TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद २ - खण्ड २६

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड २६
१ - ६५ - द्वित्राः त्रिचतुराः इति कः अयम् समासः ।

२ - ६५ - बहुव्रीहिः इति आह ।

३ - ६५ - कः अस्य विग्रहः ।

४ - ६५ - द्वौ वा त्रयः वा इति ।

५ - ६५ - भवेत् यदा बहूनाम् आनयनम् तदा बहुवचनम् उपपन्नम् यदा तु खलु द्वौ आनीयेते तदा न सिध्यति ।

६ - ६५ - तदा अपि सिध्यति ।

७ - ६५ - कथम् ।

८ - ६५ - के चित् तावत् आहुः ॒ अनिर्ज्ञाते अर्थे बहुवचनम् प्रयोक्तव्यम् इति ।

९ - ६५ - तत् यथा ॒ कति भवतः पुत्राः ।

१० - ६५ - कति भवतः भार्याः इति ।

११ - ६५ - अपरः आह ॒ द्वौ वा इति उक्ते त्रयः वा इति गम्यते ।

१२ - ६५ - त्रयः वा इति उक्ते द्वौ वा इति गम्यते ।

१३ - ६५ - सा एषा पञ्चाधिष्ठाना वाक् ।

१४ - ६५ - अत्र युक्तम् बहुवचनम् ।

१५ - ६५ - अथ द्विदशाः त्रिदशाः इति कः अयम् समासः ।

१६ - ६५ - बहुव्रीहिः इति आह ।

१७ - ६५ - कः अस्य विग्रहः ।

१८ - ६५ - द्विः दश द्विशशाः इति ।

१९ - ६५ - सङ्ख्यासमासे सुजन्तत्वात् सङ्ख्याप्रसिद्धिः ।

२० - ६५ - सङ्ख्यासमासे सुजन्तत्वात् सङ्ख्या इति अप्रसिद्धिः ।

२१ - ६५ - न हि सुजन्ता सङ्ख्या अस्ति ।

२२ - ६५ - एवम् तर्हि एवम् विग्रहः करिष्यते ।

२३ - ६५ - द्वौ दशतौ द्विदशाः इति ।

२४ - ६५ - एवम् अपि अत्कारान्तत्वात् सङ्ख्या इति अप्रसिद्धिः ।

२५ - ६५ - न हि अत्कारान्ता सङ्ख्या अस्ति ।

२६ - ६५ - अस्तु तर्हि अयम् एव विग्रहः द्विः दश द्विशशाः इति ।

२७ - ६५ - ननु च उक्तम् सङ्ख्यासमासे सुजन्तत्वात् सङ्ख्या इति अप्रसिद्धिः इति ।

२८ - ६५ - न वा असुजन्तत्वात् ।

२९ - ६५ - न वा एषः दोषः ।

३० - ६५ - किम् कारणम् ।

३१ - ६५ - असुजन्तत्वात् ।

३२ - ६५ - सुजन्ता इति उच्यते ।

३३ - ६५ - न च अत्र सुजन्तम् पश्यामः ।

३४ - ६५ - किम् पुनः कारणम् वाक्ये सुच् दृश्यते समासे तु न दृश्यते ।

३५ - ६५ - सुजभावः अहिहितार्थत्वात् समासे ।

३६ - ६५ - समासे सुचः अभावः ।

३७ - ६५ - किम् कारणम् ।

३८ - ६५ - अहिहितार्थत्वात् ।

३९ - ६५ - अभिहितः सुजर्थः समासेन इति कृत्वा समासे सुच् न भविष्यति ।किम् च भोः सुजर्थे इति समासः उच्यते ।

४० - ६५ - न खलु सुजर्थे इति उच्यते गम्यते तु सुजर्थः ।

४१ - ६५ - कथम् ।

४२ - ६५ - यावता सङ्ख्येयः यः सङ्ख्यया सङ्ख्यायते सः च क्रियाभ्यावृत्त्यर्थः ।

४३ - ६५ - सः च उक्तः समासेन इति कृत्वा समासे सुच् न भविष्यति ।

४४ - ६५ - अशिष्यः सङ्ख्योत्तरपदः सङ्ख्येयवाभिध्यायित्वात् ।

४५ - ६५ - अशिष्यः सङ्ख्योत्तरपदः बहुव्रीहिः ।

४६ - ६५ - किम् कारणम् ।

४७ - ६५ - सङ्ख्येयवाभिध्यायित्वात् ।

४८ - ६५ - सङ्ख्येयम् वार्थः च अभिदीयते ।

४९ - ६५ - तत्र अन्यपदार्थे इति एव सिद्धम् ।

५० - ६५ - भवेत् सिद्धम् अधिकविंशाः अधिकत्रिंशाः इति यत्र एतत् विचार्यते ।

५१ - ६५ - विशत्यादयः दशदर्थे वा स्युः परिमाणिनि वा इति ।

५२ - ६५ - इदम् तु न सिध्यति अधिकदशाः इति यत्र नियोगतः सङ्ख्येये एव वर्तते ।

५३ - ६५ - अथ उपदशाः इति कः अयम् समासः ।

५४ - ६५ - बहुव्रीहिः इति आह ।

५५ - ६५ - कः अस्य विग्रहः ।

५६ - ६५ - दशानाम् समीपे उपदशाः इति ।

५७ - ६५ - कस्य पुनः सामीप्यम् अर्थः ।

५८ - ६५ - उपस्य ।

५९ - ६५ - यदि एवम् न अन्यपदार्थः भवति ।

६० - ६५ - तत्र प्रथानिर्दिष्टम् सङ्ख्याग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् ।

६१ - ६५ - मत्वर्थे वा पूर्वस्य विधानात् ।

६२ - ६५ - अथ वा मत्वर्थे पूर्वः योगः ।

६३ - ६५ - अमत्वर्थः अयम् आरम्भः ।

६४ - ६५ - कबभावार्थम् वा ।

६५ - ६५ - अथ व कप् मा भूत् इति ।

१ - ३३ - दिक्समाससहयोगयोः च अन्तरालप्रधानाभिधानात् ।

२ - ३३ - दिक्समाससहयोगयोः च अशिष्यः बहुव्रीहिः ।

३ - ३३ - किम् कारणम् ।

४ - ३३ - अन्तरालप्रधानाभिधानात् ।

५ - ३३ - दिक्समासे सहयोगे च अन्तरालम् प्रधानम् च अभिधीयते ।

६ - ३३ - तत्र अन्यपदार्थे इति एव सिद्धम् ।

७ - ३३ - यदि एवम् दक्षिणपूर्वा दिक् समानाधिकरणलक्षणः पुंवद्भावः न प्राप्नोति ।

८ - ३३ - अद्य पुनः इयम् सा एव दक्षिणा सा एव पूर्वा इति कृत्वा समानाधिकरणलक्षणः पुंवद्भावः सिद्धः भवति ।

९ - ३३ - न सिध्यति ।

१० - ३३ - भाषितपुंस्कस्य पुंवद्भावः ।

११ - ३३ - न च एतौ भाषितपुंस्कौ ।

१२ - ३३ - ननु च भोः दक्षिणशब्दः पूर्वशब्दः च पुंसि भाष्येते ।

१३ - ३३ - समानायाम् आकृतौ यत् भाषितपुंस्कम् ।

१४ - ३३ - आकृत्यन्तरे च एतौ भाषितपुंस्कौ ।

१५ - ३३ - दक्षिणा पूर्वा इति दिक्शब्दौ ।

१६ - ३३ - दक्षिणः पूर्वः इति व्यवस्थाशब्दौ ।

१७ - ३३ - यदि पुनः दिक्शब्दाः अपि व्यवस्थाशब्दाः स्युः ।

१८ - ३३ - कथम् यानि दिगपदिष्टानि कार्याणि ।

१९ - ३३ - यदा दिशः व्यवस्थाम् वक्ष्यन्ति ।

२० - ३३ - यदि तरि यः यः दिशि वर्तते सः सः दिक्शब्दः रमणीयादिषु अतिप्रसङ्गः भवति ।

२१ - ३३ - रमणीया दिक् शोभना दिक् इति ।

२२ - ३३ - अथ मतम् एतत् दिशि दृष्टः दिग्दृष्टः दिग्दिष्टः शब्दः दिक्शब्दः दिशम् यः न व्यभिचरति इति रमणीयादिषु अतिप्रसङ्गः न भवति ।

२३ - ३३ - पुंवद्भावः तु प्राप्नोति ।

२४ - ३३ - एवम् तर्हि सर्वनाम्नः वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः वक्तव्यः दक्षिणोत्तरपूर्वाणाम् इति एवमर्थम् ।

२५ - ३३ - एवम् च कृत्वा दिक् दिक्समाससहयोगयोः च अन्तरालप्रधानाभिधानात् इति एव ।

२६ - ३३ - ननु च उक्तम् दक्षिणपूर्वा दिक् समानाधिकरणलक्षणः पुंवद्भावः न प्राप्नोति इति ।

२७ - ३३ - न एषः दोषः ।

२८ - ३३ - सर्वनाम्नः वृत्तिमात्रे पुंवद्भावेन परिहृतम् ।

२९ - ३३ - मत्वर्थे वा पूर्वस्य विधानात् ।

३० - ३३ - अथ वा मत्वर्थे पूर्वः योगः ।

३१ - ३३ - अमत्वर्थः अयम् आरम्भः ।

३२ - ३३ - कबभावार्थम् वा ।

३३ - ३३ - अथ व कप् मा भूत् इति ।

१ - २० - तृतीयासप्तम्यन्तेषु च क्रियाभिधानात् ।

२ - २० - तृतीयासप्तम्यन्तेषु च क्रियाभिधानात् अशिष्यः बहुव्रीहिः ।

३ - २० - किम् कारणम् ।

४ - २० - क्रियाभिधानात् ।

५ - २० - क्रिया अभिधीयते ।

६ - २० - तत्र अन्यपदार्थे इति एव सिद्धम् ।

७ - २० - न वा एकशेषप्रतिषेधार्थम् ।

८ - २० - न वा अशिष्यः ।

९ - २० - किम् कारणम् ।

१० - २० - एकशेषप्रतिषेधार्थम् इदम् वक्तव्यम् ।

११ - २० - पूर्वदीर्घार्थम् च ।

१२ - २० - पूर्वदीर्घार्थम् च इदम् वक्तव्यम् ।

१३ - २० - केशाकेशि ।

१४ - २० - स्यात् एतत् प्रयोजनम् यदि नियोगतः अस्य अनेन एव दीर्घत्वम् स्यात् ।

१५ - २० - अथ इदानीम् अन्येषाम् अपि दृश्यते इति दीर्घत्वम् न प्रयोजनम् भवति ।

१६ - २० - मत्वर्थे वा पूर्वस्य विधानात् ।

१७ - २० - अथ व मत्वर्थे पूर्वः योगः ।

१८ - २० - अमत्वर्थः अयम् आरम्भः ।

१९ - २० - कबभावार्थम् वा ।

२० - २० - अथ व कप् मा भूत् इति ।

१ - २८ - चार्थे इति उच्यते चः च अव्ययम् ।

२ - २८ - तेन समासस्य अव्ययसञ्ज्ञा प्राप्नोति ।

३ - २८ - न एषः दोषः ।

४ - २८ - पाठेन अव्ययसञ्ज्ञा क्रियते ।

५ - २८ - न च समासः तत्र पठ्यते ।

६ - २८ - पाठेन अपि अव्ययसञ्ज्ञायाम् सत्याम् अभिदेहेयवत् लिङ्गवचनानि भवन्ति ।

७ - २८ - यः च इह अर्थः अभिधीयते न तस्य लिङ्गसङ्ख्याभ्याम् योगः अस्ति ।

८ - २८ - न इदम् वाचनिकम् अलिङ्गता असङ्ख्यता व ।

९ - २८ - किम् तर्हि ।

१० - २८ - स्वाभाविकम् एतत् ।

११ - २८ - तत् यथा ॒ समानम् ईहमानानाम् अधीयानानाम् च के चित् अर्थैः युज्यन्ते अपरे न ।

१२ - २८ - न च इदानीम् कः चित् अर्थवान् इति कृत्वा सर्वैः अर्थवद्भिः शक्यम् भवितुम् कः चित् अनर्थकः इति कृत्वा सर्वैः अनर्थकैः ।

१३ - २८ - तत्र किम् अस्माभिः शक्यम् कर्तुम् ।

१४ - २८ - यत् प्राक् समासात् चार्थस्य लिङ्गसङ्ख्याभ्याम् योगः न अस्ति समासे च भवति स्वाभाविकम् एतत् ।

१५ - २८ - अथ वा आश्रयतः लिङ्गवचनानि भविष्यन्ति ।

१६ - २८ - गुणवचनानाम् हि शब्दानाम् आश्रयतः लिङ्गवचनानि भवन्ति ।

१७ - २८ - तत् यथा शुक्लम् वस्त्रम् , शुक्ला शाटी शुक्लः कम्बलः , शुक्लौ कम्बलौ शुक्लाः कम्बलाः इति ।

१८ - २८ - यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति गुणः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् गुणस्य अपि भवति ।

१९ - २८ - एवम् इह अपि यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति समासः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् समासस्य अपि भविष्यति ।

२० - २८ - अथ इह कस्मात् न भवति ।

२१ - २८ - याज्ञिकः च अयम् वैयाकरणः च ।

२२ - २८ - कठः च अयम् बह्वृचः च ।

२३ - २८ - औक्थिकः च अयम् मीमांसकः च इति ।

२४ - २८ - शेषः इति वर्तते ।

२५ - २८ - अशेषत्वात् न भविष्यति ।

२६ - २८ - यदि शेषः इति वर्तते उपास्नातम् स्थूलसिक्तम् तूष्णीङ्गङ्गम् महाह्रदम् द्रोणम् चेत् अशकः गन्तुम् मा त्वा ताप्ताम् कृताकृते इति एतत् न सिध्यति ।

२७ - २८ - न एषः दोषः ।

२८ - २८ - अन्यत् हि कृतम् अन्यत् अकृतम् ।

१ - १३४ - चार्थे द्वन्द्ववचने असमासे अपि चार्थसम्प्रत्ययात् अनिष्टप्रसङ्गः ।

२ - १३४ - चार्थे द्वन्द्ववचने असमासे अपि चार्थसम्प्रत्ययात् अनिष्टम् प्राप्नोति ।

३ - १३४ - अहः अहः नयमानः गाम् अश्वम् पुरुषम् पशुम् वैवस्वतः न तृप्यति सुरायाः इव दुर्मदी इन्द्रः त्वष्टा वरुणः वायुः आदित्यः इति ।

४ - १३४ - सिद्धम् तु युगपदधिकरणवचने द्वन्द्ववचनात् ।

५ - १३४ - सिद्धम् एतत् ।

६ - १३४ - कथम् ।

७ - १३४ - युगपदधिकरणवचने द्वन्द्वः भवति इति वक्तव्यम् ।

८ - १३४ - तत्र पुंवद्भावप्रतिषेधः ।

९ - १३४ - तत्र एतस्मिन् लक्षणे पुंवद्भावस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१० - १३४ - पट्वीमृद्व्यौ ।

११ - १३४ - समानाधिकरणलक्षणः पुंवद्भावः प्राप्नोति ।

१२ - १३४ - विप्रतिषिद्धेषु च अनुपपत्तिः ।

१३ - १३४ - विप्रतिषिद्धेषु युगपदधिकरणवचतायाः अनुपपत्तिः ।

१४ - १३४ - शीतोष्णे सुखदुःखे जननमरणे ।

१५ - १३४ - किम् कारणम् ।

१६ - १३४ - सुखप्रतिघातेन हि दुःखम् दुःकप्रतिघातेन च सुखम् ।

१७ - १३४ - यत् तावत् उच्यते तत्र पुंवद्भावप्रतिषेधः इति ।

१८ - १३४ - इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः ॒ अथ इह कस्मात् न भवति ।

१९ - १३४ - दर्शनीयायाः माता दर्शनीयामाता इति ।

२० - १३४ - अथ मतम् एतत् प्राक् समासात् यत्र सामानाधिकरण्यम् तत्र पुंवद्भावः भवति इति इह अपि न दोषः भवति ।

२१ - १३४ - यद् अपि उच्यते विप्रतिषिद्धेषु च अनुपपत्तिः इति ।

२२ - १३४ - सर्वे एव हि शब्दाः विप्रतिषिद्धाः ।

२३ - १३४ - इह अपि प्लक्षन्यग्रोधौ इति प्लक्षशब्दः प्रयुज्यमानः प्लक्षार्थम् सम्प्रत्याययति न्यग्रोधार्थम् निवर्तयति ।

२४ - १३४ - न्यग्रोधशब्दः प्रयुज्यमानः न्यग्रोधार्थम् सम्प्रत्याययति प्लक्षार्थम् निवर्तयति ।

२५ - १३४ - अत्र चेत् युक्ता युगपत् अधिकरण्वचनता दृश्यते इह अपि युक्ता दृश्यताम् ।

२६ - १३४ - एवम् अपि शब्दपौर्वापर्यप्रयोगात् अर्थपौर्वापर्याभिधानम् ।

२७ - १३४ - शब्दपौर्वापर्यप्रयोगात् अर्थपौर्वापर्याभिधानम् प्राप्नोति ।

२८ - १३४ - अतः किम् ।

२९ - १३४ - युगपतधिकरणवचनतायाः अनुपपत्तिः ।

३० - १३४ - प्लक्षन्यग्रोधौ प्लक्षन्यग्रोधाः इति ।

३१ - १३४ - यथ एव हि शब्दानाम् पौर्वापर्यम् तद्वत् अर्थानाम् अपि भवितव्यम् ।

३२ - १३४ - शब्दपौर्वापर्यप्रयोगात् अर्थपौर्वापर्याभिधानम् इति चेत् द्विवचनबहुवचनानुपपत्तिः ।

३३ - १३४ - शब्दपौर्वापर्यप्रयोगात् अर्थपौर्वापर्याभिधानम् इति चेत् द्विवचनबहुवचनानुपपत्तिः ॒ प्लक्षन्यग्रोधौ प्लक्षन्यग्रोधाः इति ।

३४ - १३४ - प्लक्षशब्दः सार्थकः निवृत्तः न्यग्रोधशब्दः उपस्थितः एकार्थः तस्य एकार्थत्वात् एकवचनम् एव प्राप्नोति ।

३५ - १३४ - विग्रहे तु युगपद्वचनम् ज्ञापकम् युगपद्वचनस्य ।

३६ - १३४ - विग्रहे खलु अपि युगपद्वचनता दृश्यते ॒ द्यवा ह क्षमा ।

३७ - १३४ - द्यवा चित् अस्मै पृथिवी नमेते इति ।

३८ - १३४ - किम् एतत् ।

३९ - १३४ - युगपदधिकरणवचनतायाः उपोद्बलकम् ।

४० - १३४ - विग्रहे किल नाम युगपदधिकरणवचनता स्यात् किम् पुनः समासे ।

४१ - १३४ - समुदायात् सिद्धम् ।

४२ - १३४ - समुदायात् सिद्धम् एतत् ।

४३ - १३४ - किम् एतत् समुदायात् सिद्धम् इति ।

४४ - १३४ - द्विवचनबहुवचनप्रसिद्धिः इति चोदितम् ।

४५ - १३४ - तस्य अयम् परिहारः ।

४६ - १३४ - समुदायात् सिद्धम् इति चेत् न एकार्थत्वात् समुदायस्य ।

४७ - १३४ - समुदायात् सिद्धम् इति चेत् तत् न ।

४८ - १३४ - किम् कारणम् ।

४९ - १३४ - एकार्थत्वात् समुदायस्य ।

५० - १३४ - एकार्थाः हि समुदायाः भवन्ति ।

५१ - १३४ - तत् यथा शतम् यूथम् वनम् इति ।

५२ - १३४ - न ऐकार्थ्यम् ।

५३ - १३४ - न अयम् एकार्थः ।

५४ - १३४ - किम् तर्हि ।

५५ - १३४ - द्व्यर्थः बह्वर्थः च ।

५६ - १३४ - प्लक्षः अपि द्व्यर्थः न्यग्रोधः अपि द्व्यर्थः ।

५७ - १३४ - यदि तर्हि प्लक्षः अपि द्व्यर्थः न्यग्रोधः अपि द्व्यर्थः तयोः अनेकार्थत्वात् बहुवचनप्रसङ्गः ।

५८ - १३४ - तयोः अनेकार्थत्वात् बहुषु बहुवचनम् इति बहुवचनम् प्राप्नोति ।

५९ - १३४ - तयोः अनेकार्थत्वात् बहुवचनप्रसङ्गः इति चेत् न बहुत्वाभावात् ।

६० - १३४ - तयोः अनेकार्थत्वात् बहुवचनप्रसङ्गः इति चेत् तत् न ।

६१ - १३४ - किम् कारणम् ।

६२ - १३४ - बहुत्वाभावात् ।

६३ - १३४ - न अत्र बहुत्वम् अस्ति ।

६४ - १३४ - किम् उच्यते बहुत्वाभावात् इति यावता इदानीम् एव उक्तम् प्लक्षः अपि द्व्यर्थः न्यग्रोधः अपि द्व्यर्थः इति ।

६५ - १३४ - याभ्याम् एव अत्र एकः द्व्यर्थः ताभ्याम् एव अपरः अपि ।

६६ - १३४ - यदि एवम् अन्यवाचकेन अन्यस्य वचनानुपपत्तिः ।

६७ - १३४ - अन्यवाचकेन शब्देन अन्यस्य वचनम् न उपपद्यते ।

६८ - १३४ - अन्यवाचकेन अन्यस्य वचनानुपपत्तिः इति चेत् प्लक्षस्य न्यग्रोधत्वात् न्यग्रोधस्य प्लक्षत्वात् स्वशब्देन अभिधानम् ।

६९ - १३४ - अन्यवाचकेन अन्यस्य वचनानुपपत्तिः इति चेत् उच्यते तत् न ।

७० - १३४ - किम् कारणम् ।

७१ - १३४ - प्लक्षस्य न्यग्रोधत्वात् न्यग्रोधस्य प्लक्षत्वात् स्वशब्देन अभिधानम् ।

७२ - १३४ - प्लक्षः अपि न्यग्रोधः न्यग्रोधः अपि प्लक्षः ।

७३ - १३४ - कथम् पुनः प्लक्षः अपि न्यग्रोधः न्यग्रोधः अपि प्लक्षः स्यात् यावता कारणात् द्रव्ये शब्दनिवेशः ।

७४ - १३४ - कारणात् द्रव्ये शब्दनिवेशः इति चेत् तुल्यकारणत्वात् सिद्धम् ।

७५ - १३४ - कारणात् द्रव्ये शब्दनिवेशः इति चेत् एवम् उच्यते ॒ तत् न तुल्यकारणत्वात् सिद्धम् ।

७६ - १३४ - तुल्यम् हि कारणम् ।

७७ - १३४ - यदि तावत् प्रक्षरति इति प्लक्षः स्यान् न्यग्रोधे अपि एतत् भवति ।

७८ - १३४ - तथा यदि न्यक् रोहति इति न्यग्रोधः प्लक्षे अपि एतत् भवति ।

७९ - १३४ - दर्शनम् वै हेतुः न च न्यग्रोधे प्लक्षशब्दः दृश्यते ।

८० - १३४ - दर्शनम् हेतुः इति चेत् तुल्यम् ।

८१ - १३४ - दर्शनम् हेतुः इति चेत् तुल्यम् एतत् भवति ।

८२ - १३४ - प्लक्षे अपि न्यग्रोधशब्दः दृश्यताम् ।

८३ - १३४ - तुल्यम् हि कारणम् ।

८४ - १३४ - न वै लोके एषः सम्प्रत्ययः भवति ।

८५ - १३४ - न हि प्लक्षः आनीयताम् इति उक्ते न्य्रग्रोधः आनीयते ।

८६ - १३४ - तद्विषयम् च ।

८७ - १३४ - तद्विषयम् च एतत् द्रष्टव्यम् प्लक्षस्य न्यग्रोधत्वम् ।

८८ - १३४ - किंविषयम् ।

८९ - १३४ - द्वन्द्वविषयम् ।

९० - १३४ - युक्तम् पुनः यत् नियतविषयाः नाम शब्दाः स्युः ।

९१ - १३४ - बाढम् युक्तम् ।

९२ - १३४ - अन्यत्र अपि तद्विषयदर्शनात् ।

९३ - १३४ - अन्यत्र अपि हि नियतविषयाः शब्दाः दृश्यन्ते ।

९४ - १३४ - तत् यथा ॒ समाने रक्ते वर्णे गौः लोहितः इति भवति आस्वः शोणः इति ।

९५ - १३४ - समाने च काले वर्णे गौः कृष्णः इति भवति अश्वः हेमः इति ।

९६ - १३४ - समाने च शुक्ले वर्णे गौः श्वेतः इति भवति अश्वः कर्कः इति ।

९७ - १३४ - यदि तर्हि प्लक्षः अपि न्यग्रओधः न्यग्रोधः अपि प्लक्षः एकेन उक्तत्वात् अपरस्य प्रयोगः अनुपपन्नः ।

९८ - १३४ - एकेन उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य अपरस्य प्रयोगः न उपपद्यते ।

९९ - १३४ - प्लक्षेण न्यग्रोधस्य न्यग्रोधप्रयोगः ।

१०० - १३४ - एकेन उक्तत्वात् अपरस्य प्रयोगः अनुपपन्नः इति चेत् अनुक्तत्वात् प्लक्षेण न्यग्रोधस्य न्यग्रोधप्रयोगः । एकेन उक्तत्वात् अपरस्य प्रयोगः अनुपपन्नः इति चेत् तत् न ।

१०१ - १३४ - किम् कारणम् ।

१०२ - १३४ - अनुक्तत्वात् प्लक्षेण न्यग्रोधस्य न्यग्रोधप्रयोगः ।

१०३ - १३४ - अनुक्तः प्लक्षेण न्यग्रोधार्थः इति कृत्वा न्यग्रोधशब्दः प्रयुज्यते ।

१०४ - १३४ - कथम् अनुक्तः यावता इदानीम् एव उक्तम् प्लक्षः अपि न्यग्रोधः न्यग्रोधः अपि प्लक्षः इति ।

१०५ - १३४ - सहभूतौ एतौ अन्योन्यस्य अर्थम् आहतुः न पृथग्भूतौ ।

१०६ - १३४ - किम् पुनः कारणम् सहभूतौ एतौ अन्योन्यस्य अर्थम् आहतुः न पृथग्भूतौ ।

१०७ - १३४ - अभिधानम् पुनः स्वाभाविकम् ।

१०८ - १३४ - स्वाभाविकम् अभिधानम् ।

१०९ - १३४ - अथ वा इह कौ चित् प्राथमकल्पिकौ प्लक्षन्यग्रोधौ कौ चित् क्रियया वा गुणेन व प्लक्षः इव अयम् प्लक्षः , न्यग्रोधः इव अयम् न्यग्रोधः इति ।

११० - १३४ - तत्र प्लक्षौ इति उक्ते सन्देहः स्यात् ॒ किम् इमौ प्लक्षौ आहोस्वित् प्लक्षन्यग्रोधौ इति ।

१११ - १३४ - तत्र असन्देहार्थम् न्यग्रोधशब्दः प्रयुज्यते ।

११२ - १३४ - इयम् युगपदधिकरणवचनत नाम दुःखा च दुरुपपादा च ।

११३ - १३४ - यत् च अपि अस्या निबन्धनम् उक्तम् द्यावा ह क्षामा इति तत् अपि छान्दसम् ।

११४ - १३४ - तत्र सुपाम् सुपः भवन्ति इति एव सिद्धम् ।

११५ - १३४ - सूत्रम् च भिद्यते ।

११६ - १३४ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

११७ - १३४ - ननु च उक्तम् चार्थे द्वन्द्ववचने असमासे अपि चार्थसम्प्रत्ययात् अनिष्टप्रसङ्गः इति ।

११८ - १३४ - न एषः दोषः ।

११९ - १३४ - इह चे द्वन्द्वे इति इयता सिद्धम् ।

१२० - १३४ - कथम् पुनः चे नाम वृत्तिः स्यात् ।

१२१ - १३४ - शब्दः हि एषः ।

१२२ - १३४ - शब्दे असम्भवात् अर्थे कार्यम् विज्ञास्यते ।

१२३ - १३४ - सः अयम् एवम् सिद्धे सति यत् अर्थग्रहणम् करोति तस्य एतत् प्रयोजनम् एवम् यथा विज्ञायेत चेन कृतः अर्तः चार्थः इति ।

१२४ - १३४ - कः पुनः चेन कृतः अर्थः ।

१२५ - १३४ - समुच्चयः अन्वाचयः इतरेतरयोगः समाहारः इति ।

१२६ - १३४ - समुच्चयः ।

१२७ - १३४ - प्लक्षः च इति उक्ते गम्यते एतत् न्यग्रोधः च इति ।

१२८ - १३४ - अन्वाचयः ।

१२९ - १३४ - प्लक्षः च इति उक्ते गम्यते एतत् सापएक्षः अयम् प्रयुज्यते इति ।

१३० - १३४ - इतरेतरयोगः ।

१३१ - १३४ - प्लक्षः च न्यग्रोधः च इति उक्ते गम्यते एतत् प्लक्षः अपि न्यग्रोधसहायः न्यग्रोधः अपि प्लक्षसहायः इति ।

१३२ - १३४ - समाहारे अपि क्रियते प्लक्षन्यग्रोधम् इति ।

१३३ - १३४ - तत्र अयम् अपि अर्थः द्वन्द्वैकवद्भावः न पठितव्यः भवति ।

१३४ - १३४ - समाहारस्य एकत्वात् एव सिद्धम् ।

१ - १९ - एकादश द्वादश इति कः अयम् समासः ।

२ - १९ - एकादीनाम् दशादिभिः द्वन्द्वः ।

३ - १९ - एकादीनाम् दशादिभिः द्वन्द्वः समासः ।

४ - १९ - एकादीनाम् दशादिभिः द्वन्द्वः इति चेत् विंशत्यादिषु वचनप्रसङ्गः ।

५ - १९ - एकादीनाम् दशादिभिः द्वन्द्वः इति चेत् विंशत्यादिषु वचनम् प्राप्नोति ।

६ - १९ - एकविंशतिः द्वाविंशतिः ।

७ - १९ - सिद्धम् तु अधिकान्ता सङ्ख्य सङ्ख्यया समानाधिकरणाधिकारे अधिकलोपः च । सिद्धम् एतत् ।

८ - १९ - कथम् ।

९ - १९ - समानाधिकरणाधिकारे वक्तव्यम् अधिकान्ता सङ्ख्य सङ्ख्यया सह समस्यते अधिकशब्दस्य च लोपः भवति इति ।

१० - १९ - एकाधिका विंशतिः एकविंशतिः द्व्यधिका विंशतिः द्वाविंशतिः ।

११ - १९ - यदि समानाधिकरणः स्वरः न सिध्यति ।

१२ - १९ - यत् हि तत् सङ्ख्या पूर्वपदम् प्रकृतिस्वरम् भवति इति द्वन्द्वे इति तत् ।

१३ - १९ - किम् पुनः कारणम् द्वन्द्वे इति एवम् तत् ।

१४ - १९ - इह मा भूत् शतसहस्रम् इति ।

१५ - १९ - अस्तु तर्हि द्वन्द्वः ।

१६ - १९ - ननु च उक्तम् एकादीनाम् दशादिभिः द्वन्द्वः इति चेत् विंशत्यादिषु वचनप्रसङ्गः इति. न एषः दोषः ।

१७ - १९ - सर्वः द्वन्द्वः विभाषा एकवत् भवति ।

१८ - १९ - यदा तर्हि एकवचनम् तदा नपुंसकलिङ्गम् प्राप्नोति ।

१९ - १९ - लिङ्गम् अशिष्यम् लोकाश्रयत्वात् लिङ्गस्य ।

१ - १५ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - १५ - उपसर्जनस्य पूर्ववचनम् परप्रयोगनिवृत्त्यर्थम् ।

३ - १५ - उपसर्जनस्य पूर्ववचनम् क्रियते परप्रयोगः मा भूत् इति ।

४ - १५ - न वा अनिष्टदर्शनात् ।

५ - १५ - न वा एतत् प्रयोजनम् अस्ति ।

६ - १५ - किम् कारणम् ।

७ - १५ - अनिष्टदर्शनात् ।

८ - १५ - न हि किम् चित् अनिष्टम् दृश्यते ।

९ - १५ - न हि कः चित् राजपुरुषः इति प्रयोक्तव्ये पुरुषराजः इति प्रयुङ्क्ते ।

१० - १५ - यदि च अनिष्टम् द्र्श्येते ततः यत्नार्थम् स्यात् ।

११ - १५ - अथ यत्र द्वे षष्ठ्यन्ते भवतः कस्मात् तत्र प्रधानस्य पूर्वनिपातः न भवति ।

१२ - १५ - राज्ञः पुरुषस्य राजपुरुषस्य इति ।

१३ - १५ - षष्ठ्यन्तयोः समासे अर्थाभेदात् प्रधानस्य अपूर्वनिपातः ।

१४ - १५ - षष्ठ्यन्तयोः समासे अर्थाभेदात् प्रधानस्य पूर्वनिपातः न भविष्यति ।

१५ - १५ - एवम् न च इदम् अकृतम् भवति उपसर्जनम् पूर्वम् इति अर्थः च अभिन्नः इति कृत्वा प्रधानस्य पूर्वनिपातः न भविष्यति ।

१ - २५ - किम् अयम् तन्त्रम् तरनिर्देशः आहोस्वित् अतन्त्रम् ।

२ - २५ - किम् च अतः ।

३ - २५ - यदि तन्त्रम् द्वयोः नियमः बहुषु अनियमः ।

४ - २५ - तत्र कः दोषः ।

५ - २५ - शङ्खदुन्दुभिवीङानाम् इति न सिध्यति ।

६ - २५ - दुन्दुभिशब्दस्य अपि पूर्व्निपातः प्राप्नोति ।

७ - २५ - अथ अतन्त्रम् मृदङ्गशङ्खतूणवाः पृथक् नदन्ति संसदि. प्रासादे धनपतिरामकेशवानाम् इति एतत् न सिध्यति ।

८ - २५ - यथा इच्छसि तथा अस्तु ।

९ - २५ - अस्तु तावत् तन्त्रम् ।

१० - २५ - ननु च उक्तम् द्वयोः नियमः बहुषु अनियमः इति ।

११ - २५ - तत्र शङ्खदुन्दुभिवीङानाम् इति न सिध्यति ।

१२ - २५ - दुन्दुभिशब्दस्य अपि पूर्व्निपातः प्राप्नोति इति ।

१३ - २५ - न एषः दोषः ।

१४ - २५ - यत् एतत् अल्पाच्तरम् इति तत् अल्पाच् इति वक्ष्यामि ।

१५ - २५ - अथ वा पुनः अस्तु अतन्त्रम् ।

१६ - २५ - ननु च उक्तम् मृदङ्गशङ्खतूणवाः पृथक् नदन्ति संसदि. प्रासादे धनपतिरामकेशवानाम् इति एतत् न सिध्यति इति ।

१७ - २५ - अतन्त्रे तरनिर्देशे शङ्खतूणवयोः मृदङ्गेन समासः ।

१८ - २५ - अतन्त्रे तरनिर्देशे शङ्खतूणवयोः मृदङ्गेन समासः करिष्यते ।

१९ - २५ - शङ्खः च तूणवः च शण्खतूणवौ ।

२० - २५ - मृदङ्गः च शण्खतूणवौ च मृदङ्गशङ्खतूणवाः ।

२१ - २५ - रामः च केशवः च रामकेशवौ धनपतिः च रामकेशवौ च धनपतिरामकेशवाः तेषाम् धनपतिरामकेशवानाम् इति ।

२२ - २५ - अथ यत्र बहूनाम् पूर्वनिपातप्रसङ्गः किम् तत्र एकस्य नियमः भवति अहोस्वित् अविशेषेण ।

२३ - २५ - अनेकप्राप्तौ एकस्य नियमः अनियमः शेषेषु ।

२४ - २५ - अनेकप्राप्तौ एकस्य नियमः अनियमः शेषेषु ।

२५ - २५ - पटुमृदुशुक्लाः पटुशुक्लमृदवः इति ।

१ - २४ - ऋतुनक्षत्राणाम् आनुपूर्व्येण समानाक्षराणाम् ।

२ - २४ - ऋतुनक्षत्राणाम् आनुपूर्व्येण समानाक्षराणाम् पूर्वनिपातः वक्तव्यः ।

३ - २४ - शिशिरवसन्तौ उदगयनस्थौ कृत्तिकारोहिण्यः ।

४ - २४ - अभ्यर्हितम् ।

५ - २४ - अभ्यर्हितम् पूर्वम् निपतति इति वक्तव्यम् ।

६ - २४ - मातापितरौ श्रद्धामेधे ।

७ - २४ - लघ्वक्षरम् ।

८ - २४ - लघ्वक्षरम् पूर्वम् निपतति इति वक्तव्यम् ।

९ - २४ - कुशकाशम् शरशीर्यम् ।

१० - २४ - अपरः आह ॒ सर्वत्र एव अभ्यर्हितम् पूर्वम् निपतति इति वक्तव्यम् ।

११ - २४ - लघ्वक्षरात् अपि इति ।

१२ - २४ - श्रद्धातपसी दीक्षातपसी ।

१३ - २४ - वर्णानाम् आनुपूर्व्येण ।

१४ - २४ - वर्णानाम् आनुपूर्व्येण पूर्वनिपातः भवति इति वक्तव्यम् ।

१५ - २४ - ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्राः ।

१६ - २४ - भ्रातुः च ज्यायसः ।

१७ - २४ - भ्रातुः च ज्यायसः पूर्वनिपातः भवति इति वक्तव्यम् ।

१८ - २४ - युधिष्ठिरार्जुनौ ।

१९ - २४ - सङ्ख्यायाः अल्पीयसः ।

२० - २४ - सङ्ख्यायाः अल्पीयसः पूर्वनिपातः वक्तव्यः ।

२१ - २४ - एकादश द्वादश ।

२२ - २४ - धर्मादिषु उभयम् ।

२३ - २४ - धर्मादिषु उभयम् पूर्वम् निपतति इति वक्तव्यम् ।

२४ - २४ - धर्मार्थौ अर्थधर्मौ कामार्थौ अर्थकामौ गुणवृद्धी वृद्धिगुणौ आद्यन्तौ अन्तादी

१ - १० - बहुव्रीहौ सर्वनामसङ्ख्ययोः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - १० - बहुव्रीहौ सर्वनामसङ्ख्ययोः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १० - विश्वदेवः विश्वयसाः द्विपुत्रः द्विभार्यः ।

४ - १० - अथ यत्र सङ्ख्यासर्वनाम्नोः एव बहुर्वीहिः कस्य तत्र पूर्वनिपातेन भवितव्यम् ।

५ - १० - परत्वात् सङ्ख्यायाः ॒ द्व्यन्याय त्र्यन्याय ।

६ - १० - वा प्रियस्य ।

७ - १० - वा प्रियस्य पूर्वनिपातः वक्तव्यः ।

८ - १० - प्रियगुडः गुडप्रियः ।

९ - १० - सप्तम्याः पूर्वनिपाते गड्वादिभ्यः परवचनम् । सप्तम्याः पूर्वनिपाते गड्वादिभ्यः परा सप्तमीभवति इति वक्तव्यम् ।

१० - १० - गडुकण्ठः गडुशिराः ।

१ - ३३ - निष्ठायाः पूर्वनिपाते जातिकालसुखादिभ्यः परवचनम् ।

२ - ३३ - निष्ठायाः पूर्वनिपाते जातिकालसुखादिभ्यः परा निष्ठा भवति इति वक्तव्यम् ।

३ - ३३ - शार्ङ्गजग्धी पलाण्डुभक्षिती मासजाता संवत्सरजाता सुखजाता दुःखजाता ।

४ - ३३ - न वा उत्तरपदस्य अन्तोदात्तवचनम् ज्ञापकम् परभावस्य ।

५ - ३३ - न वा वक्तव्यम् ।

६ - ३३ - किम् कारणम् ।

७ - ३३ - उत्तरपदस्य अन्तोदात्तवचनम् ज्ञापकम् परभावस्य ।

८ - ३३ - यत् अयम् जातिकालसुखादिभ्यः परस्याः निष्ठायाः उत्तरपदस्य अन्तोदात्तत्वम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः परा अत्र निष्ठा भवति इति ।

९ - ३३ - प्रतिषेधे तु पूर्वनिपातप्रसङ्गः तस्मात् राजदन्तादिषु पाठः ।

१० - ३३ - प्रतिषेधे तु पूर्वनिपातः प्राप्नोति ।

११ - ३३ - अकृतमितप्रतिपन्नाः इति ।

१२ - ३३ - तस्मात् राजदन्तादिषु पाठः कर्तव्यः ।

१३ - ३३ - न कर्तव्यः ।

१४ - ३३ - अत्र अपि प्रतिषेधवचनम् ज्ञापकम् परा निष्ठा भवति इति ।

१५ - ३३ - प्रहरणार्थेभ्यः च ।

१६ - ३३ - प्रहरणार्थेभ्यः च परे निष्ठासप्तम्यौ भवतः इति वक्तव्यम् ।

१७ - ३३ - अस्युद्यतः मुसलोद्यतः असिपाणिः दण्डपाणिः ।

१८ - ३३ - द्वन्द्वे घि अजाद्यन्तम् विप्रतिषेधेन ।

१९ - ३३ - द्वन्द्वे घि इति अस्मात् अजाद्यन्तम् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

२० - ३३ - द्वन्द्वे घि इति अस्य अवकाशः पटुगुप्तौ ।

२१ - ३३ - अजाद्यदन्तम् इति अस्य अवकाशः उष्ट्रखरौ ।

२२ - ३३ - इह उभयम् प्राप्नोति इन्द्राग्नी ।

२३ - ३३ - अजाद्यदन्तम् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

२४ - ३३ - उभाभ्याम् अल्पाच्तरम् ।

२५ - ३३ - उभाभ्याम् अल्पाच्तरम् इति एतत् भवति ।

२६ - ३३ - द्वन्द्वे घि इति अस्य अवकाशः पटुगुप्तौ ।

२७ - ३३ - अल्पाच्तरम् इति अस्य अवकाशः वाग्दृषदौ ।

२८ - ३३ - इह उभयम् प्राप्नोति वागग्नी ।

२९ - ३३ - अल्पाच्तरम् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

३० - ३३ - अजाद्यदन्तम् इति अस्य अवकाशः उष्ट्रखरौ ।

३१ - ३३ - अल्पाच्तरम् इति अस्य अवकाशः सः एव ।

३२ - ३३ - इह उभयम् प्राप्नोति वागिन्द्रौ ।

३३ - ३३ - अल्पाच्तरम् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

१ - ५ - कडारादयः इति वक्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् ।

२ - ५ - गडुलशाण्डिल्यः शाण्डिल्यगडुलः खण्डवात्स्यः वत्स्यकण्डः ।

३ - ५ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

४ - ५ - न वक्तव्यम् ।

५ - ५ - बहुवचननिर्देशात् कडारादयः इति विज्ञास्यते ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:15.6570000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

brucellaceae suis

  • बुसेलासीए सूस. 
  • आगोंलाणुकुल सूकर 
RANDOM WORD

Did you know?

मी ह्या साईट साठी काही करू शकते काय
Category : About us!
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.