक्षे वर्तते ।

५४ - ६४ - तेन इह एव स्यात् ।

५५ - ६४ - तस्य इदम् इति ।

५६ - ६४ - अस्य अमुष्य इति अत्र न स्यात् ।

५७ - ६४ - अस्ति अत्र विशेषः ।

५८ - ६४ - एकशेषनिर्देशः अत्र भविष्यति ।

५९ - ६४ - तस्य च अस्य च अमुष्य त तस्य इति भवति ।

६० - ६४ - इह अपि तर्हि एकशेषनिर्देशः भविष्यति ।

६१ - ६४ - तत् च अदः च इदम् च इदम् इति एव ।

६२ - ६४ - यत् अपि उच्यते अनन्तरादिषु च प्रतिषेधः वक्तव्यः इति ।

६३ - ६४ - न वक्तव्यः ।

६४ - ६४ - अनभिधानात् अनन्तरादिषु उत्पत्तिः न भविष्यति ।

१ - ३ - वैरे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधः ।

२ - ३ - वैरे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ३ - दैवासुरम् राक्षोसुरम् ।

१ - ३ - सङ्घादिषु घोषग्रहणम् ।

२ - ३ - सङ्घादिषु घोषग्रहणम् कर्तव्यः ।

३ - ३ - गार्गः घोषः वात्सः घोषः ।

१ - १५ - किमर्थः णकारः ।

२ - १५ - वृद्ध्यर्थः ।

३ - १५ - ञ्णिति इति वृद्धिः यथा स्यात् ।

४ - १५ - सङ्घादिषु प्रत्ययस्य णित्करणानर्थक्यम् वृद्धत्वात् प्रातिदिकस्य ।

५ - १५ - सङ्घादिषु प्रत्ययस्य णित्करणम् अनर्थकम् ।

६ - १५ - किम् कारणम् ।

७ - १५ - वृद्धत्वात् प्रातिदिकस्य ।

८ - १५ - वृद्धम् एव एतत् प्रातिपदिकम् ।

९ - १५ - लिङ्गपुंवद्भावप्रतिषेधार्थम् तु ।

१० - १५ - लिङ्गपुंवद्भावप्रतिषेधार्थम् तु णकारः कर्तव्यः ।

११ - १५ - लिङ्गार्थम् ।

१२ - १५ - वैदी ।

१३ - १५ - पुंवद्भावप्रतिषेधार्थम् ।

१४ - १५ - बैदी स्थूणा अस्य बैदीस्थूणः ।

१५ - १५ - वृद्धिनिमित्तस्य इति पुंवद्भावप्रतिषेधः यथा स्यात् ।

१ - २६ - कौपिञ्जलहस्तिपदाद् अण् ।

२ - २६ - कौपिञ्जलहस्तिपदाद् अण् वक्तव्यः ।

३ - २६ - कौपिञ्जलाः हास्तिपदाः ।

४ - २६ - आथर्वणिकस्य इकलोपः च ।

५ - २६ - आथर्वणिकस्य इकलोपः च अण् च वक्तव्यः ।

६ - २६ - आथर्वणः धर्मः आथर्वणः आम्नायः ।

७ - २६ - इदम् आथर्वणार्थम् आथर्वणिकार्थम् च चतुर्ग्रहणम् क्रियते ।

८ - २६ - वसन्तादिषु अथर्वन्शब्दः आथर्वणशब्दः च पठ्यते ।

९ - २६ - षष्थाध्याये प्रकृतिभावार्थम् ग्रहणम् क्रियते ।

१० - २६ - इदम् चतुर्थम् इकलोपार्थम् ।

११ - २६ - द्विर्ग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् ।

१२ - २६ - कथम् ।

१३ - २६ - तेन प्रोक्तम् इति प्रकृत्य ऋषिभ्यः लुक् वक्तव्यः वसिष्ठः अनुवाकः विश्वामित्रः अनुवाकः इति एवमर्थम् ।

१४ - २६ - ततः वक्तव्यम् अथर्वणः वा इति ।

१५ - २६ - तेन् सिद्धम् अथर्वा आथर्वणः इति च ।

१६ - २६ - अथ वसन्तादिषु आथर्वणशब्दः पठितव्यः ।

१७ - २६ - तत्र न एव अर्थः प्रकृतिभावाऋथेन न अपि इकलोपार्थेन ।

१८ - २६ - यदि वसन्तादिषु आथर्वणशब्दः पठ्यते अथर्वाणम् अधीते आथर्वणिकः इति न सिध्यति ।

१९ - २६ - न एषः दोषः ।

२० - २६ - इह अस्माभिः त्रैशब्द्यम् साध्यम् ।

२१ - २६ - तत्र द्वयोः शब्दयोः समानार्थयोः एकेन विग्रहः अपरस्मात् उत्पत्तिः भविष्यति अविरविकन्यायेन ।

२२ - २६ - तत् यथा ।

२३ - २६ - अवेः मांसम् इति विगृह्य अविकशब्दात् उत्पत्तिः भवति ।

२४ - २६ - एवम् आथर्वणम् अधीते इति विगृह्य आथर्वणिकः इति भविष्यति अथर्वाणम् अधीते इति विगृह्य वाक्यम् एव ।

२५ - २६ - तत्र अभिसम्बन्धमात्रम् कर्तव्यम् आथर्वणिकानाम् इति ।

२६ - २६ - न च इदानीम् अन्यत् आथर्वणिकानाम् स्वम् भवितुम् अर्हति अन्यत् अतः धर्मात् आम्नायात् वा ।

१ - ५५ - तस्य इति वर्तमाने पुनः तस्यग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ५५ - तस्यप्रकरणे तस्यपुनर्वचनम् शैषिकनिवृत्त्यर्थम् ।

३ - ५५ - तस्यप्रकरणे तस्य इति पुनर्वचनम् क्रियते शैषिकनिवृत्त्यर्थम् ।

४ - ५५ - शैषिकाः निवर्त्यन्ते ।

५ - ५५ - कथम् च प्राप्नुन्वन्ति ।

६ - ५५ - तस्येदंवचनात् प्रसङ्गः ।

७ - ५५ - तस्येदंविशेषाः हि एते अपत्यम् समूहः विकारः निवासः इति ।

८ - ५५ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

९ - ५५ - बाधनार्थम् कृतम् भवेत् ।

१० - ५५ - ये तस्य बाधकाः तद्बाधनार्थम् ।

११ - ५५ - कथम् पुनः अशैषिकम् शैषिकम् बाधेत ।

१२ - ५५ - उत्सर्गः शेषः एव असौ ।

१३ - ५५ - यः हि उत्सर्गः सः अपि शेषः एव ।

१४ - ५५ - के पुनः शैषिकाणाम् विकारावयवयोः प्राप्नुवन्ति यावता सर्वम् अद्य अपवादैः व्याप्तम् ।

१५ - ५५ - इह न किम् चित् उच्यते ।

१६ - ५५ - हलसीरात् ठक् इति ।

१७ - ५५ - कथम् पुनः इच्छता अपि अपवादः प्राप्नुवन् शक्यः बाधितुम् ।

१८ - ५५ - तस्यग्रहणसामर्थ्यात् ।

१९ - ५५ - किम् इदम् भवान् अध्यारुह्य तस्यग्रहणस्य एव प्रयोजनम् आह न पुनः सर्वस्य एव योगस्य ।

२० - ५५ - अवश्यम् उत्तरार्थः अर्थनिर्देशः कर्तव्यः ।

२१ - ५५ - समर्थविभक्तिः अपि तर्हि अवश्यम् उत्तरार्था निर्देष्टव्या ।

२२ - ५५ - प्रकृता समर्थविभक्तिः अनुवर्तते तस्य इदम् इति ।

२३ - ५५ - न वा सम्प्रत्ययः ।

२४ - ५५ - न वा सम्प्रत्ययः इयता सूत्रेण शैषिकाणाम् निवृत्तेः ।

२५ - ५५ - न हि काकः वाश्यते इति एव अधिकाराः निवर्तन्ते ।

२६ - ५५ - यदि खलु अपि विकारावयवयोः शैषिकाः न इष्यन्ते महता सूत्रेण निवृत्तिः वक्तव्या ।

२७ - ५५ - अवयवे च अप्राण्योषधिवृक्षेभ्यः अनिवृत्तिः ।

२८ - ५५ - अवयवे च अप्राण्योषधिवृक्षेभ्यः अनिवृत्तिः इष्टा तत्र च निवृत्तिः प्राप्नोति ।

२९ - ५५ - पाटलिपुत्रकाः प्रासादाः पाटलिपुत्रकाः प्राकाराः इति ।

३० - ५५ - अण्मयटोः च विप्रतिषेधानुपपत्तिः मयडुत्सर्गात् ।

३१ - ५५ - अण्मयटोः च विप्रतिषेधः न उपपद्यते ।

३२ - ५५ - पठिष्यति हि विप्रतिषेधम् अणः वृद्धात् मयट् इति ।

३३ - ५५ - सः विप्रतिषेधः न उपपद्यते ।

३४ - ५५ - किम् कारणम् ।

३५ - ५५ - मयडुत्सर्गात् ।

३६ - ५५ - निवृत्तेषु हि शैषिकेषु वृद्धात् मयट् उत्सर्गः ।

३७ - ५५ - तस्य अण् अपवादः ।

३८ - ५५ - उत्सर्गापवादयोः च अयुक्तः विप्रतिषेधः ।

३९ - ५५ - अनुवृत्तौ हि छोत्सर्गापवादविप्रतिषेधात् मयट् ।

४० - ५५ - अनुवर्तमानेषु हि शैषिकेषु वृद्धात् छः उत्सगः तस्य अण्मयटौ अपवादौ ।

४१ - ५५ - अपवादविप्रतिषेधात् मयट् भविष्यति ।

४२ - ५५ - यत् तावत् उच्यते न वा सम्प्रत्ययः इयता सूत्रेण शैषिकाणाम् निवृत्तेः इति ।

४३ - ५५ - सम्प्रत्ययः एव ।

४४ - ५५ - न हि अत्र अण् दुर्लभः ।

४५ - ५५ - सिद्धः अत्र अण् तस्य इदम् इति एव ।

४६ - ५५ - सः अयम् पुनः तस्यग्रहणेन तस्य सापवादस्य अणः प्रसङ्गः इमम् निरपवादकम् अणम् प्रतिपादयति ।

४७ - ५५ - तत्र ये तावत् द्वितीयाः तान् अयम् अपवादत्वात् बाधिष्यते ये तृतीयाः तान् परत्वात् ।

४८ - ५५ - ये चतुर्थाः तत्र के चित् पुरस्तात् अपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् इमम् न बाधिष्यन्ते के चित् मध्ये अपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते इति ।

४९ - ५५ - एतावन्तः च एते स्युः यत् उत द्वितीयाः तृतीयाः चतुर्थाः वा ।

५० - ५५ - न पञ्चमाः सन्ति न षष्ठाः ।

५१ - ५५ - यत् अपि उच्यते अवयवे च अप्राण्योषधिवृक्षेभ्यः अनिवृत्तिः इति प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः निवृत्तिः उच्यते ।

५२ - ५५ - तत्र कः प्रसङ्गः यत् अप्राण्योषधिवृक्षेभ्यः निवृत्तिः स्यात् ।

५३ - ५५ - यत् अपि उच्यते अण्मयटोः च विप्रतिषेधानुपपत्तिः मयडुत्सर्गात् इति मा भूत् विप्रतिषेधः ।

५४ - ५५ - पुरस्तात् अपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् अणञम् बाधिष्यते ।

५५ - ५५ - मयटम् न बाधिष्यते ।

१ - ७ - किमर्थम् विकारावयवयोः युगपदधिकारः ।

२ - ७ - विकारावयवयोः उक्तम् ।

३ - ७ - किम् उक्तम् ।

४ - ७ - तत्र तावत् उक्तम् भवव्याख्यानयोः युगपत् अधिकारः अपवादविधानार्थः ।

५ - ७ - कृतनिर्देशौ हि तौ इति ।

६ - ७ - इह अपि विकारावयवयोः युगपदधिकारः अपवादविधानार्थः ।

७ - ७ - कृतनिर्देशौ हि तौ तस्य इदम् इति ।

१ - ४ - किमर्थम् बिल्वादिषु गवीधुकाशब्दः पठ्यते न कोपधात् अण् इति एव सिद्धम् ।

२ - ४ - बिल्वादिषु गवीधुकाग्रहणम् मयट्प्रतिषेधार्थम् ।

३ - ४ - बिल्वादिषु गवीधुकाग्रहणम् क्रियते मयट्प्रतिषेधार्थम् ।

४ - ४ - मयट् अतः मा भूत् इति ।

१ - ३५ - अनुदात्तादेः अञः विधाने आद्युदात्तात् ङीषः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ३५ - अनुदात्तादेः अञः विधाने आद्युदात्तात् ङीषः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ३५ - कुवली कौवलम् बदरी बादरम् ।

४ - ३५ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

५ - ३५ - न वक्तव्यम् ।

६ - ३५ - निघाते कृते अनुदात्तादेः इति एव सिद्धम् ।

७ - ३५ - न सिध्यति ।

८ - ३५ - किम् कारणम् ।

९ - ३५ - पदस्य हि अनुदात्तादित्वम् ।

१० - ३५ - पदस्य हि निघातः सुबन्तम् च पदम् ।

११ - ३५ - ङ्याप्प्रातिपदिकात् च प्रत्ययः विधीयते ।

१२ - ३५ - न वा समर्थस्य अनुदात्तादित्वात् ।

१३ - ३५ - न वा कर्तव्यम् ।

१४ - ३५ - किम् कारणम् ।

१५ - ३५ - समर्थस्य अनुदात्तादित्वात् ।

१६ - ३५ - समर्थम् अनुदात्तादित्वेन विशेषयिष्यामः ।

१७ - ३५ - न एवम् शक्यम् ।

१८ - ३५ - इह हि प्रसज्येत ।

१९ - ३५ - वाचः विकारः त्वचः विकारः इति ।

२० - ३५ - एतद् हि समर्थम् अनुदात्तादि ।

२१ - ३५ - इह च न स्यात् सर्वेषाम् विकारः इति ।

२२ - ३५ - तस्मात् न एवम् शक्यम् ।

२३ - ३५ - न चेत् एवम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

२४ - ३५ - न कर्तव्यम् ।

२५ - ३५ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति यावति एव द्वितीयस्य स्वरस्य प्रादुर्भावः तावति एव पूर्वस्य निघातः इति यत् अयम् भिक्षादिषु गर्भिणीशब्दस्य पाठम् करोति ।

२६ - ३५ - कथम् कृत्वा ज्ञापकम् ।

२७ - ३५ - भिक्षादिषु गर्भिणीशब्दस्य पाठे एतत् प्रयोजनम् अनुदात्तादिलक्षणः अञ् मा भूत् इति ।

२८ - ३५ - यदि च पदस्य निघातः गर्भशब्दः अयम् आद्युदात्तः तस्मात् इन् अन्तात् यः प्रत्ययः प्राप्नोति सः तावत् स्यात् ।

२९ - ३५ - तस्मिन् अवस्थिते निघातः ।

३० - ३५ - तत्र कः अनुदात्तादिलक्षणस्य अञः प्रसङ्गः ।

३१ - ३५ - पश्यति तु आचार्यः यावति एव द्वितीयस्य स्वरस्य प्रादुर्भावः तावति एव पूर्वस्य निघातः इति ।

३२ - ३५ - अतः भिक्षादिषु गर्भिणीशब्दम् पठति ।

३३ - ३५ - पदग्रहणम् परिमाणार्थम् ।

३४ - ३५ - पदग्रहणम् क्रियते परिमाणार्थम् ।

३५ - ३५ - वाक्यस्य मा भूत् अनुदात्तम् पदम् एकवर्जम् इति ।

१ - ८ - किमर्थम् एतयोः इति उच्यते ।

२ - ८ - मयड्वैतयोर्वचनम् अपवादविषये अनिवृत्त्यर्थम् ।

३ - ८ - मयट् वा एतयोः इति उच्यते अपवादविषये अनिवृत्तिः यथा स्यात् ।

४ - ८ - बिल्वमयम् बैल्वम् ।

५ - ८ - एतयोः इति अर्थनिर्देशः ।

६ - ८ - एतयोः इति अर्थनिर्देशः द्रष्टव्यः ।

७ - ८ - द्वेष्यम् विजानीयात् योगयोः वा प्रत्यययोः वा इति ।

८ - ८ - तत् आचार्यः सुहृत् भूत्वा अन्वाचष्टे एतयोः इति अर्थनिर्देशः इति ।

१ - ५२ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - ५२ - विकारावयवयोः विकारावयवयुक्तत्वात् मयट्प्रतिषेधार्थम् ञितः च तत्प्रत्ययात् अञः विधानम् ।

३ - ५२ - विकारः विकारेण युज्यते अवयवेन अवयवः ।

४ - ५२ - विकारावयवयोः विकारावयवयुक्तत्वात् मयट् प्राप्नोति ।

५ - ५२ - इष्यते च अञ् एव स्यात् इति ।

६ - ५२ - तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति मयट्प्रतिषेधार्थम् ञितः च तत्प्रत्ययात् अञः विधानम् ।

७ - ५२ - एवमर्थम् इदम् उच्यते ।

८ - ५२ - न वा दृष्टः हि अवयवे समुदायशब्दः विकारे च प्रकृतिशब्दः तस्मात् मयडभावः ।

९ - ५२ - न वा एतत् प्रयोजनम् अस्ति ।

१० - ५२ - किम् कारणम् ।

११ - ५२ - दृष्टः हि अवयवे समुदायशब्दः ।

१२ - ५२ - तत् यथा पूर्वे पञ्चालाः उत्तरे पञ्चालाः तैलम् भुक्तम् घृतम् भुक्तम् ।

१३ - ५२ - विकारे च प्रकृतिशब्दः दृश्यते ।

१४ - ५२ - तत् यथा ।

१५ - ५२ - शालीन् भुङ्क्ते मुद्गैः ।

१६ - ५२ - शालीविकारम् मुद्गविकारेण इति ।

१७ - ५२ - तस्मात् मयट् अतः न भविष्यति ।

१८ - ५२ - न एतत् विवदामहे ।

१९ - ५२ - अवयवे समुदायशब्दः अस्ति न अस्ति इति विकारे वा प्रकृतिशब्दः इति ।

२० - ५२ - किम् तर्हि विकारावयवशब्दः अपि तु अस्ति ।

२१ - ५२ - ततः उत्पत्तिः प्राप्नोति ।

२२ - ५२ - विकारावयवशब्दात् प्रसङ्गः इति चेत् न तेन अनभिधानात् ।

२३ - ५२ - विकारावयवशब्दात् प्रसङ्गः इति चेत् तत् न ।

२४ - ५२ - किम् कारणम् ।

२५ - ५२ - तेन अनभिधानात् ।

२६ - ५२ - न हि विकारावयवशब्दात् उत्पद्यमानेन प्रत्ययेन अर्थस्य अभिधानम् स्यात् ।

२७ - ५२ - अनभिधानात् ततः उतपत्तिः न भविष्यति ।

२८ - ५२ - तत् च अवश्यम् अनभिधानम् आश्रयितव्यम् ।

२९ - ५२ - अभिधाने हि अन्यतः अपि मयट्प्रसङ्गः ।

३० - ५२ - अभिधाने हि सति अन्यतः अपि मयट् प्रसज्येत बैल्वस्य विकारः इति ।

३१ - ५२ - तस्मात् तत्प्रत्ययान्तात् लुग्वचनम् ।

३२ - ५२ - तस्मात् तत्प्रत्ययान्तात् लुक् वक्तव्यः ।

३३ - ५२ - यदि लुक् उच्यते कथम् गौमयम् भस्म द्रौवयम् मानम् कापित्थः रसः इति ।

३४ - ५२ - अन्यत्र गोमयात् द्रुवयात् फलात् च लुक् वक्तव्यः ।

३५ - ५२ - इह तर्हि औष्ट्रकी अञन्तात् इति ईकारः न प्राप्नोति ।

३६ - ५२ - इष्टम् एव एतत् सङ्गृहीतम् ।

३७ - ५२ - औष्ट्रिका इति एव भवितव्यम् ।

३८ - ५२ - एवम् हि सौनागाः पठन्ति ।

३९ - ५२ - वुञः च अञ् कृतप्रसङ्गः इति ।

४० - ५२ - इह तर्हि पालाशी समित् इति अनुपसर्जनलक्षणः ईकारः न प्राप्नोति ।

४१ - ५२ - मा भूत् एवम् अञ् यः अनुपर्सर्जनम् इति ।

४२ - ५२ - अञन्तात् अनुपसर्जनात् इति एवम् भविष्यति ।

४३ - ५२ - न एवम् शक्यम् ।

४४ - ५२ - इह हि दोषः स्यात् ।

४५ - ५२ - काशकृत्स्निना प्रोक्ता मीमांसा काशकृत्स्नी ताम् अधीते काशकृत्स्ना ब्राह्मणी इति ।

४६ - ५२ - अणन्तात् इति ईकारः प्रसज्येत ।

४७ - ५२ - तस्मात् अस्तु न तेन अनभिभानात् इति एव ।

४८ - ५२ - इह तर्हि कापोतः रसः इत् प्राणिशब्दः न उपपद्यते ।

४९ - ५२ - न एषः दोषः ।

५० - ५२ - इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः ।

५१ - ५२ - अथ यः असौ आद्यः कपोतः सलोमकः सपक्षः न च सम्प्रति प्रणिति कथम् तत्र प्राणिशब्दः वर्तते इति ।

५२ - ५२ - अथ मतम् एतत् प्रकृत्यन्वयाः विकाराः भवन्ति इति इह अपि न दोषः भवति ।

१ - १३ - कथम् इदम् विज्ञायते ।

२ - १३ - क्रीते ये प्रत्ययाः विहिताः ते भवन्ति परिमाणात् विकारावयवयोः इति ।

३ - १३ - आहोस्वित् परिमाणात् क्रीते ये प्रत्ययाः विहिताः ते भवन्ति विकारावयवयोः इति ।

४ - १३ - किम् च अतः ।

५ - १३ - यदि विज्ञायते क्रीते ये प्रत्ययाः विहिताः ते भवन्ति परिमाणात् विकारावयवयोः इति प्रत्ययमात्रम् प्राप्नोति ।

६ - १३ - अथ विज्ञायते परिमाणात् क्रीते ये प्रत्ययाः विहिताः ते भवन्ति विकारावयवयोः इति प्रकृतिमात्रात् प्राप्नुवन्ति ।

७ - १३ - तस्मात् क्रीतवत् परिमाणात् अङ्गम् च ।

८ - १३ - अङ्गम् च क्रीतवत् इति वक्तव्यम् ।

९ - १३ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

१० - १३ - न वक्तव्यम् ।

११ - १३ - क्रीतवत् इति वतिनिर्देशः अयम् ।

१२ - १३ - यदि च याभ्यः प्रकृतिभ्यः येन विशेषेण क्रीते प्रत्ययाः विहिताः ताभ्यः प्रकृतिभ्यः तेन विशेषेण विकारावयवयोः भवन्ति ततः अमी क्रीतवत् कृताः स्युः ।

१३ - १३ - अथ हि प्रकृतिमात्रात् वा स्युः प्रत्ययमात्रम् वा स्यात् न अमी क्रीतवत् कृताः स्युः ।

१ - ५७ - अणः वृद्धात् मयट् ।

२ - ५७ - अणः वृद्धात् मयट् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - ५७ - अणः अवकाशः तित्तिडीक तैत्तिडीकम् ।

४ - ५७ - मयटः अवकाशः काष्ठमयम् ।

५ - ५७ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

६ - ५७ - शाकमयम् ।

७ - ५७ - ओः अञः अनुदात्तादेः अञः च मयट् भवति विप्रतिषेधेन ।

८ - ५७ - ओः अञः अवकाशः आरडवम् ।

९ - ५७ - मयटः सः एव ।

१० - ५७ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

११ - ५७ - दारुमयम् ।

१२ - ५७ - अनुदात्तादेः अञ् भवति इति अस्य अवकाशः कौवलम् जरद्वृक्ष जारद्वृक्षम् ।

१३ - ५७ - मयटः सः एव ।

१४ - ५७ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

१५ - ५७ - आम्रमयम् ।

१६ - ५७ - मयटः प्राण्यञ् विप्रतिषेधेन ।

१७ - ५७ - मयटः प्राण्यञ् भवति विप्रतिषेधेन ।

१८ - ५७ - प्राण्यञः अवकाशः गृध्र गार्ध्रम् ।

१९ - ५७ - मयटः सः एव ।

२० - ५७ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

२१ - ५७ - चाषम् भासम् ।

२२ - ५७ - प्राण्यञ् भवति विप्रतिषेधेन ।

२३ - ५७ - न वा अनवकाशत्वात् अपवादः मयट् ।

२४ - ५७ - न वा एषः युक्तः विप्रतिषेधः यः अयम् अञः मयटः च ।

२५ - ५७ - किम् कारणम् ।

२६ - ५७ - अनवकाशत्वात् अपवादः मयट् ।

२७ - ५७ - अनवकाशः मयट् सावकाशम् अञम् बाधिष्यते ।

२८ - ५७ - सः कथम् अनवकाशः ।

२९ - ५७ - यदि अनुवर्तन्ते शैषिकाः ।

३० - ५७ - अथ निवृत्ताः शैषिकाः वृद्धम् आद्युदात्तम् मयटः अवकाशः ।

३१ - ५७ - प्राण्यञः च ।

३२ - ५७ - अयम् च अपि अयुक्तः विप्रतिषेधः यः अयम् मयटः प्राण्यञः च ।

३३ - ५७ - किम् कारणम् ।

३४ - ५७ - अनवकाशत्वात् अपवादः मयट् इति एव ।

३५ - ५७ - अनवकाशः मयट् ।

३६ - ५७ - सः यथा एव ओः अञम् अनुदात्तादेः अञम् च बाधते एवम् प्राण्यञम् अपि बाधेत ।

३७ - ५७ - तस्मात् मयड्विधाने प्राणिप्रतिषेधः ।

३८ - ५७ - तस्मात् मयड्विधाने प्राणिभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३९ - ५७ - सः तर्हि वक्तव्यः ।

४० - ५७ - न वक्तव्यः ।

४१ - ५७ - मध्ये अपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् अयम् मयट् ओः अञम् अनुदात्तादेः अञम् च बाधिष्यते ।

४२ - ५७ - प्राण्यञम् न बाधिष्यते ।

४३ - ५७ - यदि एतत् अस्ति मध्ये अपवादाः पुरस्तात् अपवादाः इति मा अनुवृतन् शैषिकाः ।

४४ - ५७ - पुरस्तात् अपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् अयम् अण् अञम् बाधिष्यते ।

४५ - ५७ - मयटम् न बाधिष्यते ।

४६ - ५७ - अनुदात्तादेः अञः प्राण्यञ् विप्रतिषेधेन ।

४७ - ५७ - अनुदात्तादेः अञः प्राण्यञ् भवति विप्रतिषेधेन ।

४८ - ५७ - अनुदात्तादेः अञ् भवति इति अस्य अवकाशः जरद्वृक्ष जारद्वृक्षम् ।

४९ - ५७ - प्राण्यञः सः एव ।

५० - ५७ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

५१ - ५७ - कपोत कापोतम् ।

५२ - ५७ - प्राण्यञ् भवति विप्रतिषेधेन ।

५३ - ५७ - कः पुनः अत्र विशेषः तेन वा सति अनेन वा ।

५४ - ५७ - सापवादकः सः विधिः ।

५५ - ५७ - अयम् पुनः निरपवादकः ।

५६ - ५७ - यदि तेन स्यात् इह न स्यात् ।

५७ - ५७ - श्वाविधः विकारः शौवाविधम् ।

१ - ९ - फले लुग्वचनानर्थक्यम् प्रकृत्यन्तरत्वात् ।

२ - ९ - फले लुग्वचनम् अनर्थकम् ।

३ - ९ - किम् कारणम् ।

४ - ९ - प्रकृत्यन्तरत्वात् ।

५ - ९ - प्रकृत्यन्तरम् आमलकशब्दः फले वर्तते ।

६ - ९ - एकान्तदर्शनात् प्राप्नोति ।

७ - ९ - एकान्तदर्शनात् प्रसङ्गः इति चेत् वृक्षे लुग्वचनम् ।

८ - ९ - एकान्तदर्शनात् प्रसङ्गः इति चेत् वृक्षे लुक् वक्तव्यः ।

९ - ९ - वृक्षः अपि फलैकान्तः ।

१ - ८ - लुप्प्रकरणे फलपाकशुषाम् उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ८ - लुप्प्रकरणे फलपाकशुषाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ८ - व्रीहयः यवाः माषाः मुद्गाः तिलाः ।

४ - ८ - पुष्पमूलेषु च बहुलम् ।

५ - ८ - पुष्पमूलेषु च बहुलम् लुप् वक्तव्यः ।

६ - ८ - मल्लिका करवीरम् बिसम् मृणालम् ।

७ - ८ - न च भवति ।

८ - ८ - पाटलानि मूलानि ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:19.0800000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

इंतजारी

  • स्त्री. मार्गप्रतिक्षा ; वाट पाहाणें . त्याचा जबाब केव्हां येईल याची इंतजारी आहे . - रा ५ . १२८ . - वि . मार्गप्रतीक्षक ; उत्सुक . उत्तराविषयीं लवकर आज्ञा जाली पाहिजे ; नबाब फार इंतजारी आहेत . - रा ५ . १२४ . [ अर . इंतिझार = अपेक्षा , प्रतीक्षा ] 
RANDOM WORD

Did you know?

मराठीत जुन्या कवींच्या साधारण किती कविता उपलब्ध असतील?
Category : Hindu - Literature
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.