TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद ३ - खण्ड २७

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड २७
१ - १२२ - अनभिहिते इति उच्यते ।

२ - १२२ - किम् इदम् अनभिहितम् नाम ।

३ - १२२ - उक्तम् निर्दिष्टम् अभिहितम् इति अनर्थान्तरम् ।

४ - १२२ - यावत् ब्रूयात् अनुक्ते अनिर्दिष्टे इति तावत् अनभिहिते इति ।

५ - १२२ - अनभिहितवचनम् अनर्थकम् अन्यत्र अपि विहितस्य अभावात् अभिहिते ।

६ - १२२ - अनभिहितवचनम् अनर्थकम् ।

७ - १२२ - किम् कारणम् ।

८ - १२२ - अन्यत्र अपि विहितस्य अभावात् अभिहिते ।

९ - १२२ - अन्यत्र अपि अभिहिते विहितम् न भवति ।

१० - १२२ - क्व अन्यत्र ।

११ - १२२ - चित्रगुः शबलगुः ।

१२ - १२२ - बहुव्रीहिणा उक्तत्वात् मत्वर्थस्य मत्वर्थीयः न भवति ।

१३ - १२२ - गर्गाः वत्साः विदाः उर्वाः ।

१४ - १२२ - यञञ्भ्याम् उक्तत्वात् अपत्यार्थस्य न्याय्योत्पत्तिः न भवति ।

१५ - १२२ - सप्तपर्णः अष्टापदमिति ।

१६ - १२२ - समासेन उक्तत्वात् वीप्सायाः द्विर्वचनम् न भवति ।

१७ - १२२ - यत् तावत् उच्यते चित्रगुः शबल्गुः बहुव्रीहिणा उक्तत्वात् मत्वर्थस्य मत्वर्थीयः न भवति इति ।

१८ - १२२ - अस्तिना सामानाधिकरण्ये मतुप् विधीयते ।

१९ - १२२ - न च अत्र अस्तिना सामानाधिकरण्यम् ।

२० - १२२ - यत् अपि उच्यते गर्गाः वत्साः विदाः उर्वाः यञञ्भ्याम् उक्तत्वात् अपत्यार्थस्य न्याय्योत्पत्तिः न भवति इति ।

२१ - १२२ - समर्थानाम् प्रथमात् वा इति वर्तते ।

२२ - १२२ - न च एतत् समर्थानाम् प्रथमम् ।

२३ - १२२ - किं तर्हि ।

२४ - १२२ - द्वितीयम् अर्थमुपसंक्रान्तम् ।

२५ - १२२ - यत् अपि उच्यते सप्तपर्णः अष्टापदम् इति समासेन उक्तत्वात् वीप्सायाः द्विर्वचनम् न भवति इति ।

२६ - १२२ - यत् अत्र वीप्सायुक्तम् न अदः प्रयुज्यते ।

२७ - १२२ - किम् पुनः तत् ।

२८ - १२२ - पर्वणि पर्वणि सप्त पर्णानि अस्य ।

२९ - १२२ - पङ्क्तौ पङ्क्तौ अष्टौ पदानि इति ।

३० - १२२ - श्नम्बहुजकक्षु तर्हि ।

३१ - १२२ - श्नम् ॒ भिनत्ति छिनत्ति ।

३२ - १२२ - श्नमा उक्तत्वात् कर्तृत्वस्य कर्तरि शप् न भवति ।

३३ - १२२ - बहुच् ॒ बहुकृतम् , बहुभिन्नम् इति ।

३४ - १२२ - बहुचा उक्तत्वात् ईषदस्माप्तेः कल्पबादयः न भवन्ति इति ।

३५ - १२२ - अकच् ॒ उच्चकैः , नीचकैः इति ।

३६ - १२२ - अकचा उक्तत्वात् कुत्सादीनाम् कादयः न भवन्ति ।

३७ - १२२ - ननु च श्नम्बहुजकचः अपवादाः ते अपवादत्वात् बाधकाः भविष्यन्ति ।

३८ - १२२ - श्नम्बहुजकक्षु नानादेशत्वात् उत्सर्गाप्रतिषेधः ।

३९ - १२२ - समानदेशैः अपवादैः उत्सर्गाणाम् बाधनम् भवति ।

४० - १२२ - नानादेशत्वात् न प्राप्नोति ।

४१ - १२२ - किम् पुनः इह अकर्तव्यः अनभिहिताधिकारः क्रियते आहोस्वित् अन्यत्र कर्तव्यः न क्रियते ।

४२ - १२२ - इह अकर्तव्यः क्रियते ।

४३ - १२२ - एषः एव हि न्याय्यः पक्षः यत् अभिहिते विहितम् न स्यात् ।

४४ - १२२ - अनभितः तु विभक्त्यर्थः तस्मात् अनभिहितवचनम् । अनभिहितः तु विभक्त्यर्थः ।

४५ - १२२ - कः पुनः विभक्त्यर्थः ।

४६ - १२२ - एकत्वादयः विभक्त्यर्थाः तेषु अनभिहितेषु कर्मादयः भिहिताः विभक्तीनाम् उत्पत्तौ निमित्तत्वाय मा भूवन् इति ।

४७ - १२२ - तस्मात् अनभिहितवचनम् ।

४८ - १२२ - तस्मात् अनभिहिताधिकारः क्रियते ।

४९ - १२२ - अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् एकत्वादयः विभक्त्यर्थाः इति ।

५० - १२२ - अभिहिते प्रथमाभावः । यः हि मन्यते कर्मादयः विभक्त्यर्थाः तेषु अभिहितेषु सामर्थ्यात् मे विभक्तीनाम् उत्पत्तिः न भविष्यति इति प्रथमा तस्य न प्राप्नोति ।

५१ - १२२ - क्व ।

५२ - १२२ - वृक्षः प्लक्षः ।किं कारणम् ।

५३ - १२२ - प्रातिपदिकेन उक्तः प्रातिपदिकार्थः इति ।

५४ - १२२ - न क्व चित् प्रातिपदिकेन अनुक्तः प्रातिपदिकार्थः उच्यते च प्रथमा ।

५५ - १२२ - सा वचनात् भविष्यति ।

५६ - १२२ - तव एव तु खलु एषः दोषः यस्य ते एकत्वादयः विभक्त्यर्थाः अभिहिते प्रथमाभावः इति ।

५७ - १२२ - प्रथमा ते न प्राप्नोति ।

५८ - १२२ - क्व ।

५९ - १२२ - पचति ओदनम् देवदत्तः इति ।

६० - १२२ - किम् कारणम् ।

६१ - १२२ - तिङा उक्ताः एकत्वादयः इति ।

६२ - १२२ - अनभिहिताधिकारम् च त्वम् करोषि परिगणनम् च ।

६३ - १२२ - न क्व चित् तिङा एकत्वादीनाम् अनभिधानम् उच्यते च प्रथमा ।

६४ - १२२ - सा वचनात् भविष्यति ।

६५ - १२२ - ननु च इह अनभिधानम् वृक्षः प्लक्षः इति ।

६६ - १२२ - अत्र अपि अभिधानम् अस्ति ।

६७ - १२२ - कथम् ।

६८ - १२२ - वक्ष्यति एतत् ॒ अस्तिः भवन्तीपरः प्रथमपुरुषः अप्रयुज्यमानः अपि अस्ति इति ।

६९ - १२२ - वृक्षः प्लक्षः ।

७० - १२२ - अस्ति इति गम्यते ।

७१ - १२२ - तव एव तु खलु एषः दोषः यस्य ते कर्मादयः विभक्त्यार्थाः अभिहिते प्रथमाभावः इति ।

७२ - १२२ - प्रथमा ते प्राप्नोति ।

७३ - १२२ - क्व ।

७४ - १२२ - कटम् करोति भीष्मम् उदारम् शोभनम् दर्शनीयम् इति ।

७५ - १२२ - कटशब्दात् उत्पद्यमानया द्वितीयया अभिहितम् कर्म इति कृत्वा भीषादिभ्यः द्वितीया न प्राप्नोति ।

७६ - १२२ - का तर्हि प्राप्नोति ।

७७ - १२२ - प्रथमा ।

७८ - १२२ - तत् यथा ।

७९ - १२२ - कृतः कटः भीष्मः उदारः शोभनः दर्शनीयः इति ।

८० - १२२ - करोतेः उत्पद्यमानेन क्तेन अभिहितम् कर्म इति कृत्वा भीष्मादिभ्यः द्वितीया न भवति ।

८१ - १२२ - का तर्हि ।

८२ - १२२ - प्रथमा भवति ।

८३ - १२२ - न एषः दोषः ।

८४ - १२२ - न हि मम अनभिहिताधिकारः अस्ति न अपि परिगणनम् ।

८५ - १२२ - सामर्थ्यात् मे विभक्तीनाम् उत्पत्तिः भविष्यति ।

८६ - १२२ - अस्ति च सामर्थ्यम् ।

८७ - १२२ - किम् ।

८८ - १२२ - कर्मविशेषः वक्तव्यः ।

८९ - १२२ - अथ वा कटः अपि कर्म भीष्मादयः अपि ।

९० - १२२ - तत्र कर्मणि इति एव सिद्धम् ।

९१ - १२२ - अथ वा कटः एव कर्म तत् सामानाधिकरण्यात् भीष्मादिभ्यः द्वितीया भविष्यति ।

९२ - १२२ - अस्ति खल्वपि विशेषः कटं करोति भीष्ममुदारम् शोभनम् दर्शनीयम् इति च कृतः कटो भीष्मः उदारः शोभनः दर्शनीयः इति च ।

९३ - १२२ - करोतेः उत्पद्यमानः क्तः अनवयवेन सर्वम् कर्म अभिधत्ते ।

९४ - १२२ - कटशब्दात् पुनः उत्पद्यमानया द्वितीयया यत् कटस्थम् कर्म तत् शक्यमभिधातुम् न हि कर्मविशेषः ।

९५ - १२२ - तव एव तु खलु एषः दोषः यस्य ते एकत्वादयः विभक्त्यर्थाः अभिहिते प्रथमाभावः इति ।

९६ - १२२ - प्रथमा ते न प्राप्नोति ।

९७ - १२२ - क्व ।

९८ - १२२ - एकः द्वौ बहवः इति ।

९९ - १२२ - किम् कारणम् ।

१०० - १२२ - प्रातिपदिकेन उक्ताः एकत्वादयः इति ।

१०१ - १२२ - कर्मादिषु अपि वै विभक्त्यर्थेषु अवश्यम् एकत्वादयः निमित्तत्वेन उपादेयाः ।

१०२ - १२२ - कर्मणः एवत्वे कर्मणः द्वित्वे कर्मणः बहुत्वे इति ।

१०३ - १२२ - न च एकत्वादीनाम् एकत्वादयः सन्ति ।

१०४ - १२२ - अथ सन्ति मम अपि सन्ति ।

१०५ - १२२ - तेषु अनभिहितेषु प्रथमा भविष्यति ।

१०६ - १२२ - अथ वा उभयवचनाः ह्येते ।

१०७ - १२२ - द्रव्यम् च आहुः गुणम् च ।

१०८ - १२२ - यत्स्थः असौ गुणः तस्य अनुक्ताः एकत्वादयः इति कृत्वा प्रथमा भविष्यति ।

१०९ - १२२ - अथ वा सङ्ख्या नाम इयम् परप्रधाना ।

११० - १२२ - संख्येयम् अनया विशेष्यम् ।

१११ - १२२ - यदि च अत्र प्रथमा न स्यात् सङ्ख्येयम् अविशेषितम् स्यात् ।

११२ - १२२ - अथ वा वक्ष्यति तत्र वचनग्रहणस्य प्रयोजनम् उक्तेषु अपि एकत्वादिषु प्रथमा यथा स्यात् इति ।

११३ - १२२ - अथ वा समयात् भविष्यति ।

११४ - १२२ - यदि सामयकी न नियोगतः अन्याः कस्मात् न भवन्ति ।

११५ - १२२ - कर्मादीनाम् अभावात् ।

११६ - १२२ - षष्ठी तर्हि प्राप्नोति ।

११७ - १२२ - शेषलक्षणा षष्ठी अशेषत्वात् न भविष्यति ।

११८ - १२२ - एवम् अपि व्यतिकरः प्राप्नोति ।

११९ - १२२ - एकस्मिन् अपि द्विवचनबहुवचने प्राप्नुतः ।

१२० - १२२ - द्वयोः अपि एकववचनबहुवचने प्राप्नुतः ।

१२१ - १२२ - बहुषु अपि एकवचनद्विवचने प्राप्नुतः ।

१२२ - १२२ - अर्थतः व्यवस्था भविष्यति ।

१ - २९ - परिगणनं कर्तव्यम् ।

२ - २९ - तिङ्कृत्तद्धितसमासैः परिसङ्ख्यानम् ।

३ - २९ - तिङ्कृत्तद्धितसमासैः परिसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

४ - २९ - तिङ् ।

५ - २९ - क्रियते कटः ।

६ - २९ - कृत् ।

७ - २९ - कृतः कटः ।

८ - २९ - तद्धित ।

९ - २९ - औपगवः कापटवः ।

१० - २९ - समास ।

११ - २९ - चित्रगुः शबलगुः ।

१२ - २९ - उत्सर्गे हि प्रातिपदिकसामानाधिकरण्ये विभक्तिवचनम् । उत्सर्गे हि प्रातिपदिकसामानाधिकरण्ये विभक्तिः वक्तव्या ।

१३ - २९ - क्व ।

१४ - २९ - कटम् करोति भीष्मम् उदारम् शोभनम् दर्शनीयम् इति ।

१५ - २९ - कटशब्दात् उत्पद्यमानया द्वितीयया अभिहितम् कर्म इति कृत्वा भीष्मादिभ्यः द्वितीया न प्राप्नोति ।

१६ - २९ - का तर्हि स्यात् ।

१७ - २९ - षष्ठी ।

१८ - २९ - शेषलक्षणा षष्ठी ।

१९ - २९ - अशेषत्वात् न भविष्यति ।

२० - २९ - अन्याः अपि न प्राप्नुवन्ति ।

२१ - २९ - किम् कारणम् ।

२२ - २९ - कर्मादीन् आमभावात् ।

२३ - २९ - समयश्च कृतः ने केवला प्रकृतिः प्रोक्तव्या न केवलः प्रत्ययः इति ।

२४ - २९ - न चान्या उत्पद्यमाना एतम् अभिसम्बन्धम् उत्सहन्ते वक्तुम् इति कृत्वा द्वितीया भविष्यति ।

२५ - २९ - अथ वा कटः अपि कर्म भीष्मादयः अपि ।

२६ - २९ - तत्र कर्मणि इति एव सिद्धम् ।

२७ - २९ - अथ वा कटः एव कर्म ।

२८ - २९ - तत्सामानाधिकरण्यात् भीष्मादिभ्यः द्वितीया भविष्यति ।

२९ - २९ - तस्मात् न अर्थः परिगणनेन ।

१ - ३९ - द्वयोः क्रिययोः कारके अन्यतरेण अभिहिते विभक्त्यभावप्रसङ्गः । द्वयोः क्रिययोः कारके अन्यतरेण अभिहिते विभक्तिः न प्राप्नोति ।

२ - ३९ - क्व ।

३ - ३९ - प्रासादे आस्ते , शयने आस्ते इति ।

४ - ३९ - किम् कारणम् ।

५ - ३९ - सदिप्रत्ययेन अभिहितम् अधिकरणम् इति कृत्वा सप्तमी न प्राप्नोति ।

६ - ३९ - न वा अन्यतरेण अनभिधानात् ।

७ - ३९ - न वा एषः दोषः ।

८ - ३९ - किम् कारणम् ।

९ - ३९ - अन्यतरेण अनभिधानात् ।

१० - ३९ - अन्यतरेण अत्र अनभिधानम् ।

११ - ३९ - सदिप्रत्ययेन भिधानम् आसिप्रत्ययेन अनभिधानम् ।

१२ - ३९ - यतः अनभिधानम् तदाश्रया सप्तमी भविष्यति ।

१३ - ३९ - कुतः न खलु एतत् सति अभिधाने च अनभिधाने च अनभिहिताश्रया सप्तमी भविष्यति न पुनः अभिहिताश्रयः प्रतिषेधः इति ।

१४ - ३९ - अनभिहिते हि विधानम् ।

१५ - ३९ - अनभिहिते हि सप्तमी विधीयते न अभिहिते प्रतिषेधः ।

१६ - ३९ - यदि अपि तावत् अत्र एतत् शक्यते वक्तुम् यत्र अन्या च अन्या च क्रिया यत्र तु खलु सा एव क्रिया तत्र कथम् ।

१७ - ३९ - आसने आस्ते ।

१८ - ३९ - शयने शेते इति ।

१९ - ३९ - अत्र अपि अन्यत्वम् अस्ति ।

२० - ३९ - कुतः ।

२१ - ३९ - कालभेदात् साधनभेदात् च ।

२२ - ३९ - एकस्य अत्र आसेः आसिः साधनम् सर्वकालः च प्रत्ययः ।

२३ - ३९ - अपरस्य बाह्यम् साधनम् वर्तमानकालः च प्रत्ययः ।

२४ - ३९ - किम् पुनः द्रव्यम् साधनम् आहोस्वित् गुणः ।

२५ - ३९ - किम् च अतः ।

२६ - ३९ - यदि द्रव्यम् साधनम् न एतत् अन्यत् भवति अभिहितात् ।

२७ - ३९ - अथ हि गुणः साधनम् भवति एतत् अन्यत् अभिहितात् ।

२८ - ३९ - अन्यः हि सदिगुणः अन्यः च आसिगुणः ।

२९ - ३९ - किं पुनः साधनम् न्याय्यम् ।

३० - ३९ - गुणः इति आह ।

३१ - ३९ - कथम् ज्ञायते ।

३२ - ३९ - एवम् हि कः चित् कम् चित् पृच्छति ।

३३ - ३९ - क्व देवदत्तः इति ।

३४ - ३९ - सः तस्मै आचष्टे ।

३५ - ३९ - असौ वृक्षे इति ।

३६ - ३९ - कतरस्मिन् ।

३७ - ३९ - यः तिष्ठति इति ।

३८ - ३९ - सः वृक्षः अधिकरणम् भूत्वा अन्येन शब्देन अभिसम्बध्यमानः कर्ता सम्पद्यते ।

३९ - ३९ - द्रव्ये पुनः साधने सति यत् कर्म कर्म एव स्यात् यत् करणम् करणम् एव यत् अधिकरणम् अधिकरणम् एव ।

१ - ३० - अनभिहितवचनम् अनर्थकम् प्रथमाविधानस्य अनवकाशत्वात् ।

२ - ३० - अनभिहितवचनम् अनर्थकम् ।

३ - ३० - किम् कारणम् ।

४ - ३० - प्रथमाविधानस्य अनवकाशत्वात् ।

५ - ३० - अनवकाशा प्रथमा ।

६ - ३० - सा वचनात् भविष्यति. सावकाशा प्रथमा ।

७ - ३० - कः अवकाशः ।

८ - ३० - अकारकम् ।

९ - ३० - वृक्षः प्लक्षः इति ।

१० - ३० - अवकाशः अकारकम् इति चेत् न अस्तिः भवन्तीपरः प्रथमपुरुषः अप्रयुज्यमानः अपि अस्ति ।

११ - ३० - अवकाशः अकारकम् इति चेत् तत् न ।

१२ - ३० - किम् कारणम् ।

१३ - ३० - अस्तिः भवन्तीपरः प्रथमपुरुषः अप्रयुज्यमानः अपि अस्ति इति गम्यते ।

१४ - ३० - वृक्षः प्लक्षः ।

१५ - ३० - अस्ति इति गम्यते. विप्रतिषेधात् वा प्रथमाभावः । अथ वा द्वितीयादयः क्रियन्ताम् प्रथमा वा इति प्रथमा भविष्यति विप्रतिषेधेन ।

१६ - ३० - द्वितीयादीनाम् अवकाशः कटम् करोति भीष्मम् उदारम् शोभनम्दर्शनीयम् इति ।

१७ - ३० - प्रथमायाः अवकाशः अकारकम् वृक्षः प्लक्षः इति ।

१८ - ३० - इह उभयम् प्राप्नोति ।

१९ - ३० - कृतः कटः भीष्मः उदारः शोभनः दर्शनीयः इति ।

२० - ३० - प्रथमा भविष्यति विप्रतिषेधेन ।

२१ - ३० - न सिध्यति ।

२२ - ३० - परत्वात् षष्ठी प्राप्नोति ।

२३ - ३० - शेषलक्षणा षष्ठी अशेषत्वात् न भविष्यति ।

२४ - ३० - कृत्प्रयोगे तु परम् विधानम् षष्ठ्याः तत्प्रतिषेधार्थम् ।

२५ - ३० - कृत्प्रयोगे तु परत्वा त्षष्ठी प्राप्नोति ।

२६ - ३० - तत्प्रतिषेधार्थम् अनभिहिताधिकारः कर्तव्यः ।

२७ - ३० - कर्तव्यः कटः इति ।

२८ - ३० - सः कथम् कर्तव्यः ।

२९ - ३० - यदि एकत्वादयः विभक्त्यर्थाः ।

३० - ३० - अथ हि कर्मादयः विभक्त्यर्थाः न अर्थः अनभिहिताधिकारेण ।

१ - २५ - समयानिकषाहायोगेषु उपसङ्ख्यानम् । समयानिकषाहायोगेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

२ - २५ - समया ग्रामम् निकषा ग्रामम् ।

३ - २५ - हायोगे ।

४ - २५ - हा देवदत्तम् ।

५ - २५ - हा यज्ञदत्तम् ।

६ - २५ - अपरः आह ॒ द्वितीयाविधाने अभितःपरितःसमयानिकषाध्यधिधिग्योगेषु उपसङ्ख्यानम् ।

७ - २५ - द्वितीयाविधाने अभितःपरितःसमयानिकषाध्यधिधिग्योगेषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

८ - २५ - अभितः ग्रामम् परितः ग्रामम् ।

९ - २५ - समया ग्रामम् ।

१० - २५ - निकषा ग्रामम् ।

११ - २५ - अधि अधि ग्रामम् ।

१२ - २५ - धिक् जाल्मम् धिक् वृषलम् ।

१३ - २५ - अपरः आह ।

१४ - २५ - उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु द्वितीया आम्रेडितान्तेषु ततः अन्यत्र अपि दृश्यते ।

१५ - २५ - उभय सर्व इति एताभ्याम् तसन्ताभ्याम् द्वितीया वक्तव्या ।

१६ - २५ - उभयतः ग्रामम् सर्वतः ग्रामम् ।

१७ - २५ - धिग्योगे ।

१८ - २५ - धिक् जाल्मम् धिक् वृषलम् ।

१९ - २५ - उपर्यादिषु त्रिषु आम्रेडितान्तेषु द्वितीया वक्तव्या ।

२० - २५ - उपरि उपरि ग्रामम् ।

२१ - २५ - अधि अधि ग्रामम् ।

२२ - २५ - अधः अधः ग्रामम् ।

२३ - २५ - ततः अन्यत्र अपि दृश्यते ।

२४ - २५ - न देवदत्तम् प्रतिभाति किम् चित् ।

२५ - २५ - बुभुक्षितम् न प्रतिभाति किम् चित् ।

१ - २७ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - २७ - तृतीया यथा स्यात् ।

३ - २७ - अथ द्वितीया सिद्धा ।

४ - २७ - सिद्धा कर्मणि इति एव ।

५ - २७ - तृतीया अपि सिद्धा ।

६ - २७ - कथम् ।

७ - २७ - सुपाम् सुपः भवन्ति इति एव ।

८ - २७ - असति एतस्मिन् सुपाम् सुपः भवन्ति इति तृतीयार्थः अयम् आरम्भः ।

९ - २७ - यवाग्वा अग्निहोत्रं जुहोति ।

१० - २७ - एवम् तर्हि तृतीया अपि सिद्धा ।

११ - २७ - कथम् ।

१२ - २७ - कर्तृकरणयोः इति एव ।

१३ - २७ - अयम् अग्निहोत्रशब्दः अस्ति एव ज्योतिषि वर्तते ।

१४ - २७ - तद्यथा ।

१५ - २७ - अग्निहोत्रम् प्रज्वलयति इति ।

१६ - २७ - अस्ति हविषि वर्तते ।

१७ - २७ - तत् यथा ।

१८ - २७ - अग्निहोत्रम् जुहोति इति ।

१९ - २७ - जुहोतिः च अस्ति एव प्रक्षेपणे वर्तते अस्ति प्रीणात्यर्थे वर्तते ।

२० - २७ - तत् यथा तावत् यवागूशब्दात् तृतीया तदा अग्निहोत्रशब्दः ज्योतिषि वर्तते जुहोतिः च प्रीणात्यर्थे ।

२१ - २७ - तत् यथा ।

२२ - २७ - यवाग्वा अग्निहोत्रम् जुहोति ।

२३ - २७ - अग्निं प्रीणाति ।

२४ - २७ - यदा यवागूशब्दात् द्वितीया तदा अग्निहोत्रशब्दः हविषि वर्तते जुहोतिः च प्रक्षेपणे ।

२५ - २७ - तत् यथा ।

२६ - २७ - यवागूम् अग्निहोत्रम् जुहोति ।

२७ - २७ - यवागूम् हविः अग्नौ प्रक्षिपति ।

१ - १८ - इह कस्मात् न भवति ।

२ - १८ - किम् ते बाभ्रवशालङ्कायनानाम् अन्तरेण गतेन इति ।

३ - १८ - लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति ।

४ - १८ - अथ वा यदि अपि तावत् अयम् अन्तरेणशब्दः दृष्टापचारः निपातः च अनिपातः च अयं तु खलु अन्तराशब्दः अदृष्टापचारः निपातः एव ।

५ - १८ - तस्य अस्य कः अन्यः द्वितीयः सहायः भवितुम् अर्हति अन्यत् अतः निपातात् ।

६ - १८ - तत् यथा ।

७ - १८ - अस्य गोः द्वितीयेन अर्थः इति गौः एव आनीयते न अश्वः न गदर्भः ।

८ - १८ - अन्तरान्तरेणयुक्तानाम् अप्रधानवचनम् ।

९ - १८ - अन्तरान्तरेणयुक्तानामप्रधानग्रहणम् वक्तव्यम् ।

१० - १८ - अप्रधाने द्वीइया भवति इति वक्तव्यम् ।

११ - १८ - अन्तरा त्वाम् च माम् च कमण्डलुः इति ।

१२ - १८ - कमण्डलोः द्वितीया मा भूत् इति ।

१३ - १८ - कः पुनः एताभ्याम् कमण्डलोः योगः ।

१४ - १८ - यत् तत् त्वाम् च माम् च अन्तरा तत् कमण्डलोः स्थानम् ।

१५ - १८ - तत्त् अर्हि वक्तव्यम् ।

१६ - १८ - न वक्तव्यम् ।

१७ - १८ - कमण्डलोः द्वितीया कस्मात् न भवति ।

१८ - १८ - उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिः बलीयसी इति प्रथमा भविष्यति ।

१ - ४० - अत्यन्तसंयोगे कर्मवत् लाद्यर्थम् ।

२ - ४० - अत्यन्तसंयोगे कालाध्वानौ कर्मवत् भवतः इति वक्तव्यम् ।

३ - ४० - किम् प्रयोजनम् ।

४ - ४० - लाद्यर्थम् ।

५ - ४० - लादिभिः अभिधानम् यथा स्यात् ।

६ - ४० - आस्यते मासः ।

७ - ४० - शय्यते क्रोशः ।

८ - ४० - अथ वत्करणम् किमर्थम् ।

९ - ४० - स्वाश्रयम् अपि यथा स्यात् ।

१० - ४० - आस्यते मासम् ।

११ - ४० - शय्यते क्रोशम् ।

१२ - ४० - अकर्मकाणाम् भावे लः भवति इति भावे लः यथा स्यात् ।

१३ - ४० - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

१४ - ४० - न वक्तव्यम् ।

१५ - ४० - प्राकृतमेव एतत् कर्म यथा कटम् करोति शकटम् करोति इति ।

१६ - ४० - एवम् मन्यते ।

१७ - ४० - यत्र कः चित्क्रियाकृतः विशेषः उपजायते तत् न्याय्यम् कर्म इति ।

१८ - ४० - न च इह कः चित् क्रियाकृतः विशेषः उपजायते ।

१९ - ४० - न एवम् शक्यम् ।

२० - ४० - इह अपि न स्यात् ।

२१ - ४० - आदित्यम् पश्यति ।

२२ - ४० - हिमवन्तम् शृणोति ।

२३ - ४० - ग्रामम् गच्छति ।

२४ - ४० - तस्मात् प्राकृतमेव एतत् कर्म यथा कटम् करोति शकटम् करोति इति ।

२५ - ४० - यदि तर्हि प्राकृतम् एव एतत् कर्म अकर्मकाणाम् भावे लः भवति इति भावे लः न प्राप्नोति. आस्यते मासम् देवदत्तेन इति ।

२६ - ४० - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

२७ - ४० - न वक्तव्यम् ।

२८ - ४० - अकर्मकाणाम् इति उच्यते न च के चित् कालभावाध्वभिः अकर्मकाः ।

२९ - ४० - ते एवम् विज्ञास्यामः ।

३० - ४० - क्व चित् ये अकर्मकाः इति ।

३१ - ४० - अथ वा येन कर्मणा सकर्मकाः च अकर्मकाः च भवन्ति तेन अकर्मकाणाम् ।

३२ - ४० - न च एतेन कर्मणा कः चिद् अपि अकर्मकः ।

३३ - ४० - अथ वा यत् कर्म भवति न च भवति तेन कर्मकाणाम् ।

३४ - ४० - न च एतत् कर्म क्व चित् अपि न भवति ।

३५ - ४० - न तर्हि इदानीम् इदम् सूत्रम् वक्तव्यम् ।

३६ - ४० - वक्तव्यम् च ।

३७ - ४० - किम् प्रयोजनम् ।

३८ - ४० - यत्र अक्रियया अत्यन्तसंयोगः तदर्थम् ।

३९ - ४० - क्रोशम् कुटिला नदी ।

४० - ४० - क्रोशम् रमणीया वनराजिः ।

१ - ३ - क्रियापर्वर्गे इति वक्तव्यम् ।

२ - ३ - साधनापवर्गे मा भूत् ।

३ - ३ - मासम् अधीतः अनुवाको न च अनेन गृहीतः इति ।

१ - ९ - क्रियामध्ये इति वक्तव्यम् ।

२ - ९ - इह अपि यथा स्यात् ।

३ - ९ - अद्य देवदत्तः भुक्त्वा द्व्यहात् भोक्ता द्व्यहे भोक्ता ।

४ - ९ - कारकमध्ये इति इयति उच्यमाने इह एव स्यात् ॒ इहस्थः अयम् इष्वासः क्रोशात् लक्ष्यम् विध्यति क्रोशे लक्ष्यम् विध्यति ।

५ - ९ - यम् च विध्यति यतः च विध्यति उभयोः तन्मध्यम् भवति ।

६ - ९ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

७ - ९ - न वक्तव्यम् ।

८ - ९ - न अन्तरेण साधनम् क्रियायाः प्रवृत्तिः भवति ।

९ - ९ - क्रियामध्यम् चेत् कारकमध्यम् अपि भवति तत्र कारकमध्ये इति एव सिद्धम् ।

१ - २३ - कर्मप्रवचनीययुक्ते प्रत्यादिभिः च लक्षणादिषु उपसङ्ख्यानम् सप्तमीपञ्चम्योः प्रतिषेधार्थम् ।

२ - २३ - कर्मप्रवचनीययुक्ते प्रत्यादिभिः च लक्षणादिषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - २३ - वृक्षम् प्रति विद्योतते विद्युत् ।

४ - २३ - वृक्षम् परि ।

५ - २३ - वृक्षमनु ।

६ - २३ - साधुः देवदत्तः मातरम् प्रति ।

७ - २३ - मातरम् परि ।

८ - २३ - मातरम् अनु ।

९ - २३ - किम् प्रयोजनम् ।

१० - २३ - सप्तमीपञ्चम्योः प्रतिषेधार्थम् ।

११ - २३ - सप्तमीपञ्चम्यौ मा भूताम् इति ।

१२ - २३ - साधुनिपुणाभ्याम् अर्चायाम् सप्तमी इति सप्तमी ।

१३ - २३ - पञ्चमी अपाङ्परिभिः इति पञ्चमी ।

१४ - २३ - तत्र अयम् अपि अर्थः अप्रतेः इति न वक्तव्यम् भवति ।

१५ - २३ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

१६ - २३ - न वक्तव्यम् ।

१७ - २३ - उक्तं वा ।

१८ - २३ - किम् उक्तम् ।

१९ - २३ - एकत्र तावत् उक्तम् अप्रतेः इति ।

२० - २३ - इतरत्र अपि यदि अपि तावत् अयम् परिः दृष्टापचारः वर्जने च अवर्जने च अयं खलु अपशब्दः अदृष्टापचारः वर्जनार्थः एव ।

२१ - २३ - तस्य कः अन्यः द्वितीयः सहायः भवितुम् अर्हति अन्यत् अतः वर्जनार्थात् ।

२२ - २३ - तत् यथा ।

२३ - २३ - अस्य गोः द्वितीयेन अर्थः इति गौः एव आनीयते न अश्वः न गदर्भः ।

१ - ५५ - कथम् इदम् विज्ञायते ।

२ - ५५ - यस्य च ऐश्वर्यम् ईश्वरता ईश्वरभावः तस्मात् कर्मप्रवचनीययुक्तात् इति ।

३ - ५५ - आहोस्वित् यस्य स्वस्य ईश्वरः तस्मात् कर्मप्रवचनीययुक्तात् इति ।

४ - ५५ - कः च अत्र विशेषः ।

५ - ५५ - यस्य च ईश्वरवचनम् इति कर्तृनिर्देशः चेत् अवचनात् सिद्धम् ।

६ - ५५ - यस्य च ईश्वरवचनम् इति कर्तृनिर्देशः चेत् अन्तरेण वचनम् सिद्धम् ।

७ - ५५ - अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चालाः ।

८ - ५५ - आधृताः ते तस्मिन् भवन्ति ।

९ - ५५ - सत्यम् एवम् एतत् ।

१० - ५५ - नित्यम् परिग्रहीतव्यम् परिग्रहीत्रधीनम् भवति ।

११ - ५५ - प्रथमानुपपत्तिः तु । प्रथमा न उपपद्यते ।

१२ - ५५ - कुतः ।

१३ - ५५ - पञ्चालेभ्यः ।

१४ - ५५ - का तर्हि स्यात् ।

१५ - ५५ - षष्ठीसप्तम्यौ ।

१६ - ५५ - स्वामीश्वराधिपति इति ।

१७ - ५५ - न तत्र अधिशब्दः पठ्यते ।

१८ - ५५ - यदि अपि न पठ्यते अधिः ईश्वरवाची ।

१९ - ५५ - न तत्र पर्यायवचनानाम् ग्रहणम् ।

२० - ५५ - कथम् ज्ञायते ।

२१ - ५५ - यत् अयम् कस्य चित् पर्यायवचनस्य ग्रहणम् करोति ॒ अधिपतिदायाद इति ।

२२ - ५५ - षष्ठी तर्हि प्राप्नोति ।

२३ - ५५ - शेषलक्षणा षष्ठी अशेषत्वात् न भविष्यति ।

२४ - ५५ - द्वितीया तर्हि प्राप्नोति कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया इति ।

२५ - ५५ - सप्तम्या उक्तत्वात् तस्य अभिसम्बन्धस्य द्वितीया न भविष्यति ।

२६ - ५५ - भवेत् यः अधेः ब्रहमदत्तस्य च अभिसम्बन्धः सः सप्तम्या उक्तः स्यात् ।

२७ - ५५ - यः तु खलु अधेः पञ्चालानाम् च अभिसम्बन्धः तत्र द्वितीया प्राप्नोति ।

२८ - ५५ - स्ववचनात् सिद्धम् । अस्तु यस्य स्वस्य ईश्वरः तस्मात् कर्मप्रवचनीययुक्तात् इति ।

२९ - ५५ - एवम् अपि अन्तरेण वचनम् सिद्धम् ।

३० - ५५ - अधि ब्रह्मदत्तः पञ्चालेषु ।

३१ - ५५ - आधृतः स तेषु भवति ।

३२ - ५५ - सत्यम् एवम् एतत् ।

३३ - ५५ - नित्यम् परिग्रहीता परिग्रहीतव्याधीनः भवति ।

३४ - ५५ - प्रथमानुपपत्तिः तु ।

३५ - ५५ - प्रथमा न उपपद्यते ।

३६ - ५५ - कुतः ।

३७ - ५५ - ब्रह्मदत्तात् ।

३८ - ५५ - का तर्हि स्यात् ।

३९ - ५५ - षष्ठीसप्तम्यौ ।

४० - ५५ - स्वामीश्वराधिपति इति ।

४१ - ५५ - न तत्र अधिशब्दः पठ्यते ।

४२ - ५५ - यदि अपि न पठ्यते अधिः ईश्वरवाची ।

४३ - ५५ - न तत्र पर्यायवचनानाम् ग्रहणम् ।

४४ - ५५ - कथम् ज्ञायते ।

४५ - ५५ - यत् अयम् कस्य चित् पर्यायवचनस्य ग्रहणम् करोति ।

४६ - ५५ - अधिपतिदायाद इति ।

४७ - ५५ - षष्ठी तर्हि प्राप्नोति ।

४८ - ५५ - शेषलक्षणा षष्ठी अशेषत्वात् न भविष्यति ।

४९ - ५५ - द्वितीया तर्हि प्राप्नोति कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया इति ।

५० - ५५ - सप्तम्या उक्तत्वात् तस्य अभिसम्बन्धस्य द्वितीया न भविष्यति ।

५१ - ५५ - भवेत् यः धेः पञ्चालानाम् च अभिसम्बन्धः सः सप्तम्या उक्तः स्यात् यः तु खलु अधेः ब्रह्मदत्तस्य च अभिसंबन्धः तत्र द्वितीया प्राप्नोति ।

५२ - ५५ - एवं तर्हि स्ववचनात् सिद्धम् ।

५३ - ५५ - अधिः स्वम् प्रति कर्मप्रवचनीयसंज्ञः भवति इति वक्तव्यम् ।

५४ - ५५ - एवम् अपि यदा ब्रह्मदत्ते अधिकरणे सप्तमी तदा पञ्चालेभ्यः द्वितीया प्राप्नोति कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीय इति ।

५५ - ५५ - उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिः बलीयसी इति प्रथमा भविष्यति

१ - २९ - अध्वनि अर्थग्रहणम् । अध्वनि अर्थग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२ - २९ - इह अपि मा भूत् ।

३ - २९ - पन्थानम् गच्छति ।

४ - २९ - वीवधम् गच्छत् इ इति ।

५ - २९ - आस्थितप्रतिषेधः च ।

६ - २९ - आस्थितप्रतिषेधः च अयम् वक्तव्यः ।

७ - २९ - यः हि उत्पथेन पन्थानम् गच्छति पथे गच्छति इति एव तत्र भवितव्यम् ।

८ - २९ - किम् अर्थम् पुनः इदम् उच्यते ।

९ - २९ - चतुर्थी यथा स्यात् ।

१० - २९ - अथ द्वितीया सिद्धा ।

११ - २९ - सिद्धा कर्मणि इति एव ।

१२ - २९ - चतुर्थी अपि सिद्धा ।

१३ - २९ - । कथम् ।

१४ - २९ - सम्प्रदाने इति एव ।

१५ - २९ - न सिध्यति ।

१६ - २९ - कर्मणा यम् अभिप्रैति सः संप्रदानम् इति उच्यते ।

१७ - २९ - क्रियया च असौ ग्रामम् अभिप्रैति ।

१८ - २९ - कया क्रियया ।

१९ - २९ - गमिक्रियया ।

२० - २९ - क्रियाग्रहणम् अपि तत्र चोद्यते ।

२१ - २९ - चेष्टायाम् अनध्वनि स्त्रियम् गच्छति अजाम् नयति इति अतिप्रसङ्गः ।

२२ - २९ - चेष्टायाम् अनध्वनि स्त्रियम् गच्छति अजाम् नयति इति अतिप्रसङ्गः भवति ।

२३ - २९ - सिद्धम् तु असम्प्राप्तवचनात् ।

२४ - २९ - सिद्धम् एतत् ।

२५ - २९ - कथम् ।

२६ - २९ - असम्प्राप्ते कर्मणि द्वितीयाचतुर्थ्यौ भवतः इति वक्तव्यम् ।

२७ - २९ - अध्वनः च अनपवादः ।

२८ - २९ - एवम् च कृत्वा अनध्वनि इति एतत् अपि न वक्तव्यम् भवति ।

२९ - २९ - सम्प्राप्तम् हि एतत् कर्म अध्वानम् गच्छति इति ।

१ - ४० - चतुर्थीविधाने तादर्थ्ये उपसङ्ख्यानम् । चतुर्थीविधाने तादर्थ्ये उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

२ - ४० - यूपाय दारु कुण्डलाय हिरण्यम् ।

३ - ४० - किम् इदम् तादर्थ्यम् इति ।

४ - ४० - तदर्थस्य भावः तादर्थ्यम् ।

५ - ४० - तदर्थम् पुनः किम् ।

६ - ४० - सर्वनाम्नः अयम् चतुर्थ्यन्तस्य अर्थशब्देन सह समासः ।

७ - ४० - कथम् च अत्र चतुर्थी ।

८ - ४० - अनेन एव ।

९ - ४० - यदि एवम् इतरेतराश्रयम् भवति ।

१० - ४० - का इतरेतराश्रयता ।

११ - ४० - निर्देशोत्तरकालम् चतुर्थ्या भवितव्यम् चतुर्थ्या च निर्देशः तत् इतरेतराश्रयम् भवति ।

१२ - ४० - इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते ।

१३ - ४० - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

१४ - ४० - न वक्तव्यम् ।

१५ - ४० - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति अर्थशब्देन योगे चतुर्थी इति यत् अयम् चर्तुर्थी तदर्थार्थ इति चतुर्थ्यन्तस्य अर्थशब्देन सह समासम् शास्ति ।

१६ - ४० - न खलु अपि अवश्यं चतुर्थ्यन्तस्य एव अर्थशब्देन सह समासः भवति ।

१७ - ४० - किम् तर्हि ।

१८ - ४० - षष्ठ्यन्तस्य अपि भवति ।

१९ - ४० - तत् यथा ।

२० - ४० - गुरोः इदम् गुर्वर्थम् इति ।

२१ - ४० - यदि तादर्थ्ये उपसङ्ख्यानम् क्रियते न अर्थः सम्प्रदानग्रहणेन ।

२२ - ४० - यः अपि हि उपाध्यायाय गौः दीयते उपाध्यायार्थः सः भवति ।

२३ - ४० - तत्र तादर्थ्ये इति एव सिद्धम् ।

२४ - ४० - अवश्यम् संप्रदानग्रहणम् कर्तव्यम् या अन्येन लक्षणेन सम्प्रदानसञ्ज्ञा तदर्थम् ।

२५ - ४० - छात्राय रुचितम् ।

२६ - ४० - छात्राय स्वदितम् इति ।

२७ - ४० - तत् तर्हि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

२८ - ४० - न कर्तव्यम् ।

२९ - ४० - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति तादर्थ्ये चतुर्थी इति यत् अयम् चतुर्थी तदर्थार्थ इति चतुर्थ्यन्तस्य तदर्थेन सह समासम् शास्ति ।

३० - ४० - क्ल्̥पि सम्पद्यमाने ।

३१ - ४० - क्ल्̥पि सम्पद्यमाने चतुर्थी वक्तव्या ।

३२ - ४० - मूत्राय कल्पते यवागूः ।

३३ - ४० - उच्चाराय कल्पते यवान्नम् इति ।

३४ - ४० - उत्पातेन ज्ञाप्यमाने ।

३५ - ४० - उत्पातेन ज्ञाप्यमाने चतुर्थी वक्तव्या ।

३६ - ४० - वाताय कपिला विद्युत् आतपाय अतिलोहिनी पीता भवति सस्याय दुर्भिक्षाय सिता भवेत् ।

३७ - ४० - मांसौदनाय व्याहरति मृगः ।

३८ - ४० - हितयोगे च ।

३९ - ४० - हितयोगे चतुर्थी वक्तव्या ।

४० - ४० - । हितम् अरोचकिने हितम् आमयाविने ।

१ - १७ - स्वस्तियोगे चतुर्थी कुशलार्थैः आशिषि वाविधानात् ।

२ - १७ - स्वस्तियोगे चतुर्थी कुशलार्थैः आशिषि वाविधानात् भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - १७ - स्वस्तियोगे चतुर्थ्याः अवकाशः स्वस्ति जाल्माय स्वस्ति वृषलाय ।

४ - १७ - कुशलार्थैः आशिषि वाविधानस्य अवकाशः अन्ये कुशलार्थाः ।

५ - १७ - कुशलम् देवत्ताय कुशलम् देवदत्तस्य ।

६ - १७ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

७ - १७ - स्वस्ति गोभ्यः स्वस्ति ब्राह्मणेभ्यः इति ।

८ - १७ - चतुर्थी भवति विप्रतिषेधेन ।

९ - १७ - अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणम् ।

१० - १७ - अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणम् कर्तव्यम् ।

११ - १७ - इह मा भूत् ।

१२ - १७ - अलङ्कुरुते कन्याम् इति ।

१३ - १७ - अपरः आह ॒ अलम् इति पर्याप्त्यर्थग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१४ - १७ - इह अपि यथा स्यात् ।

१५ - १७ - अलम् मल्लः मल्लाय ।

१६ - १७ - प्रभुःमल्लः मल्लाय ।

१७ - १७ - प्रभवति मल्लः मल्लाय इति ।

१ - १३ - अप्राणिषु इति उच्यते ।

२ - १३ - तत्र इदम् न सिध्यति ॒ न त्वा श्वानम् मन्ये , न त्वा शुने मन्ये इति ।

३ - १३ - एवम् तर्हि योगविभागः करिष्यते ।

४ - १३ - मन्यकर्मणि अनादरे विभाषा ।

५ - १३ - ततः अप्राणिषु ।

६ - १३ - अप्राणिषु च विभाषा इति ।

७ - १३ - इह अपि तर्हि प्राप्नोति ॒ न त्वा काकम् मन्ये , न त्वा शुकम् मन्ये इति ।

८ - १३ - यत् एतत् अप्राणिषु इति एतत् अनावादिषु इति वक्ष्यामि ।

९ - १३ - इमे च नावादयः भविष्यन्ति ।

१० - १३ - न त्वा नावम् मन्ये यावत् तीर्णम् न नाव्यम् ।

११ - १३ - न त्वा अन्नम् मन्ये यावत् भुक्तम् न श्राद्धम् ।

१२ - १३ - अत्र येषु प्राणिषु न इष्यते ते नावादयः भविष्यन्ति ।

१३ - १३ - मन्यकर्मणि प्रकृष्यकुत्सितग्रहणम् । मन्यकर्मणि प्रकृष्यकुत्सितग्रहणम् कर्तव्यम् इह मा भूत् ॒ त्वाम् तृणम् मन्ये इति ।

१ - ३३ - तृतीयाविधाने प्रकृत्यादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ३३ - तृतीयाविधाने प्रकृत्यादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ३३ - तृतीयाविधाने प्रकृत्यादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् ।

४ - ३३ - प्रकृत्या अभिरूपः प्रकृत्या दर्शनीयः ।

५ - ३३ - प्रायेण याज्ञिकाः प्रायेण वैयाकरणाः ।

६ - ३३ - माठरः अस्मि गोत्रेण. गार्ग्यः अस्मि गोत्रेण ।

७ - ३३ - समेन धावति ।

८ - ३३ - विषमेण धावति ।

९ - ३३ - द्विद्रोणेन धान्यम् क्रीणाति ।

१० - ३३ - त्रिद्रोणेन धान्यम् क्रीणाति ।

११ - ३३ - पञ्चकेन पशून् क्रीणाति ।

१२ - ३३ - साहस्रेण अश्वान् क्रीणाति. तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

१३ - ३३ - न वक्तव्यम् ।

१४ - ३३ - कर्तृकरणयोः तृतीया इति एव सिद्धम् ।

१५ - ३३ - इह तावत् प्रकृत्या अभिरूपः प्रकृत्या दर्शनीयः इति प्रकृतिकृतम् तस्य आभिरूप्यम् ।

१६ - ३३ - प्रायेण याज्ञिकाः प्रायेण वैयाकरणाः इति ।

१७ - ३३ - एषः तत्र प्रायः येन ते अधीयते ।

१८ - ३३ - माठरः अस्मि गोत्रेण. गार्ग्यः अस्मि गोत्रेण इति ।

१९ - ३३ - एतेन अहम् सञ्ज्ञाये ।

२० - ३३ - समेन धावति ।

२१ - ३३ - विषमेण धावति ।

२२ - ३३ - इदम् अत्र प्रयोक्तव्यम् सत् न प्रयुज्यते समेन पथा धावति विषमेण पथा धावतीति ।

२३ - ३३ - द्विद्रोणेन धान्यम् क्रीणाति ।

२४ - ३३ - त्रिद्रोणेन धान्यम् क्रीणाति ।

२५ - ३३ - तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् ।

२६ - ३३ - द्विद्रोणार्थम् द्विद्रोणम् ।

२७ - ३३ - द्विद्रोणेन हिरण्येन धान्यम् क्रीणाति इति ।

२८ - ३३ - पञ्चकेन पशून् क्रीणाति इति ।

२९ - ३३ - अत्र अपि तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् ।

३० - ३३ - पञ्चपश्वर्थः पञ्चकः ।

३१ - ३३ - पञ्चकेन पशून् क्रीणाति इति ।

३२ - ३३ - साहस्रेण अश्वान् क्रीणाति इति. सहस्रपरिमाणम् साहस्रम् ।

३३ - ३३ - साहस्रेण हिरण्येन अश्वान् क्रीणाति इति.

१ - २८ - किम् उदाहरणम् ।

२ - २८ - तिलैः सह माषान् वपति इति ।

३ - २८ - न एतत् अस्ति ।

४ - २८ - तिलैः मिश्रीकृत्य माषाः उप्यन्ते ।

५ - २८ - तत्र करणे इति एव सिद्धम् ।

६ - २८ - इदम् तर्हि ।

७ - २८ - पुत्रेण सह आगतः देवदत्तः इति ।

८ - २८ - अप्रधाने कर्तरि तृतीया यथा स्यात् ।

९ - २८ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

१० - २८ - प्रधाने कर्तरि लादयः भवन्ति इति प्रधानकर्ता क्तेन अभिधीयते यः च अप्रधानम् सिद्धा तत्र कर्तरि इति एव तृतीया ।

११ - २८ - इदम् तर्हि ।

१२ - २८ - पुत्रेण सह आगमनम् देवदत्तस्य इति ।

१३ - २८ - षष्ठी अत्र बाधिका भविष्यति ।

१४ - २८ - इदम् तर्हि ।

१५ - २८ - पुत्रेण सह स्थूलः ।

१६ - २८ - पुत्रेण सह पिङ्गलः इति ।

१७ - २८ - इदम् च अपि उदाहरणम् तिलैः सह माषान् वपति इति ।

१८ - २८ - ननु च उक्तम् तिलैः मिश्रीकृत्य माषाः उप्यन्ते ।

१९ - २८ - तत्र करणे इति एव सिद्धम् इति ।

२० - २८ - भवेत् सिद्धम् यदा तिलैः मिश्रीकृत्य उप्येरन् ।

२१ - २८ - यदा तु खलु कस्य चिन् माषबीजावापः उपस्थितः तदर्थम् च क्षेत्रम् उपार्जितम् तत्र अन्यत् अपि किं चिद् उप्यते यदि भविष्यति भविष्यति इति तदा न सिध्यति ।

२२ - २८ - सहयुक्ते अप्रधानवचनम् अनर्थकम् उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिबलीयस्त्वात् अन्यत्र अपि ।

२३ - २८ - सहयुक्ते अप्रधानवचनम् अनर्थकम् ।

२४ - २८ - किं कारणम् ।

२५ - २८ - उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिबलीयस्त्वात् ।

२६ - २८ - अन्यत्र अपि कारकविभक्तिर्बलीयसी इति प्रथमा भविष्यति ।

२७ - २८ - क्व अन्यत्र ।

२८ - २८ - गाः स्वामी व्रजति इति ।

१ - ८ - इह कस्मात् न भवति ।

२ - ८ - अक्षि काणम् अस्य इति ।

३ - ८ - अङ्गात् विकृतात् तद्विकारतः चेत् अङ्गिनः वचनम् ।

४ - ८ - अङ्गात् विकृतात् तृतीया वक्तव्या तेन एव चेत् विकारेण अङ्गी द्योत्यते इति वक्तव्यम् ।

५ - ८ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

६ - ८ - न वक्तव्यम् ।

७ - ८ - अङ्गशब्दः अयम् समुदायशब्दः येन इति च करणे एषा तृतीया ।

८ - ८ - येन अवयवेन समुदायः अङ्गी द्योत्यते तस्मिन् भवितव्यम् न च एतेन अवयवेन समुदायः द्योत्यते ।

१ - १४ - इत्थम्भूतलक्षणे तत्स्थे प्रतिषेधः ।

२ - १४ - इत्थम्भूतलक्षणे तत्स्थे प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - १४ - अपि भवान्कमण्डलुपाणिम् छात्रम द्राक्षीत् इति ।

४ - १४ - न वा इत्थम्भूतस्य लक्षणेन अपृथग्भावात् ।

५ - १४ - न वा वक्तव्यम् ।

६ - १४ - किम् कारणम् ।

७ - १४ - इत्थम्भूतस्य लक्षणेन अपृथग्भावात् ।

८ - १४ - यत्र इत्थम्भूतस्य पृथग्भूतम् लक्षणम् तत्र भवितव्यम् ।

९ - १४ - न च अत्र इत्थम्भूतस्य पृथग्भूतम् लक्षणम् ।

१० - १४ - किम् वक्तव्यम् एतत् ।

११ - १४ - न हि ।

१२ - १४ - कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते ।

१३ - १४ - तथा हि अयम् प्राधान्येन लक्षणम् प्रतिनिर्दिशति ।

१४ - १४ - इत्थम्भूतस्य लक्षणम् इत्थंभूतलक्षणम् तस्मिन् नित्थंभूतलक्षणे इति ।

१ - ३१ - सञ्ज्ञः कृत्प्रयोगे षष्ठी विप्रतिषेधेन । सञ्ज्ञः अन्यतरस्याम् कर्मणि इति एतस्मात् कृप्रयोगे षष्ठी भवति विप्रतिषेधेन ।

२ - ३१ - सञ्ज्ञः अन्यतरस्याम् इति अस्य अवकाशः ।

३ - ३१ - मातरम् सञ्जानीते ।

४ - ३१ - मात्रा सञ्जानीते ।

५ - ३१ - कृत्प्रयोगे षष्ठ्याः अवकाशः ।

६ - ३१ - इध्मप्रव्रश्चनः पलाशशातनः ।

७ - ३१ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

८ - ३१ - मातुः सञ्ज्ञाता ।

९ - ३१ - पितुः सञ्ज्ञाता इति ।

१० - ३१ - षष्ठी भवति विप्रतिषेधेन ।

११ - ३१ - उपपदविभक्तेः च उपपदविभक्तिः । उपपदविभक्तेः च उपपदविभक्तिः भवति विप्रतिषेधेन । अन्यारादितरेर्तदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते इति अस्य अवकाशः ।

१२ - ३१ - अन्यः देवदत्तात् ।

१३ - ३१ - स्वामीश्वराधिपतिदायादसाक्षिप्रतिभूप्रसूतैः च इति अस्य अवकाशः ।

१४ - ३१ - गोषु स्वामी ।

१५ - ३१ - गवां स्वामी ।

१६ - ३१ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

१७ - ३१ - अन्यः गोषु स्वामी ।

१८ - ३१ - अन्यः गवां स्वामी इति ।

१९ - ३१ - स्वामीश्वराधिपति इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

२० - ३१ - न एषः युक्त्ः विप्रतिषेधः ।

२१ - ३१ - न हि अत्र गावः अन्ययुक्ताः ।

२२ - ३१ - कः तर्हि ।

२३ - ३१ - स्वामी ।

२४ - ३१ - एवम् तर्हि तुल्यार्थः अतुलोपमाभ्याम् तृतीया अन्यतरस्याम् इति अस्य अवकाशः ।

२५ - ३१ - तुल्यः देवदत्तस्य ।

२६ - ३१ - तुल्यः देवदत्तेन इति ।

२७ - ३१ - स्वामीश्वराधिपति इति अस्य वकाशः सः एव ।

२८ - ३१ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

२९ - ३१ - तुल्यः गोभिः स्वामी ।

३० - ३१ - तुल्यः गवां स्वामी इति ।

३१ - ३१ - तुल्यार्थः रतुलोपमाभ्याम् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

१ - २० - निमित्तकारणहेतुषु सर्वासाम् प्रायदर्शनम् । निमित्तकारणहेतुषु सर्वा विभक्तयः प्रायेण दृश्यन्ते इति वक्तव्यम् ।

२ - २० - किम् निमित्तम् वसति ।

३ - २० - केन निमित्तेन वसति ।

४ - २० - कस्मै निमित्ताय वसति ।

५ - २० - कस्मात् निमित्तात् वसति ।

६ - २० - कस्य निमित्तस्य वसति ।

७ - २० - कस्मिन् निमित्ते वसति ।

८ - २० - किम् कारणम् वसति ।

९ - २० - केन कारणेन वसति ।

१० - २० - कस्मै कारणाय वसति ।

११ - २० - कस्मात् कारणात् वसति ।

१२ - २० - कस्य कारणस्य वसति ।

१३ - २० - कस्मिन् कारणे वसति ।

१४ - २० - कः हेतुः वसति ।

१५ - २० - कम् हेतुम् वसति ।

१६ - २० - केन हेतुना वसति ।

१७ - २० - कस्मै हेतवे वसति ।

१८ - २० - कस्मात् हेतोः वसति ।

१९ - २० - कस्य हेतोः वसति ।

२० - २० - कस्मिन् हेतौ वसति ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:15.7670000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

bucketing

  • स्त्री. (receipt of orders to purchase and sell stock without intention of executing orders and without execution of orders - BI.) बुडवणूक 
  • स्त्री. बुडवणी 
RANDOM WORD

Did you know?

I want Ganesh Puran marathi book which is on your site by Balbheem Bhat.
Category : Puranic Literature
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Dictionaries: 44
  • Hindi Pages: 4,328
  • Total Pages: 38,982
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Tags: 2,508
  • English Pages: 234
  • Marathi Pages: 22,630
  • Sanskrit Pages: 11,789
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.