TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद ३ - खण्ड ४९

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ४९
१ - १० - युष्मदस्मद्भ्याम् प्रत्ययविधाने योगविभागः ।

२ - १० - युष्मदस्मद्भ्याम् प्रत्ययविधाने योगविभागः कर्तव्यः ।

३ - १० - युष्मदस्मदोः अन्यतरस्याम् छः भवति ।

४ - १० - युष्मदीयः अस्मदीयः ।

५ - १० - ततः खञ् च ।

६ - १० - खञ् च भवति युष्मदस्मदोः अन्यतरस्याम् ।

७ - १० - यौष्मकीणः आस्माकीनः ।

८ - १० - किमर्थः योगविभागः ।

९ - १० - समसङ्ख्याप्रतिषेधार्थः ।

१० - १० - सङ्ख्यातानुदेशः मा भूत् इति ।

१ - १९ - आदेशवचने च ।

२ - १९ - किम् ।

३ - १९ - योगविभागः कर्तव्यः ।

४ - १९ - तस्मिन् अणि युष्माकास्माकौ भवतः ।

५ - १९ - यौष्माकः आस्माकः ।

६ - १९ - ततः खञि ।

७ - १९ - खञि च युष्माकास्माकौ भवतः ।

८ - १९ - यौष्माकीणः आस्माकीनः ।

९ - १९ - किमर्थः योगविभागः ।

१० - १९ - समसङ्ख्याप्रतिषेधार्थः इति एव ।

११ - १९ - तत्र पुनः खञ्ग्रहणम् ।

१२ - १९ - तत्र पुनः खञ्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१३ - १९ - न हि अन्तरेण खञ्ग्रहणम् योगाङ्गम् उपजायते ।

१४ - १९ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

१५ - १९ - न वक्तव्यम् ।

१६ - १९ - एवम् वक्ष्यामि ।

१७ - १९ - तस्मिन् खञि युष्माकास्माकौ भवतः ।

१८ - १९ - ततः अणि च ।

१९ - १९ - अणि चयुष्माकास्माकौ भवतः इति ।

१ - २५ - एकार्थग्रहणम् च ।

२ - २५ - एकार्थग्रहणम् च कर्तव्यम् ।

३ - २५ - एकार्थयोः युष्मदस्मदोः इति वक्तव्यम् ।

४ - २५ - किमर्थम् न एकवचने इति एव सिद्धम् ।

५ - २५ - न सिध्यति ।

६ - २५ - किम् कारणम् ।

७ - २५ - एकवचनाभावात् ।

८ - २५ - एकवचने इति उच्यते ।

९ - २५ - न च अत्र एकवचनम् पश्यामः ।

१० - २५ - यदि पुनः एकवचनपरत्वेन अण्खञौ विशेष्येयाताम् ।

११ - २५ - न एवम् शक्यम् ।

१२ - २५ - इह हि प्रसज्येयाताम् ।

१३ - २५ - युष्माकम् छात्रः यौष्माकीणः ।

१४ - २५ - आस्माकीनः ।

१५ - २५ - इह च न स्याताम् ।

१६ - २५ - तव छात्राः तावकीनाः ।

१७ - २५ - मामकीनाः ।

१८ - २५ - तस्मात् न एवम् शक्यम् ।

१९ - २५ - न चेत् एवम् एकार्थग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२० - २५ - न कर्तव्यम् ।

२१ - २५ - न इदम् पारिभाषिकस्य एकवचनस्य ग्रहणम् ।

२२ - २५ - किम् तर्हि ।

२३ - २५ - अन्वर्थग्रहणम् ।

२४ - २५ - उच्यते वचनम् ।

२५ - २५ - एकस्य अर्थस्य वचनम् एकवचनम् ।

१ - १० - अर्धात् यद्विधाने सपूर्वात् ठञ् ।

२ - १० - अर्धात् यद्विधाने सपूर्वात् ठञ् वक्तव्यः ।

३ - १० - बालेयार्धिकः गौतमार्धिकः ।

४ - १० - दिक्पूर्वपदात् यत् च ।

५ - १० - दिक्पूर्वपदात् यत् च ठञ् च वक्तव्यः ।

६ - १० - पूर्वार्ध्यः पौर्वार्धिकः दक्षिणार्ध्यः दाक्षिणार्धिकः उत्तरार्ध्यः औत्तरार्धिकः ।

७ - १० - किमर्थम् इदम् उच्यते यदा आद्यन्यासे एव दिक्पूर्वपदात् अर्धात् उभयम् उच्यते ।

८ - १० - इदम् अद्य अपूर्वम् क्रियते अर्धात् यद्विधाने सपूर्वात् ठञ् इति ।

९ - १० - तत् द्वेष्यम् विजानीयात् सर्वम् विकल्पते इति ।

१० - १० - तत् आचार्यः सुहृत् भूत्वा अन्वाचष्ते दिक्पूर्वपदात् यथान्यासम् एव भवति इति ।

१ - २२ - श्वसः तुटि आदेशानुपपत्तिः अनादित्वात् ।

२ - २२ - श्वसः तुटि कृते आदेशानुपपत्तिः ।

३ - २२ - किम् कारणम् ।

४ - २२ - अनादित्वात् ।

५ - २२ - तुटि कृते अनादित्वात् आदेशः न प्राप्नोति ।

६ - २२ - एवम् तर्हि पूर्वान्तः करिष्यते ।

७ - २२ - पूर्वान्ते कप्रतिषेधः ।

८ - २२ - यदि पूर्वान्तः कादेशस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

९ - २२ - शौवस्तिकम् ।

१० - २२ - तान्तात् इति कादेशः प्राप्नोति ।

११ - २२ - अस्तु तर्हि परादिः ।

१२ - २२ - ननु च उक्तम् श्वसः तुटि आदेशानुपपत्तिः अनादित्वात् इति ।

१३ - २२ - सिद्धम् तु आदिष्टस्य तुड्वचनात् ।

१४ - २२ - सिद्धम् एतत् ।

१५ - २२ - कथम् ।

१६ - २२ - तुड् आदिष्टस्य इति वक्तव्यम् ।

१७ - २२ - अथ वा चेन सन्नियोगः करिष्यते ।

१८ - २२ - तुट् च ।

१९ - २२ - किम् च ।

२० - २२ - यत् च अन्यत् प्राप्नोति ।

२१ - २२ - किम् च अन्यत् प्राप्नोति ।

२२ - २२ - आदेशः ।

१ - १६ - हेमन्तस्य अणि तलोपवचनानर्थक्यम् हेम्नः प्रकृत्यन्तरत्वात् ।

२ - १६ - हेमन्तस्य अणि तलोपवचनम् अनर्थकम् ।

३ - १६ - किम् कारणम् ।

४ - १६ - हेम्नः प्रकृत्यन्तरत्वात् ।

५ - १६ - प्रकृत्यन्तरम् हेमन्शब्दः ।

६ - १६ - आतः च प्रकृत्यन्तरम् ।

७ - १६ - एवम् हि आह ।

८ - १६ - हेमन् हेमन् आगनीगन्ति कर्णौ ।

९ - १६ - तस्मात् एतौ हेमन् न शुष्यतः इति ।

१० - १६ - अलोपदर्शनात् च ।

११ - १६ - अलोपः खलु अपि दृश्यते ।

१२ - १६ - पङ्क्तिः हैमन्ती इति ।

१३ - १६ - अपरः आह हेमन्तस्य अण्वचनम् अणि च तलोपवचनम् अनर्थकम् ।

१४ - १६ - किम् कारणम् ।

१५ - १६ - हेम्नः प्रकृत्यन्तरत्वात् अलोपदर्शनात् च इति एव ।

१६ - १६ - तत्र ऋतुभ्यः इति एव सिद्धम् ।

१ - ८ - चिरपरुत्परारिभ्यः त्नः वक्तव्यः ।

२ - ८ - चिरत्नम् परुत्त्नम् परारित्नम् ।

३ - ८ - प्रगस्य छन्दसि गलोपः च त्नः च वक्तव्यः ।

४ - ८ - प्रत्नम् आत्मानम् ।

५ - ८ - अग्रादिपश्चात् डिमुच् स्मृतः ।

६ - ८ - अग्रिमम् आदिमम् पश्चिमम् ।

७ - ८ - अन्तात् च इति वक्तव्यम् ।

८ - ८ - अन्तिमम्.

१ - ४२ - अथ सायचिरयोः किम् निपात्यते ।

२ - ४२ - सायचिरयोः मकारान्तत्वम् प्रत्ययसन्नियुक्तम् ।

३ - ४२ - सायचिरयोः मकारान्तत्वम् प्रत्ययसन्नियोगेन निपात्यते ।

४ - ४२ - सायन्तनम् चिरन्तनम् ।

५ - ४२ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

६ - ४२ - मकारान्तः सायंशब्दः ।

७ - ४२ - कथम् सायाह्नः ।

८ - ४२ - सायमः अह्ने मलोपः ।

९ - ४२ - सायमः अह्ने मलोपः वक्तव्यः ।

१० - ४२ - कथम् सायतरे ।

११ - ४२ - तरे च इति वक्तव्यम् ।

१२ - ४२ - कथम् सायम् साये ।

१३ - ४२ - वा सप्तम्याम् इति वक्तव्यम् ।

१४ - ४२ - अथ प्राह्णप्रगयोः किम् निपात्यते ।

१५ - ४२ - प्राह्णप्रग्योः एकारान्तत्वम् ।

१६ - ४२ - प्राह्णप्रग्योः एकारान्तत्वम् निपात्यते ।

१७ - ४२ - प्राह्णेतनम् प्रगेतनम् ।

१८ - ४२ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

१९ - ४२ - सप्तम्याः अलुका अपि सिद्धम् ।

२० - ४२ - भवेत् सिद्धम् यदा सप्तमी ।

२१ - ४२ - यदा तु अन्या विभक्तिः तदा न सिध्यति ।

२२ - ४२ - तुटि उक्तम् ।

२३ - ४२ - किम् उक्तम् ।

२४ - ४२ - तुटि आदेशानुपपत्तिः अनादित्वात् इति ।

२५ - ४२ - तुटि कृते अनादित्वात् आदेशः न प्राप्नोति ।

२६ - ४२ - एवम् तर्हि पूर्वान्तः करिष्यते ।

२७ - ४२ - पूर्वान्ते विसर्जनीयः ।

२८ - ४२ - यदि पूर्वान्तः विसर्जनीयः वक्तव्यः ।

२९ - ४२ - प्रातस्तनम् पुनस्तनम् ।

३० - ४२ - परादौ पुनः सति खरवसानयोः विसर्जनीयः इति विसर्जनीयः सिद्धः भवति ।

३१ - ४२ - अस्तु तर्हि परादिः ।

३२ - ४२ - ननु च उक्तम् तुटि कृते अनादित्वात् आदेशः न प्राप्नोति इति ।

३३ - ४२ - सिद्धम् तु आदिष्टस्य तुड्वचनात् ।

३४ - ४२ - सिद्धम् एतत् ।

३५ - ४२ - कथम् ।

३६ - ४२ - तुड् आदिष्टस्य इति वक्तव्यम् ।

३७ - ४२ - अथ वा चेन सन्नियोगः करिष्यते ।

३८ - ४२ - तुट् च ।

३९ - ४२ - किम् च ।

४० - ४२ - यत् च अन्यत् प्राप्नोति ।

४१ - ४२ - किम् च अन्यत् प्राप्नोति ।

४२ - ४२ - आदेशः ।

१ - ५८ - पूर्वाह्णापराह्णाभ्याम् सुबन्तवचनम् सप्तमीश्रवणाऋथम् ।

२ - ५८ - पूर्वाह्णापराह्णाभ्याम् सुबन्तत्वम् वक्तव्यम् ।

३ - ५८ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - ५८ - सप्तमीश्रवणाऋथम् ।

५ - ५८ - सप्तम्याः श्रवणम् यथा स्यात् ।

६ - ५८ - पूर्वाह्णेतनम् अपराह्णेतनम् ।

७ - ५८ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

८ - ५८ - न वक्तव्यम् ।

९ - ५८ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति अत्र सप्तमी इति यत् अयम् घकालतनेषु कालनाम्नः इति सप्तम्याः अलुकम् शास्ति ।

१० - ५८ - अलुग्वचनम् ज्ञापकम् इति चेत् अव्ययात् सप्तमीप्रसङ्गः ।

११ - ५८ - अलुग्वचनम् ज्ञापकम् इति चेत् अव्ययात् सप्तमी प्राप्नोति ।

१२ - ५८ - दोषातनम् दिवातनम् ।

१३ - ५८ - अस्तु अव्ययात् इति लुक् भविष्यति ।

१४ - ५८ - इह अपि लुक् प्राप्नोति ।

१५ - ५८ - पूर्वाह्णेतनम् अपराह्णेतनम् ।

१६ - ५८ - अलुक् अत्र लुकम् बाधिष्यते ।

१७ - ५८ - इह अपि बाधेत ।

१८ - ५८ - दोषातनम् दिवातनम् ।

१९ - ५८ - समानाश्रयः लुक् अलुका बाध्यते ।

२० - ५८ - कः च समानाश्रयः ।

२१ - ५८ - यः प्रत्ययाश्रयः ।

२२ - ५८ - अत्र च प्राक् एव प्रत्ययोत्पत्तेः लुक् भवति ।

२३ - ५८ - न सिध्यति ।

२४ - ५८ - इह हि सति प्रत्यये लुका भवितव्यम् ।

२५ - ५८ - सति लुकि अलुका भवितव्यम् ।

२६ - ५८ - तत्र च प्रत्ययः एव न अस्ति ।

२७ - ५८ - कुतः लुक् भविष्यति ।

२८ - ५८ - सा एषा ज्ञापकेन असती विभक्तिः आकृष्यते ।

२९ - ५८ - सा यथा इह बाधिका भवति पूर्वाह्णेतनम् अपराह्णेतनम् एवम् इह अपि स्यात् दोषातनम् दिवातनम् ।

३० - ५८ - एवम् तर्हि न ब्रूमः अलुग्वचनम् ज्ञापकम् भवति अत्र सप्तमी इति ।

३१ - ५८ - किम् तर्हि ।

३२ - ५८ - भवति सुबन्तात् उत्पत्तिः इति ।

३३ - ५८ - किम् पुनः ज्ञाप्यम् एतत् यावता समर्थानाम् प्रथमात् वा इति वर्तते सामर्थ्यम् च सुबन्तेन ।

३४ - ५८ - ज्ञाप्यम् इति आह ।

३५ - ५८ - कथम् ।

३६ - ५८ - ङ्याप्प्रातिपदिकात् इति अपि वर्तते ।

३७ - ५८ - तत्र कुतः एतत् सुबन्तात् उत्पत्तिः भविष्यति न पुनः ङ्याप्प्रातिपदिकात् इति ।

३८ - ५८ - कथम् यत् उक्तम् वृद्धावृद्धावर्णस्वरद्व्यज्लक्षणे च प्रत्ययविधौ तत्सम्प्रत्ययार्थम् इति ।

३९ - ५८ - समर्थस्य यत् वृद्धम् ङ्याप्प्रातिपदिकम् इति एतत् विज्ञायते ।

४० - ५८ - यदि एतत् ज्ञप्यते कथम् द्विपदः आगतम् द्विपाद्रूप्यम् प्रष्ठौहः आगतम् प्रष्ठ्वाड्रूप्यम् कीलालपः आगतम् कीलालपारूप्यम् पपुषः आगतम् पपिवड्रूप्यम् ।

४१ - ५८ - पद्भावः ऊहाकारलोपः प्रसारणम् इति एते विधयः प्राप्नुवन्ति ।

४२ - ५८ - लुके कृते न भविष्यन्ति ।

४३ - ५८ - इह तर्हि सामसु साधुः सामन्यः वेमन्यः नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य इति नलोपः प्राप्नोति ।

४४ - ५८ - लुकि कृते भत्वात् न भविष्यति ।

४५ - ५८ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

४६ - ५८ - लुक् क्रियताम् नलोपः इति ।

४७ - ५८ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

४८ - ५८ - परत्वात् नलोपः ।

४९ - ५८ - एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

५० - ५८ - नलोपः क्रियताम् तद्धितोत्पत्तिः इति ।

५१ - ५८ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

५२ - ५८ - परत्वात् नलोपः ।

५३ - ५८ - असिद्धः नलोपः ।

५४ - ५८ - तस्य असिद्धत्वात् तद्धितोत्पत्तिः भविष्यति ।

५५ - ५८ - परिगणितेषु कार्येषु नलोपः असिद्धः न च इदम् तत्र परिगण्यते ।

५६ - ५८ - इदम् अपि तत्र परिगण्यते ।

५७ - ५८ - कथम् ।

५८ - ५८ - सुब्विधिः इति सर्वविभक्त्यन्तः समासः सुपः विधिः सुब्विधिः , सुबन्तात् विधिः सुब्विधिः इति ।

१ - ३६ - किमर्थम् जातादयः अर्थाः निर्दिश्यन्ते ।

२ - ३६ - जातादिषु अर्थेषु घादयः यथा स्युः ।

३ - ३६ - स्वार्थे मा भूवन् इति ।

४ - ३६ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

५ - ३६ - शेषे इति वर्तते ।

६ - ३६ - तेन स्वार्थे न भविष्यन्ति ।

७ - ३६ - अतः उत्तरम् पठत् ।

८ - ३६ - तत्रजातादिषु वचनम् नियमार्थम् ।

९ - ३६ - नियमार्थः अयम् आरम्भः ।

१० - ३६ - जातादिषु एव घादयः यथा स्युः ।

११ - ३६ - इह मा भूवन् ।

१२ - ३६ - तत्र आस्ते तत्र शेते इति ।

१३ - ३६ - यदि नियमः क्रियते दार्षदाः सक्तवः औलूखलः यावकः इति न सिध्यति ।

१४ - ३६ - संस्कृतम् इति एवम् भविष्यति ।

१५ - ३६ - भवेत् सिद्धम् दार्षदाः सक्तवः इति ।

१६ - ३६ - इदम् तु न सिध्यति औलूखलः यावकः इति ।

१७ - ३६ - संस्कृतम् हि नाम तत् भवति यत् ततः एव अपकृष्य अभ्यवह्रियते ।

१८ - ३६ - न च यावकः उलूखलात् एव अपकृष्य अभ्यवह्रियते ।

१९ - ३६ - अवश्यम् रन्धनादीनि प्रतीक्ष्याणि ।

२० - ३६ - तस्मात् न अर्थः अनेन नियमेन ।

२१ - ३६ - कस्मात् न भवति तत्र आस्ते तत्र शेते इति ।

२२ - ३६ - अनभिधानात् ।

२३ - ३६ - तत् च अवश्यम् अनभिधानम् आश्रयितव्यम् ।

२४ - ३६ - क्रियमाणेषु अपि हि अर्थनिर्देशेषु यत्र जातादिषु उत्पद्यमानेन प्रत्ययेन अर्थस्य अभिधान न भवति न भवति तत्र प्रत्ययोत्पत्तिः ।

२५ - ३६ - तत् यथा अङ्गुल्या खनति वृक्षमूलात् आगतः इति ।

२६ - ३६ - न तर्हि इदानीम् जातादयः अर्थाः निर्देष्टव्याः ।

२७ - ३६ - निर्देष्टव्याः च ।

२८ - ३६ - किम् प्रयोजनम् ।

२९ - ३६ - अपवादविधानार्थम् ।

३० - ३६ - प्राविषः ठप् ।

३१ - ३६ - प्रावृषि जातः प्रावृषकः ।

३२ - ३६ - क्व मा भूत् ।

३३ - ३६ - प्रावृषि भवः प्रावेषेण्याः बलाहकाः ।

३४ - ३६ - यानि तु एतानि निरपवादानि अर्थापदेशानि तानि शक्यानि अकर्तुम् ।

३५ - ३६ - कृतलब्धक्रीतकुशलाः ।

३६ - ३६ - स्रौघ्नः देवदत्तः इति ।

१ - १७ - लुक्प्रकरणे चित्रारेवतीरोहिणीभ्यः स्त्रियाम् उपसङ्ख्यानम् ।

२ - १७ - लुक्प्रकरणे चित्रारेवतीरोहिणीभ्यः स्त्रियाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १७ - चित्रायाम् जाता चित्रा स्त्री चित्रा ।

४ - १७ - रेवती रेवती स्त्री रेवती ।

५ - १७ - रोहिणी रोहिणी स्त्री ।

६ - १७ - फल्गुन्यषाढाभ्याम् टानौ ।

७ - १७ - फल्गुन्यषाढाभ्याम् टानौ वक्तव्यौ ।

८ - १७ - फल्गुनी ।

९ - १७ - अषाढाः उपदधाति ।

१० - १७ - श्रविष्ठाषाढाभ्याम् छण् ।

११ - १७ - श्रविष्ठाषाढाभ्याम् छण् वक्तव्यः ।

१२ - १७ - श्राविष्ठीयाः आषाढीयाः ।

१३ - १७ - न वा नक्षत्रेभ्यः बलुलम् लुग्वचनात् ।

१४ - १७ - न वा वक्तव्यः ।

१५ - १७ - किम् कारणम् ।

१६ - १७ - नक्षत्रेभ्यः बलुलम् लुग्वचनात् ।

१७ - १७ - नक्षत्रेभ्यः बलुलम् लुक् इति एवम् अत्र लुक् भविष्यति ।

१ - २५ - प्रायभवग्रहणम् अनर्थकम् तत्रभवेन कृतत्वात् ।

२ - २५ - प्रायभवग्रहणम् अनर्थकम् ।

३ - २५ - किम् कारणम् ।

४ - २५ - तत्रभवेन कृतत्वात् ।

५ - २५ - यः हि राष्ट्रे प्रायेण भवति तत्र भवः असौ भवति ।

६ - २५ - तत्र तत्र भवः इति एव सिद्धम् ।

७ - २५ - न सिध्यति ।

८ - २५ - अनित्यभवः प्रायभवः ।

९ - २५ - अनित्यभवः प्रायभवः इति चेत् मुक्तसंशयेन तुल्यम् ।

१० - २५ - यत् भवान् मुक्तसंशयम् तत्र भवे उदाहरणम् न्याय्यम् मन्यते स्रौघ्नः देवदत्तः इति तेन एतत् तुल्यम् ।

११ - २५ - सः अपि हि अवश्यम् उदक्देशादीनि अभिनिष्क्रामति ।

१२ - २५ - अथ एतत् भवान् प्रायभवे उदाहरणम् न्याय्यम् मन्यते तत्र भवे किम् उदाहरणम् ।

१३ - २५ - यत् तत्र नित्यम् भवति ।

१४ - २५ - स्रौघ्नाः प्रासादाः स्रौघ्नाः प्राकाराः इति ।

१५ - २५ - एवम् तर्हि तत्र भवति इति प्रकृत्य जीह्वामूलाङ्गुलेः छः विधीयते ।

१६ - २५ - सः यथा दृष्टापचरे अङ्गुलीयम् इति भवति एवम् प्रयभवे अपि भविष्यति ।

१७ - २५ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

१८ - २५ - प्रायभवः इति प्रकृत्य उपजानूपकर्णोपनीवेः ठकम् वक्ष्यति ।

१९ - २५ - सः प्रायभवे एव यथा स्यात् ।

२० - २५ - तत्र भवे मा भूत् ।

२१ - २५ - उपजानुभवम् गडु इति ।

२२ - २५ - अथ इदानीम् तत्र भवः इति प्रकृत्य शरीरावयवात् यत् विधीयते ।

२३ - २५ - सः अत्र कस्मात् न भवति ।

२४ - २५ - अनभिधानात् ।

२५ - २५ - सः यथा एव अनभिधानात् यत् न भवति एवम् ठक् अपि न भविष्यति ।

१ - १५ - विकारे कोशात् ढञ् ।

२ - १५ - विकारे कोशात् ढञ् वक्तव्यः ।

३ - १५ - कोशस्य विकारः कौशेयम् ।

४ - १५ - सम्भूते हि अर्थानुपपत्तिः ।

५ - १५ - सम्भूते इति हि उच्यमाने अर्थस्य अनुपपत्तिः स्यात् ।

६ - १५ - न हि अदः कोशे सम्भवति ।

७ - १५ - किम् तर्हि ।

८ - १५ - कोशस्य अदः विकारः ।

९ - १५ - यदि विकारः इति उच्यते भस्मनि अपि प्राप्नोति ।

१० - १५ - भस्म अपि कोशस्य विकारः ।

११ - १५ - अथ सम्भूते इति उच्यमाने क्रिमौ कस्मात् न भवति ।

१२ - १५ - क्रिमिः अपि हि कोशे सम्भवति ।

१३ - १५ - अनभिधानात् ।

१४ - १५ - यथा एव तर्हि अनभिधानात् क्रिमौ न भवति एवम् भस्मनि अपि न भविष्यति ।

१५ - १५ - अर्थः च उपपन्नः भवति ।

१ - ५ - अयुक्तः अयम् निर्देशः ।

२ - ५ - कालात् इति वर्तते. न च कलापी नाम कलः अस्ति ।

३ - ५ - न एषः दोषः ।

४ - ५ - साहचर्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति ।

५ - ५ - कलापिसहचरितः कालः कलापी कालः इति ।

१ - १० - तत्र इति वर्तमाने पुनः तत्रग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - १० - तत्रप्रकरणे तत्र इति पुनर्वचनम् कालनिवृत्त्यर्थम् ।

३ - १० - तत्रप्रकरणे तत्र इति पुनर्वचनम् क्रियते कालनिवृत्त्यर्थम् ।

४ - १० - कालाधिकारः निवर्त्यते ।

५ - १० - न हि काकः वाश्यते इति एव अधिकाराः निवर्तन्ते ।

६ - १० - कः वा अभिसम्बन्धः यत् तत्रग्रहणम् कालाधिकारम् निवर्तयेत् ।

७ - १० - एषः अभिसम्बन्धः ।

८ - १० - कालाभिसम्बद्धम् तत्रग्रहणम् अनुवर्तते ।

९ - १० - तत्रग्रहणम् च तत्रग्रहणस्य निवर्तकम् भवति ।

१० - १० - तस्मिन् निवृत्ते कालाधिकारः अपि निवर्तते ।

१ - ६ - ञ्यप्रकरणे परिमुखादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ६ - ञ्यप्रकरणे परिमुखादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ६ - पारिमुख्यम् पारिहनव्यम् ।

४ - ६ - अव्ययीभावाद् विधाने उपकूलादिभ्यः प्रतिषेधः ।

५ - ६ - अव्ययीभावाद् विधाने उपकूलादिभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

६ - ६ - औपकूलः औपमूलः औपशालः ।

१ - ३१ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते ।

२ - ३१ - समानस्य तदादेः च अध्यात्मादिषु च इष्यते ।

३ - ३१ - समानस्य सामानिकः ।

४ - ३१ - तदादेः समानग्रामिकः समानदेशिकः ।

५ - ३१ - अध्यात्मादिषु च इष्यते ।

६ - ३१ - आध्यात्मिकः आधिदैविकः आधिभौतिकः ।

७ - ३१ - ऊर्ध्वन्दमात् च देहात् च ।

८ - ३१ - ठञ् वक्तव्यः ।

९ - ३१ - और्ध्वन्दमिकम् और्ध्वदेहिकम् ।

१० - ३१ - लोकोत्तरपदस्य च ।

११ - ३१ - ठञ् वक्तव्यः ।

१२ - ३१ - ऐहलौकिकम् पारलौकिकम् ।

१३ - ३१ - मुखपार्श्वतसोः ईयः ।

१४ - ३१ - मुख पार्श्व इति एताभ्याम् तसन्ताभ्याम् ईयः वक्तव्यः ।

१५ - ३१ - मुखतीयः पार्श्वतीयः ।

१६ - ३१ - कुक् जनस्य परस्य च ।ईयः वक्तव्यः ।

१७ - ३१ - जनकीयम् परकीयम् ।

१८ - ३१ - ईयः कार्यः अथ मध्यस्य ।

१९ - ३१ - मध्यीयः ।

२० - ३१ - मण्मीयौ च प्रत्ययौ ।

२१ - ३१ - मण्मीयौ च अपि प्रत्ययौ वक्तव्यौ ।

२२ - ३१ - माध्यमः मध्यमीयः ।

२३ - ३१ - मध्य [ऋमध्यः] मध्यम् दिनण् च अस्मात् ।

२४ - ३१ - मध्यशब्दः मध्यशब्दम् आपद्यते दिनण् च अस्मात् प्रत्ययः भवति ।

२५ - ३१ - माध्यन्दिनः उद्गायति ।

२६ - ३१ - स्थाम्नः लुक् अजिनात् तथा ।

२७ - ३१ - स्थाम्नः लुक् वक्तव्यः ।

२८ - ३१ - अश्वत्थामा ।

२९ - ३१ - अजिनान्तात् च लुक् वक्तव्यः ।

३० - ३१ - उलाजिनः सिंहाजिनः व्याघ्राजिनः ।

३१ - ३१ - बाह्यः दैव्यः पाञ्चजन्यः गाम्भीर्यम् च ञ्यः इष्यते ।

१ - ३२ - किमर्थम् भवव्याख्यानयोः युगपत् अधिकारः क्रियते ।

२ - ३२ - भवव्याख्यानयोः युगपत् अधिकारः अपवादविधानार्थः ।

३ - ३२ - भवव्याख्यानयोः युगपत् अधिकारः क्रियते अपवादविधानार्थः ।

४ - ३२ - युगपद् अपवादान् वक्ष्यामि इति ।

५ - ३२ - किम् उच्यते अपवादविधानार्थः इति न पुनः निर्देशार्थः अपि स्यात् ।

६ - ३२ - कृतनिर्देशौ हि तौ ।

७ - ३२ - कृतनिर्देशौ हि एतौ अर्थौ ।

८ - ३२ - एकः तत्र भवः इति अपरः तस्य इदम् इति ।

९ - ३२ - अथ व्याख्यातव्यनाम्नः ग्रहणम् किमर्थम् ।

१० - ३२ - तत्र व्याख्यातव्यनाम्नः ग्रहणम् भवार्थम् ।

११ - ३२ - तत्र व्याख्यातव्यनाम्नः ग्रहणम् क्रियते भवार्थम् ।

१२ - ३२ - किम् उच्यते भवार्थम् इति न पुनः व्याख्यानार्थम् अपि ।

१३ - ३२ - व्याख्याने हि अवचनात् सिद्धम् ।

१४ - ३२ - व्याख्याने हि सति अन्तरेण वचनम् सिद्धम् ।

१५ - ३२ - यत् प्रति व्याख्यानम् इति एतत् भवति तस्मात् उत्पत्तिः भविष्यति ।

१६ - ३२ - किम् प्रति एतत् भवति ।

१७ - ३२ - व्याख्यातव्यनाम ।

१८ - ३२ - यत् उच्यते भवार्थम् इति तत् न ।

१९ - ३२ - व्याख्यानार्थम् अपि व्याख्यातव्यनाम्नः ग्रहणम् क्रियते ।

२० - ३२ - इह मा भूत् ।

२१ - ३२ - पाटलिपुत्रस्य व्याख्यानी सुकोसला इति ।

२२ - ३२ - अथ क्रिअय्माणे अपि व्याख्यातव्यनाम्नः ग्रहणे कस्मात् एव अत्र न भवति ।

२३ - ३२ - अवयशः हि आख्यानम् व्याख्यानम् ।

२४ - ३२ - पाटलिपुत्रम् च अपि अवयवशः व्याचष्टे ।

२५ - ३२ - ईदृशाः अस्य प्राकाराः इति ।

२६ - ३२ - सत्यम् एवम् एतत् ।

२७ - ३२ - क्व चित् तु का चित् प्रसृततरा गतिः भवति ।

२८ - ३२ - शब्दग्रन्थेषु च एषा प्रसृततरा गतिः भवति ।

२९ - ३२ - निरुक्तम् व्याख्यायते ।

३० - ३२ - व्याकरणम् व्याख्यायते इति उच्यते ।

३१ - ३२ - न कः चित् आह ।

३२ - ३२ - पाटलिपुत्रम् व्याख्यायते इति ।

१ - १६ - भवे मन्त्रेषु लुग्वचनम् ।

२ - १६ - भवे मन्त्रेषु लुक् वक्तव्यः ।

३ - १६ - अग्निष्टोमे भवः मन्त्रः अग्निष्टोमः ।

४ - १६ - राजसूयः वाजपेयः ।

५ - १६ - कल्पे च व्याख्याने ।

६ - १६ - कल्पे च व्याख्याने लुक् वक्तव्यः ।

७ - १६ - अग्निष्टोमस्य व्याख्यानः कल्पः अग्निष्टोमः ।

८ - १६ - राजसूयः वाजपेयः ।

९ - १६ - सः तर्हि वक्तव्यः ।

१० - १६ - न वा तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् ।

११ - १६ - न वा वक्तव्यः ।

१२ - १६ - किम् कारणम् ।

१३ - १६ - तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् ।

१४ - १६ - तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति ।

१५ - १६ - अग्निष्टोमार्थः अग्निष्टोमः ।

१६ - १६ - राजसूयः वाजपेयः ।

१ - १३ - क्रतुग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - १३ - यज्ञेभ्यः इति इयति उच्यमाने ये एव सञ्ज्ञीभूतकाः यज्ञाः ततः उत्पत्तिः स्यात् आग्निष्टोमिकः राजसूयिकः वाजपेयिकः ।

३ - १३ - यत्र वा यज्ञशब्दः अस्ति ।

४ - १३ - नावयज्ञिकः पाकयज्ञिकः ।

५ - १३ - इह न स्यात् ।

६ - १३ - पाञ्चौदनिकः साप्तौदनिकः शातौदनिकः ।

७ - १३ - क्रतुग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति ।

८ - १३ - अथ यज्ञग्रहणम् किमर्थम् ।

९ - १३ - क्रतुभ्यः इति इयति उच्यमाने ये एव सञ्ज्ञीभूतकाः क्रतवः ततः उत्पत्तिः स्यात् ।

१० - १३ - आग्निष्टोमिकः राजसूयिकः वाजपेयिकः ।

११ - १३ - इह न स्यात् ।

१२ - १३ - पाञ्चौदनिकः साप्तौदनिकः शातौदनिकः ।

१३ - १३ - यज्ञग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति ।

१ - ३ - नामाख्यातग्रहणम् सङ्घातविगृहीतार्थम् ।

२ - ३ - नामाख्यातग्रहणम् सङ्घातविगृहीतार्थम् द्रष्टव्यम् ।

३ - ३ - नामिकः आख्यातिकः नामाख्यातिकः ।

१ - १३ - अयुक्तः अयम् निर्देशः ।

२ - १३ - न हि असौ विदूरात् प्रभवति ।

३ - १३ - किम् तर्हि. वालवायात् प्रभवति विदूरे संस्क्रियते ।

४ - १३ - एवम् तर्हि ।

५ - १३ - वालवायः विदूरम् च ।

६ - १३ - वालवायः विदूरशब्दम् आपद्यते ञ्यः च प्रत्ययः वक्तव्यः ।

७ - १३ - प्रकृत्यन्तरम् एव वा । अथ वा प्रकृत्यन्तरम् विदूरशब्दः वालवायस्य ।

८ - १३ - न वै तत्र वालय्वायम् विदूरः इति उपाचरन्ति ।

९ - १३ - न वै तत्र इति चेत् ब्रूयात् जित्वरीवत् उपाचरेत् ।

१० - १३ - तत् यथा वाणिजः वाराणसीम् जित्वरीम् इति उपाचरन्ति एवम् वैयाकरणाः वालवायम् विदुरः इति उपाचरन्ति ।

११ - १३ - वालवायः विदूरम् च ।

१२ - १३ - प्रकृत्यन्तरम् एव वा ।

१३ - १३ - न वै तत्र इति चेत् ब्रूयात् जित्वरीवत् उपाचरेत् ।

१ - १० - अयुक्तः अयम् निर्देशः ।

२ - १० - चेतनावतः एतत् भवति निष्क्रामणम् वा अपक्रमणम् वा द्वारम् च अचेतनम् ।

३ - १० - कथम् तर्हि निर्देशः करत्व्यः ।

४ - १० - अभिनिष्क्रमणम् द्वारम् इति ।

५ - १० - सः तर्हि तथा निर्देशः करत्व्यः ।

६ - १० - न कर्तव्यः ।

७ - १० - अचेतनेषु अपि चेतनावत् उपचारः दृश्यते ।

८ - १० - तत् यथा ।

९ - १० - अयम् अस्य कोणः अभिनिःसृतः ।

१० - १० - अयम् अभिप्रविष्टः इति ।

१ - ५ - अधिकृत्य कृते ग्रन्थे लुपा- आख्यायिकाभ्यः बहुलम् ।

२ - ५ - अधिकृत्य कृते ग्रन्थे इति अत्र आख्यायिकाभ्यः बहुलम् लुप् वक्तव्यः ।

३ - ५ - वासवदत्ता सुमनोत्तरा ।

४ - ५ - न च भवति ।

५ - ५ - भैमरथी ।

१ - ३ - द्वन्द्वे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधः ।

२ - ३ - द्वन्द्वे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ३ - दैवासुरम् राक्षोसुरम् दैवासुरी रक्षोसुरी ।

१ - ३ - निवासाभिजनयोः कः विशेषः ।

२ - ३ - निवासः नाम यत्र सम्प्रति उष्यते ।

३ - ३ - अभिजनः नाम यत्र पूर्वैः उषितम् ।

१ - ७ - किमर्थम् वासुदेवशब्दात् वुन् विधीयते न गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यः बहुलम् वुञ् इति एव सिद्धम् ।

२ - ७ - न हि अस्ति विशेषः वासुदेवशब्दात् वुनः वा वुञः वा ।

३ - ७ - तत् एव रूपम् सः एव स्वरः ।

४ - ७ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

५ - ७ - वासुदेवशब्दस्य पूर्वनिपातम् वक्ष्यामि इति ।

६ - ७ - अथ वा न एषा क्षत्रियाख्या ।

७ - ७ - सञ्ज्ञा एषा तत्रभवतः ।

१ - ८ - सर्ववचनम् किमर्थम् ।

२ - ८ - सर्ववचनम् प्रकृतिनिर्ह्रासार्थम् ।

३ - ८ - सर्ववचनम् क्रियते प्रकृतिनिर्ह्रासार्थम् ।

४ - ८ - प्रकृतिनिर्ह्रासः यथा स्यात् ।

५ - ८ - तत् च मद्रवृज्यर्थम् ।

६ - ८ - तत् च मद्रवृज्यर्थम् द्रष्टव्यम् ।

७ - ८ - माद्रः भक्तिः अस्य माद्रौ वा भक्तिः अस्य मद्रकः इति एव यथा स्यात् ।

८ - ८ - वार्ज्यः भक्तिः अस्य वार्ज्यौ वा भक्तिः अस्य वृजिकः इति एव यथा स्यात् ।

१ - ३६ - प्रोक्तग्रहणम् अनर्थकम् तत्र अदर्शनात् ।

२ - ३६ - प्रोक्तग्रहणम् अनर्थकम् ।

३ - ३६ - किम् कारणम् ।

४ - ३६ - तत्र अदर्शनात् ।

५ - ३६ - ग्रामे ग्रामे काठकम् कालापकम् च प्रोच्यते ।

६ - ३६ - तत्र अदर्शनात् ।

७ - ३६ - न च तत्र प्रत्ययः दृश्यते ।

८ - ३६ - ग्रन्थे च दर्शनात् ।

९ - ३६ - यत्र च दृश्यते ग्रन्थः सः ।

१० - ३६ - तत्र कृते ग्रन्थे इति एव सिद्धम् ।

११ - ३६ - छन्दोर्थम् तर्हि इदम् वक्तव्यम् ।

१२ - ३६ - न हि छन्दांसि क्रियन्ते ।

१३ - ३६ - नित्यानि छन्दांसि ।

१४ - ३६ - छन्दोर्थम् इति चेत् तुलयम् ।

१५ - ३६ - छन्दोर्थम् इति चेत् तुलयम् एतत् भवति ।

१६ - ३६ - ग्रामे ग्रामे काठकम् कालापकम् च प्रोच्यते ।

१७ - ३६ - तत्र अदर्शनात् ।

१८ - ३६ - न च तत्र प्रत्ययः दृश्यते ।

१९ - ३६ - ग्रन्थे च दर्शनात् ।

२० - ३६ - यत्र च दृश्यते ग्रन्थः सः ।

२१ - ३६ - तत्र कृते ग्रन्थे इति एव सिद्धम् ।

२२ - ३६ - ननु च उक्तम् न हि छन्दांसि क्रियन्ते ।

२३ - ३६ - नित्यानि छन्दांसि इति ।

२४ - ३६ - यदि अपि अर्थः नित्यः या तु असौ वर्णानुपूर्वी स अनित्या ।

२५ - ३६ - तद्भेदात् च एतत् भवति ।

२६ - ३६ - काठकम् कालापकम् मौदकम् पैप्पलादकम् इति ।

२७ - ३६ - न तर्हि इदानीम् इदम् वक्तव्यम् ।

२८ - ३६ - वक्तव्यम् च ।

२९ - ३६ - किम् प्रयोजनम् ।

३० - ३६ - यत् तेन प्रोक्तम् न च तेन कृतम् ।

३१ - ३६ - माधुरी वृत्तिः ।

३२ - ३६ - यदि तर्हि अस्य निबन्धनम् अस्ति इदम् एव वक्तव्यम् ।

३३ - ३६ - तत् न वक्तव्यम् ।

३४ - ३६ - तत् अपि अवश्यम् वक्तव्यम् ।

३५ - ३६ - यत् तेन् कृतम् न च तेन प्रोक्तम् ।

३६ - ३६ - वाररुचम् काव्यम् जालूकाः श्लोकाः ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:19.0170000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

बोलावर टोल

  • बोलत्या बरोबर काम होणें. 
  • बोलल्याबरोबर उलट जबाब मिळणें. 
  • बोलतांच मार खाणें. 
RANDOM WORD

Did you know?

परदेशात १३ हा आंकडा अशुभ कां मानतात?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Dictionaries: 44
  • Hindi Pages: 4,328
  • Total Pages: 38,982
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Tags: 2,508
  • English Pages: 234
  • Marathi Pages: 22,630
  • Sanskrit Pages: 11,789
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.