TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद ३ - खण्ड ४०

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ४०
१ - १२ - स्त्रियाम् क्तिन् आबादिभ्यः च ।

२ - १२ - स्त्रियाम् क्तिन् इति अत्र आबादिभ्यः च इति वक्तव्यम् ।

३ - १२ - आप्तिः राद्धिः दीप्तिः ।

४ - १२ - निष्ठायाम् वा सेटः अकारवचनात् सिद्धम् ।

५ - १२ - अथ वा निष्ठायाम् सेटः अकारः भवति इति वक्तव्यम् ।

६ - १२ - यदि निष्ठायाम् सेटः अकारः भवति इति उच्यते स्रंसा ध्वंसा इति न सिध्यति ।

७ - १२ - स्रस्तिः ध्वस्तिः इति प्राप्नोति ।

८ - १२ - किम् पुनः इदम् परिगणनम् त्रयः एव आबादयः आहोस्वित् उदाहरणमात्रम् ।

९ - १२ - किम् च अतः ।

१० - १२ - यदि परिगणनम् भेदः भवति ।

११ - १२ - अथ उदाहरणमात्रम् न अस्ति भेदः ।

१२ - १२ - स्रस्ति ध्वस्तिः इति एव भवितव्यम् ।

१ - २६ - स्थादिभ्यः सर्वापवादप्रसङ्गः ।

२ - २६ - स्थादिभ्यः सर्वापवादः क्तिन् प्राप्नोति ।

३ - २६ - सः यथा एव अङम् बाधते एवम् ण्वुलिञौ अपि बाधेत ।

४ - २६ - काम् त्वम् स्थायिकाम् अस्थाः ।

५ - २६ - काम् स्थायिम् ।

६ - २६ - सिद्धम् तु अङ्विधाने स्थादिप्रतिषेधात् ।

७ - २६ - सिद्धम् एतत् ।

८ - २६ - कथम् ।

९ - २६ - अङ्विधाने एव स्थादिप्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१० - २६ - प्रतिषिद्धे तस्मिन् क्तिन् एव भविष्यति ।

११ - २६ - सिध्यति ।

१२ - २६ - सूत्रम् तर्हि भिद्यते ।

१३ - २६ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

१४ - २६ - ननु च उक्तम् स्थादिभ्यः सर्वापवादप्रसङ्गः इति ।

१५ - २६ - न एषः दोषः ।

१६ - २६ - पुरस्तात् अपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् अयम् स्त्रियाम् क्तिन् अङम् बाधिष्यते ।

१७ - २६ - ण्वुलिञौ न बाधिष्यते ।

१८ - २६ - श्रुतिजिषिस्तुभ्यः करणे ।

१९ - २६ - श्रुतिजिषिस्तुभ्यः करणे क्तिन् वक्तव्यः ।

२० - २६ - श्रूयते अनया श्रुतिः ।

२१ - २६ - इज्यते अनया इष्टिः ।

२२ - २६ - इष्यते अनया इष्टिः ।

२३ - २६ - स्तूयते अनया स्तुतिः ।

२४ - २६ - ग्लाज्याहाभ्यः निः ।

२५ - २६ - ग्लाज्याहाभ्यः निः वक्तव्यः ।

२६ - २६ - ग्लानिः ज्यानिः हानिः ।

१ - ३ - क्यब्विधिः अधिकरणे च ।

२ - ३ - क्यब्विधिः अधिकरणे च इति वक्तव्यम् ।

३ - ३ - समजन्ति तस्याम् समज्या ।

१ - ३ - कृञः श च इति वावचनम् क्तिनर्थम् ।

२ - ३ - कृञः श च इति वावचनम् कर्तव्यम् क्तिन् अपि यथा स्यात् ।

३ - ३ - कृतिः ।

१ - ६ - किम् निपात्यते ।

२ - ६ - इषेः शे यगभावः ।

३ - ६ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते इच्छा इति ।

४ - ६ - इच्छापरिचर्यापरिसर्यामृगयाटाट्यानाम् निपातनम् कर्तव्यम् ।

५ - ६ - जागर्तेः अकारः वा ।

६ - ६ - जागर्य जागरा ।

१ - १४ - भिदा विदारणे ।

२ - १४ - भिदा विदारणे इति वक्तव्यम् ।

३ - १४ - भित्तिः अन्या ।

४ - १४ - छिधा द्वैधीकरणे ।

५ - १४ - छिधा द्वैधीकरणे इति वक्तव्यम् ।

६ - १४ - छित्तिः अन्या ।

७ - १४ - आरा शस्त्र्याम् ।

८ - १४ - आरा शस्त्र्याम् इति वक्तव्यम् ।

९ - १४ - आर्तिः अन्या ।

१० - १४ - धारा प्रपाते ।

११ - १४ - धारा प्रपाते इति वक्तव्यम् ।

१२ - १४ - धृतिः अन्या ।

१३ - १४ - गुहा गिर्योषध्योः । गुहा गिर्योषध्योः इति वक्तव्यम् ।

१४ - १४ - गूढिः अन्या

१ - १९ - किमर्थः चकारः ।

२ - १९ - स्वरार्थः ।

३ - १९ - चितः अन्तः उदात्तः भवति इति अन्तोदात्तत्वम् यथा स्यात् ।

४ - १९ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

५ - १९ - उदात्तः इति वर्तते भूवीराः उदात्तः इति ।

६ - १९ - यदि उदात्तः इति वर्तते वजयजोः भावे क्यप् किमर्थः पकारः ।

७ - १९ - तुगर्थः ।

८ - १९ - ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् इति ।

९ - १९ - उदात्तः इति वर्तते ।

१० - १९ - एवम् अपि कुतः एतत् तदन्तस्य उदात्तत्वम् भविष्यति न पुनः आदेः इति ।

११ - १९ - उदात्तः इति अनुवर्तनसामर्थ्यात् यस्य अप्राप्तः स्वरः तस्य भवति ।

१२ - १९ - कस्य च अप्राप्तः ।

१३ - १९ - अन्त्यस्य ।

१४ - १९ - सामान्यग्रहणाविघातार्थः तर्हि ।

१५ - १९ - क्व सामान्यग्रहणाविघातार्थेन अर्थः ।

१६ - १९ - युवोः अनाकौ इति ।

१७ - १९ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

१८ - १९ - वक्ष्यति एतत् ।

१९ - १९ - सिद्धम् तु युवोः अनुनासिकवचनात् इति ।

१ - १० - युच्प्रकरणे घट्टिवन्दिविधिभ्यः च उपसङ्ख्यानम् ।

२ - १० - युच्प्रकरणे घट्टिवन्दिविधिभ्यः च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १० - घट्टना वन्दना वेदना ।

४ - १० - इषेः अनिच्छार्थस्य ।

५ - १० - इषेः अनिच्छार्थस्य इति वक्तव्यम् ।

६ - १० - अन्विष्यते अन्वेषणा ।

७ - १० - परेः वा ।

८ - १० - परेः वा इति वक्तव्यम् ।

९ - १० - अन्याम् परीष्टिम् चर ।

१० - १० - अन्याम् पर्येषणाम् चर ।

१ - ३० - धात्वर्तनिर्देशे ण्वुल् ।

२ - ३० - धात्वर्तनिर्देशे ण्वुल् वक्तव्यः ।

३ - ३० - का नाम आसिका अन्येषु ईहमानेषु ।

४ - ३० - का नाम् शायिका अन्येषु अधीयानेषु ।

५ - ३० - इक्श्तिपौ धातुनिर्देशे ।

६ - ३० - इक्श्तिपौ इति एतौ प्रत्ययौ धातुनिर्देशे वक्तव्यौ ।

७ - ३० - पचेः ब्रूहि ।

८ - ३० - पचतेः ब्रूहि ।

९ - ३० - वर्णात् कारः ।

१० - ३० - वर्णात् कारप्रत्ययः वक्तव्यः ।

११ - ३० - अकारः इकारः ।

१२ - ३० - रात् इफः ।

१३ - ३० - रात् इफः वक्तव्यः ।

१४ - ३० - रेफः ।

१५ - ३० - मत्वर्थात् छः ।

१६ - ३० - मत्वर्थात् छः वक्तव्यः ।

१७ - ३० - मत्वर्थीयः ।

१८ - ३० - इण् अजादिभ्यः ।

१९ - ३० - इण् अजादिभ्यः वक्तव्यः ।

२० - ३० - आजिः आतिः आदिः ।

२१ - ३० - इञ् वपादिभ्यः ।

२२ - ३० - इञ् वपादिभ्यः वक्तव्यः ।

२३ - ३० - वापिः वासिः वादिः ।

२४ - ३० - इक् कृष्यादिभ्यः ।

२५ - ३० - इक् कृष्यादिभ्यः वक्तव्यः ।

२६ - ३० - कृषिः किरिः गिरिः ।

२७ - ३० - सम्पदादिभ्यः क्विप् ।

२८ - ३० - सम्पदादिभ्यः क्विप् वक्तव्यः ।

२९ - ३० - सम्पत् विपत् प्रतिपत् आपत् परिषत् ।

१ - ५ - कृतः बहुलम् इति वक्तव्यम् पादहारकाद्यर्थम् ।

२ - ५ - पादाभ्याम् ह्रियते पादहारकः ।

३ - ५ - गले चोप्यते गलेचोपकः ।

४ - ५ - श्वः अग्नीन् आधास्यमानेन ।

५ - ५ - श्वः सोमेन यक्ष्यमाणेन ।

१ - ४ - गोचरादीनाम् अग्रहणम् प्रायवचनात् यथा कषः निकषः इति ।

२ - ४ - गोचरादीनाम् ग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् ।

३ - ४ - घञ् कस्मात् न भवति ।

४ - ४ - प्रायवचनात् यथा कषः निकषः इति प्रायवचनात् घञ् न भवति ।

१ - ५ - घञ्विधौ अवहाराधारावायानाम् उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ५ - घञ्विधौ अवहाराधारावायानाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ५ - अवह्रियन्ते अस्मिन् अवहारः ।

४ - ५ - आध्रियन्ते अस्मिन् आधारः ।

५ - ५ - एत्य एतस्मिन् वयन्ति आवायः ।

१ - ८ - किमर्थम् इदम् उच्यते न हलः च इति एव सिद्धम् ।

२ - ८ - अनुदके इत् वक्ष्यामि इति ।

३ - ८ - इह मा भूत् ।

४ - ८ - उदकोदञ्चनः ।

५ - ८ - उदङ्कः अनुदकग्रहणानर्थक्यम् च प्रायवचनात् यथा गोदोहनः प्रसाधनः इति ।

६ - ८ - उदङ्कः अनुदकग्रहणम् च अनर्थकम् ।

७ - ८ - घञ् कस्मात् न भवति ।

८ - ८ - प्रायवचनात् यथा गोदोहनः प्रसाधनः इति ।

१ - ८ - डः वक्तव्यः ।

२ - ८ - आखः ।

३ - ८ - डरः वक्तव्यः ।

४ - ८ - आखरः ।

५ - ८ - इकः वक्तव्यः ।

६ - ८ - आखनिकः ।

७ - ८ - इकवकः वक्तव्यः ।

८ - ८ - आखनिकवकः ।

१ - २६ - अजब्भ्याम् स्त्रीखलनाः ।

२ - २६ - अजब्भ्याम् स्त्रीखलनाः भवन्ति विप्रतिषेधेन ।

३ - २६ - अजपोः अवकाशः चयः लवः ।

४ - २६ - स्त्रीप्रत्ययानाम् अवकाशः कृतिः हृतिः ।

५ - २६ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

६ - २६ - चितिः स्तुतिः ।

७ - २६ - खलः अवकाशः ईषद्भेदः सुभेदः ।

८ - २६ - अजपोः सः एव ।

९ - २६ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

१० - २६ - ईषच्चयः सुचयः ईषल्लवः सुलवः ।

११ - २६ - अनस्य अवकाशः इध्मप्रव्रश्चनः ।

१२ - २६ - अजपोः सः एव ।

१३ - २६ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

१४ - २६ - पलाशचयनः अविलवनः ।

१५ - २६ - स्त्रीखलनाः भवन्ति विप्रतिषेधेन ।

१६ - २६ - स्त्रियाः खलनौ विप्रतिषेधेन ।

१७ - २६ - स्त्रियाः खलनौ भवतः विप्रतिषेधेन ।

१८ - २६ - स्त्रीप्रत्ययानाम् अवकाशः कृतिः हृतिः ।

१९ - २६ - खलः अवकाशः ईषद्भेदः सुभेदः ।

२० - २६ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

२१ - २६ - ईषद्भेदा सुभेदा ।

२२ - २६ - अनस्य अवकाशः इध्मप्रव्रश्चनः ।

२३ - २६ - स्त्रीप्रत्ययानाम् सः एव ।

२४ - २६ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

२५ - २६ - सक्तुधानी तिलपीडनी ।

२६ - २६ - खलनौ भवतः विप्रतिषेधेन ।

१ - ७ - खल् कर्तृकरणयोः च्व्यर्थयोः ।

२ - ७ - खल् कर्तृकरणयोः च्व्यर्थयोः इति वक्तव्यम् ।

३ - ७ - अनाढ्येन भवता ईषदाढ्येन शक्यम् भवितुम् ईषदाढ्यम्भवम् भवता ।

४ - ७ - दुराढ्यम्भवम् स्वाढ्यम्भवम् ।

५ - ७ - कर्तृकर्मग्रहणम् च उपपदसञ्ज्ञार्थम् । कर्तृकर्मग्रहणम् च उपपदसञ्ज्ञार्थम् द्रष्टव्यम् ।

६ - ७ - द्वेष्यम् विजानीयात् अभिधेययोः इति ।

७ - ७ - तत् आचार्यः सुहृत् भूत्वा अन्वाचष्टे कर्तृकर्मग्रहणम् च उपपदसञ्ज्ञार्थम् इति

१ - ५ - भाषायाम् शासियुधिदृशिधृषिभ्यः युच् ।

२ - ५ - भाषायाम् शासियुधिदृशिधृषिभ्यः युच् वक्तव्यः ।

३ - ५ - दुःशासनः दुर्योधनः दुर्दर्शनः दुर्धर्षणः ।

४ - ५ - मृषेः च इति वक्तव्यम् ।

५ - ५ - दुर्मर्षणः ।

१ - २६ - वत्करणम् किमर्थम् ।

२ - २६ - वर्तमानसामीप्ये वर्त्मानाः वा इति इयति उच्यमाने वर्तमाने ये प्रत्ययाः विहिताः वर्तमानसामीप्ये धातुमात्रात् स्युः ।

३ - २६ - वत्करणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति ।

४ - २६ - यदि च याभ्यः प्रकृतिभ्यः येन विशेषेण वर्तमाने प्रत्ययाः विहिताः ताभ्यः प्रकृतिभ्यः तेन एव विशेषेण वर्तमानसामीप्ये भवन्ति ततः अमीवर्तमानवत् कृताः स्युः ।

५ - २६ - अथ हि प्रकृतिमात्रात् वा स्युः प्रत्ययमात्रम् वा स्यात् न अमीवर्तमानवत् कृताः स्युः ।

६ - २६ - इह वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवत् वा इति उक्त्वा लोट् एव उदाह्रियते ।

७ - २६ - यदि पुनः वा लट् भवति इति एव उच्येत ।

८ - २६ - अतः उत्तरम् पठति ।

९ - २६ - वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वचनम् शत्राद्यर्थम् ।

१० - २६ - वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वचनम् क्रियते शत्राद्यर्थम् ।

११ - २६ - शत्राद्यर्थः अयम् आरम्भः ।

१२ - २६ - एषः अस्मि पचन् ।

१३ - २६ - एषः अस्मि पचमानः इति ।

१४ - २६ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

१५ - २६ - लडादेशौ शतृशानचौ ।

१६ - २६ - तत्र वा लट् भवति इति एव सिद्धम् ।

१७ - २६ - यौ तर्हि अलडादेशौ ।

१८ - २६ - एषः अस्मि पवमानः ।

१९ - २६ - एषः अस्मि यजमानः ।

२० - २६ - यौ च अपि लडादेशौ तौ अपि प्रयोजयतः ।

२१ - २६ - वर्तमानविहितस्य लटः शतृशानचौ उच्येते ।

२२ - २६ - अविशेषेण विहितः च अयम् योगः ।

२३ - २६ - शत्राद्यर्थम् इति खलु अपि उच्यते ।

२४ - २६ - बहवः च शत्रादयः ।

२५ - २६ - एषः अस्मि अलङ्करिष्णुः ।

२६ - २६ - एषः अस्मि प्रजनिष्णुः ।

१ - १४ - आशंसा नाम भविष्यत्काला ।

२ - १४ - आशंसायाम् भूतवदतिदेशे लङ्लिटोः प्रतिषेधः ।

३ - १४ - आशंसायाम् भूतवदतिदेशे लङ्लिटोः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

४ - १४ - न वा अपवादस्य निमित्ताभावात् अनद्यतने हि तयोः विधानम् ।

५ - १४ - न वा वक्तव्यः ।

६ - १४ - किम् कारणम् ।

७ - १४ - अपवादस्य निमित्ताभावात् ।

८ - १४ - न अत्र अपवादस्य निमित्तम् अस्ति ।

९ - १४ - कथम् ।

१० - १४ - अनद्यतने हि तयोः विधानम् ।

११ - १४ - अनद्यतने हि तौ विधीयेते लङ्लिटौ ।

१२ - १४ - न च अत्र अनद्यतनः कालः विवक्षितः ।

१३ - १४ - कः तर्हि ।

१४ - १४ - भूतकालसामान्यम्

१ - २१ - आशंसासम्भावनयोः अविशेषात् तद्विधानस्य अप्राप्तिः । आशंसा सम्भावनम् इति अविशिष्टौ एतौ अर्थौ ।

२ - २१ - आशंसासम्भावनयोः अविशेषात् तद्विधानस्य अप्राप्तिः ।

३ - २१ - आशंसायाम् ये विधीयन्ते ते सम्भावने अपि प्राप्नुवन्ति ।

४ - २१ - ये च सम्भावने विधीयन्ते ते आशंसायाम् अपि प्राप्नुवन्ति ।

५ - २१ - किम् तर्हि उच्यते अप्राप्तिः इति ।

६ - २१ - न साधीयः प्राप्तिः भवति ।

७ - २१ - इष्टा व्यवस्था न प्रकल्पेत ।

८ - २१ - न सर्वे सर्वत्र इष्यन्ते ।

९ - २१ - न वा सम्भावनावयवत्वात् आशंसायाः ।

१० - २१ - न वा एषः दोषः ।

११ - २१ - किम् कारणम् ।

१२ - २१ - सम्भावनावयवत्वात् आशंसायाः ।

१३ - २१ - सम्भावनावयवात्मिका आशंसा ।

१४ - २१ - आशंसा नाम प्रधारितः अर्थः अभिनीतः च अनभिनीतः च ।

१५ - २१ - सम्भावनम् नाम प्रधारितः अर्थः अभिनीतः एव. अर्थासन्देहः वा अलमर्थत्वात् सम्भावनस्य ।

१६ - २१ - अथ वा अर्थासन्देहः एव पुनः अस्य ।

१७ - २१ - किम् कारणम् ।

१८ - २१ - अलमर्थत्वात् सम्भावनस्य ।

१९ - २१ - सम्भावने आलमर्थ्यम् गम्यते आसंशायाम् पुनः अनालमर्थ्यम् ।

२० - २१ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति सम्भावने अपि अनालमर्थ्यम् गम्यते इति यत् अयम् सम्भावने अलम् इति आह ।

२१ - २१ - तस्मात् सुष्ठु उच्यते न वा सम्भावनावयवत्वात् आशंसायाः इति ।

१ - ९ - क्षिप्रवचने लृअः आशंसावचने लिङ् विप्रतिषेधेन ।

२ - ९ - क्षिप्रवचने लृअः आशंसावचने लिङ् भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - ९ - क्षिप्रवचने लृट् भवति इति अस्य अवकाशः ।

४ - ९ - उपाध्यायः चेत् आगतः क्षिप्रम् अध्येष्यामहे ।

५ - ९ - आशंसावचबे लिङ् भवति इति अस्य अवकाशः ।

६ - ९ - उपाध्यायः चेत् आगतः आशंसे युक्तः अधीयीय ।

७ - ९ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

८ - ९ - उपाध्यायः चेत् आगतः आशंसे क्षिप्रम् अधीयीय ।

९ - ९ - लिङ् भवति विप्रतिषेधेन ।

१ - २८ - अनिष्पन्ने निष्पन्नशब्दः शिष्यः अनिष्पन्नत्वात् ।

२ - २८ - अनिष्पन्ने निष्पन्नशब्दः शिष्यः शासितव्यः ।

३ - २८ - किम् कारणम् ।

४ - २८ - अनिष्पन्नत्वात् ।

५ - २८ - देवः चेत् वृष्टः निष्पन्नाः शालयः ।

६ - २८ - तत्र भवितव्यम् सम्पत्स्यन्ते शालयः इति ।

७ - २८ - सिद्धम् तु भविष्यत्प्रतिषेधात् ।

८ - २८ - सिद्धम् एतत् ।

९ - २८ - कथम् ।

१० - २८ - भविष्यत्प्रतिषेधात् ।

११ - २८ - यत् लोकः भविष्यद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगम् न मृष्यति ।

१२ - २८ - कः चित् आह ।

१३ - २८ - देवः चेत् वृष्टः सम्पत्स्यन्ते शालयः इति ।

१४ - २८ - सः उच्यते ।

१५ - २८ - मा एवम् वोचः ।

१६ - २८ - सम्पन्नाः शालयः इति एवम् ब्रूहि ।

१७ - २८ - हेतुभूतकालसम्प्रेक्षितत्वात् वा ।

१८ - २८ - हेतुभूतकालसम्प्रेक्षितत्वात् वा पुनः सिद्धम् एतत् ।

१९ - २८ - हेतुभूतकालम् वर्षम् वर्षाकाला च क्रिया ।

२० - २८ - यदि तर्हि निष्पन्नः अर्थः किम् निष्पन्नकार्याणि न क्रियन्ते ।

२१ - २८ - कानि ।

२२ - २८ - भोजनादीनि ।

२३ - २८ - अन्यत् इदानीम् एतत् उच्यते किम् निष्पन्नकार्याणि न क्रियन्ते इति ।

२४ - २८ - यत् तु तत् निष्पन्नः अर्थः न निष्पन्नः इति ।

२५ - २८ - सः निष्पन्नः अर्थः ।

२६ - २८ - अवश्यम् खलु अपि कोष्ठगतेषु अपि शालिषु अवहननादीनि प्रतीक्ष्याणि ।

२७ - २८ - एवम् इह अपि निष्पन्नः अर्थः ।

२८ - २८ - अवश्यम् तु जननादीनि प्रतीक्ष्याणि ।

१ - ३४ - अस्त्यर्थानाम् भवन्त्यर्थे सर्वाः विभक्तयः । अस्त्यर्थानाम् भवन्त्यर्थे सर्वाः विभक्तयः ।

२ - ३४ - कूपः अस्ति ।

३ - ३४ - कूपः भविष्यति ।

४ - ३४ - कूपः भविता ।

५ - ३४ - कूपः अभूत् ।

६ - ३४ - कूपः आसीत् ।

७ - ३४ - कूपः बभूव इति ।

८ - ३४ - कथम् पुनः ज्ञायते भवन्त्याः एषः अर्थः इति ।

९ - ३४ - कर्तुः विद्यमानत्वात् ।

१० - ३४ - कर्ता अत्र विद्यते ।

११ - ३४ - कथम् पुनः ज्ञायते कर्ता अत्र विद्यते इति ।

१२ - ३४ - कूपः अनेन कदा चित् दृष्टः ।

१३ - ३४ - न च अस्य कम् चिद् अपि अपायम् पश्यति ।

१४ - ३४ - सः तु तत्र बुद्ध्या नित्याम् सत्ताम् अध्यवस्यति ।

१५ - ३४ - कूपः अस्ति इति ।

१६ - ३४ - सिद्धम् तु यथास्वम् कालसमुच्चारणात् ।

१७ - ३४ - सिद्धम् एतत् ।

१८ - ३४ - कथम् ।

१९ - ३४ - यथास्वम् एताः विभक्तयः स्वेषु स्वेषु कालेषु प्रयुज्यन्ते इति ।

२० - ३४ - कथम् पुनः ज्ञायते यथास्वम् एताः विभक्तयः स्वेषु स्वेषु कालेषु प्रयुज्यन्ते इति ।

२१ - ३४ - अवात्वात् ।

२२ - ३४ - यत् न वा भाष्यन्ते ।

२३ - ३४ - असिद्धविपर्यासः च । असिद्धः च विपर्यासः ।

२४ - ३४ - न हि कः चित् कूपः अस्ति इति प्रयोक्तव्ये कूपः अभूत् इति प्रयुङ्क्ते ।

२५ - ३४ - किम् पुनः कारणम् ।

२६ - ३४ - न वा भाष्यन्ते असिद्धः च विपर्यासः ।

२७ - ३४ - इह किम् चित् इन्द्रियकर्म किम् चित् बुद्धिकर्म ।

२८ - ३४ - इन्द्रियकर्म समासादनम् बुद्धिकर्मव्यवसायः ।

२९ - ३४ - एवम् हि कः चित् पाटलिपुत्रम् जिगमिषुः आह ।

३० - ३४ - यः अयम् अध्वा गन्तव्यः आ पाटलिपुत्रात् एतस्मिन् कूपः भविष्यति ।

३१ - ३४ - समासाद्य अतिक्रम्य उषित्वा कूपः आसीत् इति ।

३२ - ३४ - समासाद्य अतिक्रम्य उषित्वा विस्मृत्य कूपः बभूव इति ।

३३ - ३४ - तत् यदा इन्द्रियकर्म तदा एताः विभक्तयः ।

३४ - ३४ - यदा हि बुद्धिकर्म तदा वर्तमाना भविष्यति ।

१ - १२ - किमर्थम् इमौ द्वौ प्रतिषेधौ उच्येते न अद्यतनवत् इति एव उच्येत ।

२ - १२ - न अनद्यतनवत्प्रतिषेधे लङ्लुटोः प्रतिषेधः ।

३ - १२ - न अनद्यतनवत्प्रतिषेधे लङ्लुटोः प्रतिषेधः द्रष्टव्यः ।

४ - १२ - अद्यतनवद्वचने हि विधानम् ।

५ - १२ - अद्यतनवद्वचने हि सति विधिः इयम् विज्ञायेत ।

६ - १२ - तत्र कः दोषः ।

७ - १२ - तत्र लड्विधिप्रसङ्गः ।

८ - १२ - तत्र लड्विधिः प्रसज्येत ।

९ - १२ - लुङ्लृटोः च अयथाकालम् । लुङ्लृटोः च अयथाकालम् प्रयोगः प्रसज्येत ।

१० - १२ - लुङः अपि विषये लृट् स्यात् लृटः च विषये लुङ् स्यात् ।

११ - १२ - अद्य पुनः अयम् द्वौ प्रतिषेधौ उक्त्वा तूष्णीम् आस्ते ।

१२ - १२ - यथाप्राप्तेम् एव अद्यतने भविष्यति इति ।

१ - २८ - किमर्थम् इदम् उच्यते न न अनद्यतनवत् इति एव सिद्धम् ।

२ - २८ - भविष्यति मर्यादावचने अवरस्मिन् इति अक्रियाप्रबन्धार्थम् ।

३ - २८ - अक्रियाप्रबन्धार्थः अयम् आरम्भः ।

४ - २८ - किम् उच्यते अक्रियाप्रबन्धः ।

५ - २८ - न पुनः क्रियाप्रबन्धार्थः अपि स्यात् ।

६ - २८ - क्रियाप्रबन्धार्थम् इति चेत् वचनानर्थक्यम् ।

७ - २८ - क्रियाप्रबन्धार्थम् इति चेत् वचनम् अनर्थकम् ।

८ - २८ - सिद्धम् क्रियाप्रबन्धे पूर्वेण एव ।

९ - २८ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

१० - २८ - अनहोरात्राणाम् इति वक्ष्यामि इति ।

११ - २८ - इह मा भूत् ।

१२ - २८ - यः अयम् त्रिंशद्रात्रः आगामी तस्य यः अवरः पञ्चदशरात्रः इति ।

१३ - २८ - अहोरात्रप्रतिषेधार्थम् इति चेत् न अनिष्टत्वात् ।

१४ - २८ - अहोरात्रप्रतिषेधार्थम् इति चेत् तत् न अनिष्टत्वात् ।

१५ - २८ - किम् कारणम् ।

१६ - २८ - अनिष्टत्वात् ।

१७ - २८ - अत्र अपि न अनद्यतनवत् इति एव इष्यते ।

१८ - २८ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् भविष्यति इति वक्ष्यामि इति ।

१९ - २८ - इह म भूत् ।

२० - २८ - यः अयम् अध्वा गतः आ पाटलिपुत्रात् तस्य यत् अवरम् साकेतात् इति ।

२१ - २८ - न अनिष्टत्वात् ।

२२ - २८ - अत्र अपि न अनद्यतनवत् इति एव इष्यते ।

२३ - २८ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् मर्यादावचने इति वक्ष्यामि इति ।

२४ - २८ - इह मा भूत् ।

२५ - २८ - यः अयम् अध्वा अपरिमाणः गन्तव्यः तस्य यत् अवरम् साकेतात् इति ।

२६ - २८ - अत्र अपि न अनद्यतनवत् इति एव इष्यते ।

२७ - २८ - तस्मात् सुष्ठु उच्यते भविष्यति मर्यादावचने अवरस्मिन् इति अक्रियाप्रबन्धार्थम् ।

२८ - २८ - क्रियाप्रबन्धार्थम् इति चेत् वचनानर्थक्यम् इति ।

१ - ८ - अनहोरात्राणाम् इति तद्विभागे प्रतिषेधः ।

२ - ८ - अनहोरात्राणाम् इति तद्विभागे प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ८ - यः अयम् त्रिंशद्रात्रः आगामीतस्य यः अवरः अर्धमासः ।

४ - ८ - तैः च विभागे ।

५ - ८ - तैः च विभागे इति वक्तव्यम् यः अयम् मासः आगामीतस्य यः अवरः पञ्चदशरात्रः इति ।

६ - ८ - द्वेष्यम् विजानीयात् अहोरात्राणाम् एव अहोरात्रैः विभागे प्रतिषेधः इति ।

७ - ८ - तत् आचार्यः सुहृत् भूत्वा अन्वाचष्टे अनहोरात्राणाम् इति तद्विभागे प्रतिषेधः ।

८ - ८ - तैः च विभागे इति ।

१ - ४ - कस्मिन् परस्मिन् ।

२ - ४ - कालविभागे ।

३ - ४ - कुतः एतत् ।

४ - ४ - योगविभागकरणसामर्थ्यात् ।

१ - ६ - साधनातिपत्तौ इति अपि वक्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् ।

२ - ६ - अभोक्ष्यत भवान् मांसेन यदि मत्समीपे आसिष्यत इति ।

३ - ६ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

४ - ६ - न वक्तव्यम् ।

५ - ६ - न अन्तरेण साधनम् क्रियायाः प्रवृत्तिः अस्ति इति साधनातिपत्तिः चेत् क्रियातिपत्तिः अपि भवति ।

६ - ६ - तत्र क्रियातिपत्तौ इति एव सिद्धम् ।

१ - ४ - भूते लृङ् उताप्यादिषु ।

२ - ४ - भूते लृङ् उताप्यादिषु द्रष्टव्यः ।

३ - ४ - उत अध्याइष्यत ।

४ - ४ - अपि अध्यैष्यत ।

१ - ४ - विभाषा गर्हाप्रभृतौ प्राक् उतापिभ्याम् ।

२ - ४ - विभाषा गर्हाप्रभृतौ प्राक् उतापिभ्याम् इति वक्तव्यम् ।

३ - ४ - वा आ उताप्योः इति हि उच्यमाने सन्देहः स्यात् प्राक् वा उतापिभ्याम् सह वा इति ।

४ - ४ - तत् आचार्यः सुहृत् भूत्वा अन्वाचष्टे विभाषा गर्हाप्रभृतौ प्राक् उतापिभ्याम् इति ।

१ - १० - गर्हायाम् लड्विधानानर्थक्यम् क्रियासमाप्तिविवक्षितत्वात् ।

२ - १० - गर्हायाम् लड्विधिः नर्थकः ।

३ - १० - किम् कारणम् ।

४ - १० - क्रियासमाप्तिविवक्षितत्वात् ।

५ - १० - क्रियायाः अत्र असमाप्तिः गम्यते ।

६ - १० - एषः च नाम न्याय्यः वर्तमानः कालः यत्र क्रिया अपरिसमाप्ता भवति ।

७ - १० - तत्र वर्तमाने लट् इति एव सिद्धम् ।

८ - १० - यदि वर्तमाने लट् इति एवम् अत्र लट् भवति शतृशानचौ प्राप्नुतः ।

९ - १० - इष्येते च शतृशानचौ अपि माम् याजयन्तम् पश्य ।

१० - १० - अपि माम् याजयमानम् पश्य ।

१ - १० - किंवृत्तस्य अनधिकारात् उत्तरत्र अकिंवृत्तग्रहणानर्थक्यम् ।

२ - १० - किंवृत्तस्य अनधिकारात् उत्तरत्र अकिंवृत्तग्रहणम् अनर्थकम् ।

३ - १० - निवृत्तम् किंवृत्ते इति ।

४ - १० - तस्मिन् निवृत्ते अविशेषेण किंवृत्ते अकिंवृत्ते च भविष्यति ।

५ - १० - इदम् तर्हि प्रयोजनम् उपपदसञ्ज्ञाम् वक्ष्यामि इति ।

६ - १० - उपपदसञ्ज्ञावचने किम् प्रयोजनम् ।

७ - १० - उपपदम् अतिङ् इति समासः यथा स्यात् ।

८ - १० - अतिङ् इति प्रतिषेधः प्राप्नोति ।

९ - १० - यदा तर्हि लृटः सत्सञ्ज्ञौ तदा उपपदसञ्ज्ञा भविष्यति ।

१० - १० - भविष्यदधिकारविहितस्य लृटः सत्स्ञ्ज्ञौ उच्येते अविशेषविहितः च अयम् ।

१ - ४ - जातुयदोः लिङ्विधाने यदायद्योः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ४ - जातुयदोः लिङ्विधाने यदायद्योः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ४ - यदा भवद्विधः क्षत्रियम् याजयेत् ।

४ - ४ - यदि भवद्विधः क्षत्रियम् याजयेत् ।

१ - ७ - चित्रीकरणे यदिप्रतिषेधानर्थक्यम् अर्थान्यत्वात् ।

२ - ७ - चित्रीकरणे यदिप्रतिषेधः अनर्थकः ।

३ - ७ - किम् कारणम् ।

४ - ७ - अर्थान्यत्वात् ।

५ - ७ - न हि यदौ उपपदे चित्रीकरणम् गम्यते ।

६ - ७ - किम् तर्हि ।

७ - ७ - सम्भावनम् ।

१ - १३ - हेतुहेतुमतोः लिङ् वा ।

२ - १३ - हेतुहेतुमतोः लिङ् वा इति वक्तव्यम् ।

३ - १३ - अनेन चेत् यायात् न शकटम् पर्याभवेत् ।

४ - १३ - अनेन चेत् यास्यति न शकटम् पर्याभविष्यति ।

५ - १३ - भविष्यदधिकारे ।

६ - १३ - भविष्यदधिकारे इति वक्तव्यम् ।

७ - १३ - इह मा भूत् ।

८ - १३ - वर्षति इति धावति ।

९ - १३ - हन्ति इति पलयते ।

१० - १३ - अथ इदानीम् शतृशानचौ अत्र कस्मात् न भवतः ।

११ - १३ - देवत्रातः गलः ग्राहः इतियोगे च सद्विधिः ।

१२ - १३ - मिथः ते न विभाष्यन्ते ।

१३ - १३ - गवाक्षः संशितव्रतः ।

१ - ४ - कामप्रवेदनम् चेत् ।

२ - ४ - कामप्रवेदनम् चेत् गम्यते इति वक्तव्यम् ।

३ - ४ - इह मा भूत् ।

४ - ४ - इच्छन् कटम् करोति ।

१ - १२ - विध्यधीष्टयोः कः विशेषः ।

२ - १२ - विधिः नाम प्रेषणम् ।

३ - १२ - अधीष्टम् नाम् सत्कार्पूर्विका व्यापारणा ।

४ - १२ - अथ निमन्त्रणामन्त्रणयोः कः विशेषः ।

५ - १२ - सन्निहितेन निमन्त्रणम् भवति असन्निहितेन च आमन्त्रणम् ।

६ - १२ - न एषः अस्ति विशेषः ।

७ - १२ - असन्निहितेन अपि निमन्त्रणम् भवति सन्निहितेन च आमन्त्रणम् ।

८ - १२ - एवम् तर्हि यत् नियोगतः कर्तव्यम् तत् निमन्त्रणम् ।

९ - १२ - किम् पुनः तत् ।

१० - १२ - हव्यम् कव्यम् वा ।

११ - १२ - ब्राह्मणेन सिद्धम् भुज्यताम् इति उक्ते अधर्मः प्रत्याख्यातुः ।

१२ - १२ - आमन्त्रणे कामचारः ।

१ - ५१ - कथम् पुनः इदम् विज्ञायते ।

२ - ५१ - निमन्त्रणादीईनाम् अर्थे इति आहोस्वित् निमन्त्रणादिषु गम्यमानेषु इति ।

३ - ५१ - कः च अत्र विशेषः ।

४ - ५१ - निमन्त्रणादीईनाम् अर्थे इति चेत् आमन्त्रयै निमन्त्रयै भवन्तम् इति प्रत्ययानुपपत्तिः प्रकृत्या अभिहितत्वात् ।

५ - ५१ - निमन्त्रणादीईनाम् अर्थे इति चेत् आमन्त्रयै निमन्त्रयै भवन्तम् इति प्रत्ययानुपपत्तिः ।

६ - ५१ - किम् कारणम् ।

७ - ५१ - प्रकृत्या अभिहितत्वात् ।

८ - ५१ - प्रकृत्या अभिहितः सः अर्थः इति कृत्वा प्रत्ययः न प्राप्नोति ।

९ - ५१ - द्विवचनबहुवनाप्रसिद्धिः च एकार्थत्वात् ।

१० - ५१ - द्विवचनबहुवनयोः च अ प्रसिद्धिः ।

११ - ५१ - किम् कारणम् ।

१२ - ५१ - एकार्थत्वात् ।

१३ - ५१ - एकः अयम् अर्थः निमन्त्रणम् नाम ।

१४ - ५१ - तस्य एकत्वात् एकवचनम् एव प्राप्नोति ।

१५ - ५१ - अस्तु तर्हि निमन्त्रणादिषु गम्यमानेषु ।

१६ - ५१ - इह अपि तर्हि प्राप्नोति ।

१७ - ५१ - देवदत्तः भवन्तम् आमन्त्रयते ।

१८ - ५१ - देवदत्तः भवन्तम् निमन्त्रयते इति ।

१९ - ५१ - सिद्धम् तु द्वितीयाकाङ्क्षस्य प्रकृते प्रत्ययार्थे प्रत्ययविधानात् ।

२० - ५१ - सिद्धम् एतत् ।

२१ - ५१ - कथम् ।

२२ - ५१ - द्वितीयाकाङ्क्षस्य धातोः प्रकृते प्रत्ययार्थे प्रत्ययः भवति इति वक्तव्यम् ।

२३ - ५१ - के च प्रकृताः अर्थाः ।

२४ - ५१ - भावकर्मकर्तारः ।

२५ - ५१ - भवेत् सिद्धम् प्राप्नोतु भवान् आमन्त्रणम् अनुभवतु भवान् अमन्त्रणम् इति यत्र द्वितीयः आकाङ्क्यते ।

२६ - ५१ - इदम् तु न सिध्यति आमन्त्रयै निमन्त्रयै इति ।

२७ - ५१ - अत्र अपि द्वितीयः आकाङ्क्यते ।

२८ - ५१ - कः ।

२९ - ५१ - निमन्त्रिः एव ।

३० - ५१ - आमन्त्रयै आमन्त्रणम् ।

३१ - ५१ - निमन्त्रयै निमन्त्रणम् ।

३२ - ५१ - कथम् पुनः निम्नत्रिः निमन्त्रणम् आकाङ्क्षेत् ।

३३ - ५१ - दृष्टः च भावेन भावयोगः ।

३४ - ५१ - तत् यथा इषिः इषिणा युज्यते स्त्रीत्वम् च स्त्रीत्वेन ।

३५ - ५१ - यावता अत्र द्वितीयः आकाङ्क्ष्यते अस्ति तर्हि निमन्त्रणादीनाम् अर्थे इति ।

३६ - ५१ - ननु च उक्तम् निमन्त्रणादीईनाम् अर्थे इति चेत् आमन्त्रयै निमन्त्रयै भवन्तम् इति प्रत्ययानुपपत्तिः प्रकृत्या अभिहितत्वात् इति ।

३७ - ५१ - न एषः दोषः ।

३८ - ५१ - यः असौ द्वितीयः आकाङ्क्ष्यते सः एव मम प्रत्ययार्थः भविष्यति ।

३९ - ५१ - अयम् तर्हि दोषः द्विवचनबहुवनाप्रसिद्धिः च एकार्थत्वात् इति ।

४० - ५१ - न एषः दोषः ।

४१ - ५१ - सुपाम् कर्मादयः अपि अर्थाः सङ्ख्या च एव तथा तिङाम् । सुपाम् सङ्ख्या च एव अर्थः कर्मादयः च ।

४२ - ५१ - तथा तिङाम् ।

४३ - ५१ - प्रसिद्धः नियमः तत्र ।

४४ - ५१ - प्रसिद्धः तत्र नियमः ।

४५ - ५१ - नियमः प्रकृतेषु वा ।

४६ - ५१ - अथ वा प्रकृतान् अर्थान् अपेक्ष्य नियमः ।

४७ - ५१ - के च प्रकृताः ।

४८ - ५१ - एकत्वादयः ।

४९ - ५१ - एकस्मिन् एव एकवचनम् न द्वयोः न बहुषु ।

५० - ५१ - द्वयोः एव द्विवचनम् नैकस्मिन् न बहुषु ।

५१ - ५१ - बहुषु एव बहुवचनम् न एकस्मिन् न द्वयोः इति ।

१ - १८ - किमर्थम् प्रैषादिषु अर्थेषु कृत्याः विधीयन्ते न अविशेषेण विहिताः कृत्याः ते प्रैषादिषु भविष्यन्ति अन्यत्र च ।

२ - १८ - प्रैषादिषु कृत्यानाम् विधानम् नियमार्थम् ।

३ - १८ - नियमार्थः अयम् आरम्भः ।

४ - १८ - प्रैषादिषु एव कृत्याः यथा स्युः इति ।

५ - १८ - प्रैषादिषु कृत्यानाम् वचनम् नियमार्थम् इति चेत् तत् अनिष्टम् । प्रैषादिषु कृत्यानाम् वचनम् नियमार्थम् इति चेत् तत् अनिष्टम् प्राप्नोति ।

६ - १८ - न हि प्रैषादिषु एव कृत्याः इष्यन्ते ।

७ - १८ - किम् तर्हि ।

८ - १८ - अविशेषेण इष्यन्ते ।

९ - १८ - बुसोपेन्ध्यम् तृणोपेन्ध्यम् घन्घात्यम् ।

१० - १८ - विध्यर्थम् तु स्त्रियाः प्राक् इति वचनात् ।

११ - १८ - विध्यर्थम् तु प्रैषादिषु कृत्यानाम् वचनम् ।

१२ - १८ - अयम् प्रैषादिषु लोट् विधीयते ।

१३ - १८ - सः विशेषविहितः सामान्यविहितान् कृत्यान् बाधेत ।

१४ - १८ - वासरूपेण कृत्याः अपि भविष्यन्ति ।

१५ - १८ - न स्युः ।

१६ - १८ - किम् कारणम् ।

१७ - १८ - स्त्रियाः प्राक् इति वचनात् ।

१८ - १८ - प्राक् स्त्रियाः वा असरूपः ।

१ - १० - प्रथमान्तेषु इति वक्तव्यम् ।

२ - १० - किम् प्रयोजनम् ।

३ - १० - इह मा भूत् ।

४ - १० - काले भुङ्क्ते ।

५ - १० - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

६ - १० - न वक्तव्यम् ।

७ - १० - प्रैषादिषु इति वर्तते ।

८ - १० - तत् च अवश्यम् प्रैषादिग्रहणम् अनुवर्त्यम् ।

९ - १० - प्रथमान्तेषु इति हि उच्यमाने इह अपि प्रसज्येत ।

१० - १० - कालः पचति भूतानि कालः संहरति प्रजाः ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:18.1570000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

तमतम

  • स्त्री. ( व .) कुरकुर ; पिरपिर . ' सासुचा सासुरवास । करते तमतम । घालूं तोडांला कुलुप । करुं बाई किती सम । ' - वलो ९३ . ( ध्व .) 
  • तमतम पूजा 
  • (कर्ना.) आपल्‍यापुरती तजवीज, व्यवस्‍था (करणें.) 
RANDOM WORD

Did you know?

मृतव्यक्तीच्या तेराव्याच्या जेवणात कोणकोणते पदार्थ करतात?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.