TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद २ - खण्ड २५

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड २५
१ - १३ - इह कस्मात् न भवति ॒ ग्रामार्धः , नगरार्धः इति ।

२ - १३ - अर्धशब्दस्य नपुंसकलिङ्गस्य इदम् ग्रहणम् पुंलिङ्गः च अयम् अर्धशब्दः ।

३ - १३ - क्व पुनः अयम् नपुंसकलिङ्गः क्व पुंलिङ्गः ।

४ - १३ - समप्रविभागे नपुंसकलिङ्गः , अवयववाची पुंलिङ्गः ।

५ - १३ - इह कस्मात् न भवति ॒ अर्धम् पिप्पलीनाम् इति ।

६ - १३ - न वा भवति अर्धपिप्पल्यः इति ।

७ - १३ - भवति यदा खण्डसमुच्चयः ॒ अर्धपिप्पली च अर्धपिप्पली च अर्धपिप्पली च अर्धपिप्पल्यः इति ।

८ - १३ - यद तु एतत् वाक्यम् भवति अर्धम् पिप्पलीनाम् इति तदा न भवितव्यम् ।

९ - १३ - तदा कस्मात् न भवति ।

१० - १३ - एकाद्खिकरणे इति वर्तते ।

११ - १३ - न तर्हि इदानीम् इदम् भवति ॒ अर्धराशिः इति ।

१२ - १३ - भवति ।

१३ - १३ - एकम् एतत् अधिकरणम् यः असौ राशिः नाम ।

१ - ६४ - अन्यतरस्याङ्ग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ६४ - अन्यतरस्याम् समासः यथा स्यात् ।

३ - ६४ - समासेन मुक्ते वाक्यम् अपि यथा स्यात् ।

४ - ६४ - द्वितीयम् भिक्षायाः इति ।

५ - ६४ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

६ - ६४ - प्रकृता महाविभाषा ।

७ - ६४ - तया वाक्यम् अपि भविष्यति ।

८ - ६४ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

९ - ६४ - एकदेशिसमासेन मुक्ते षष्ठीसमासः अपि यथा स्यात् ।

१० - ६४ - भिक्षाद्वितीयम् इति ।

११ - ६४ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

१२ - ६४ - अयम् अपि विभाषा षष्ठीसमासः अपि ।

१३ - ६४ - तौ उभौ वचनात् भविष्यतः ।

१४ - ६४ - अतः उत्तरम् पठति ।

१५ - ६४ - द्वितीयादीनाम् विभाषाप्रकरणे विभाषावचनम् ज्ञापकम् अवयवविधाने सामान्यविधानाभावस्य ।

१६ - ६४ - द्वितीयादीनाम् विभाषाप्रकरणे विभाषावचनम् क्रियते ज्ञापार्थम् ।

१७ - ६४ - किम् ज्ञाप्यते ।

१८ - ६४ - एतत् ज्ञापयति आचार्यः ।

१९ - ६४ - अवयवविधौ सामान्यविधिः न भवति इति ।

२० - ६४ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

२१ - ६४ - भिनत्ति छिनत्ति ।

२२ - ६४ - श्नमि कृते शप् न भवति ।

२३ - ६४ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

२४ - ६४ - शबादेशाः श्यनादयः करिष्यन्ते ।

२५ - ६४ - तत् तर्हि शपः ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२६ - ६४ - न कर्तव्यम् ।प्रकृतम् अनुवर्तते ।

२७ - ६४ - क्व प्रकृतम् ।

२८ - ६४ - कर्तरि शप् इति ।

२९ - ६४ - तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः ।

३० - ६४ - रुधादिभ्यः इति एषा पञ्चमी शप् इति प्रथमायाः षष्थीम् प्रकल्पयिष्यति तस्मात् इति उत्तरस्य इति ।

३१ - ६४ - प्रत्ययविधिः अयम् न च प्रत्ययविधौ पञ्चम्यः प्रकल्पिकाः भवन्ति ।

३२ - ६४ - न अयम् प्रत्ययविधिः ।

३३ - ६४ - विहितः प्रत्ययः प्रकृतः च अनुवर्तते ।

३४ - ६४ - एवम् तर्हि ज्ञापयति आचार्यः यत्र उत्सर्गापवादम् विभाषा तत्र अपवादेन मुक्ते उत्सर्गः न भवति इति ।

३५ - ६४ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

३६ - ६४ - दिक्पूर्वपदात् ङीप् ।

३७ - ६४ - प्राङ्मुखी प्राङ्मुखा प्रत्यङ्मुखी प्रत्यङ्मुखा ।

३८ - ६४ - ङीप मुक्ते ङीष् न भवति ।

३९ - ६४ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४० - ६४ - वक्ष्यति एतत् ।

४१ - ६४ - दिक्पूर्वपदात् ङीषः अनुदात्तत्वम् ङीब्विधाने हि अन्यत्र अपि ङीष्विषयात् ङीप्प्रसङ्गः इति ।

४२ - ६४ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

४३ - ६४ - अर्धपिप्पली अर्धकोशातकी ।

४४ - ६४ - एकदेशिसमासेन मुक्ते षष्ठीसमासः न भवति ।

४५ - ६४ - उन्मत्तगङ्गम् लोहितगङ्गम् ।

४६ - ६४ - अव्ययीभावेन मुक्ते बहुव्रीहिः न भवति ।

४७ - ६४ - दाक्षिः प्लाक्षिः ।

४८ - ६४ - इञा मुक्ते अण् न भवति ।

४९ - ६४ - यदि एतत् ज्ञाप्यते उपगोः अपत्यम् औपगवः ।

५० - ६४ - तद्धितेन मुक्ते उपग्वपत्यम् इति न सिध्यति ।

५१ - ६४ - अस्ति अत्र विशेषः ।

५२ - ६४ - द्वे हि अत्र विभाषा ।

५३ - ६४ - दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुग्रिकाण्ठेविद्धिभ्यः अन्यतरस्याम् इति समर्थानाम् प्रथमात् वा इति च ।

५४ - ६४ - तत्र एकय वृत्तिः भविष्यति अपरय वृत्तिविषये विभाषपवादः ।

५५ - ६४ - क्रियमाणे अपि वै अन्यतरस्याङ्ग्रहणे षष्ठीसमासः न प्राप्नोति ।

५६ - ६४ - किम् कारणम् ।

५७ - ६४ - पूरणेन इति प्रतिषेधात् ।

५८ - ६४ - न एतत् पूरणान्तम् ।

५९ - ६४ - अना एतत् पर्यवपन्नम् ।

६० - ६४ - एतत् अपि पूरणान्तम् एव ।

६१ - ६४ - कथ. पूरणम् नाम अर्थः तम् आह तीयशब्दः ।

६२ - ६४ - अतः पूरणम् ।

६३ - ६४ - यः असौ पूरणान्तात् स्वार्थे भागे अन् सः अपि पूरणम् एव ।

६४ - ६४ - एवम् तर्हि अन्यतरस्याङ्ग्रहणसामर्थ्यात् षष्ठीसमासः अपि भविष्यति ।

१ - २० - किमर्थः चकारः ।

२ - २० - अनुकरषणार्थः ।

३ - २० - अन्यतरस्याम् इति एतत् अनुकृष्यते ।

४ - २० - किम् प्रयोजनम् ।

५ - २० - अन्यतरस्याम् समासः यथा स्यात् ।

६ - २० - समासेन मुक्ते वाक्यम् अपि यथ स्यात् ।

७ - २० - जीविकाम् प्राप्तः इति ।

८ - २० - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

९ - २० - प्रकृता महाविभाषा ।

१० - २० - तया वाक्यम् भविष्यति ।

११ - २० - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

१२ - २० - द्वितीयासमासः अपि यथ स्यात् ।

१३ - २० - जीविकाप्राप्तः इति ।

१४ - २० - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम्. अयम् अपि उच्यते द्वितीयासमासः अपि ।

१५ - २० - तत् उभयम् वचनात् भविष्यति ।

१६ - २० - एवम् तर्हि न अयम् अनुकर्षणार्थः चकारः ।

१७ - २० - किम् तर्हि ।

१८ - २० - अत्वम् अनेन विधीयते ।

१९ - २० - प्राप्तापन्ने द्वितीयान्तेन सह समस्येते अत्वम् च भवति प्राप्तपन्नयोः इति ।

२० - २० - प्राप्ता जीविकाम् प्राप्तजीविका आपन्ना जीविकाम् आपन्नजिविका ।

१ - १२ - किम्प्रधानः अयम् समासः ।

२ - १२ - उत्तरपदार्थप्रधानः ।

३ - १२ - यदि उत्तरपदार्थप्रधानः सधर्मणा अनेन अन्यैः उत्तरपदार्थप्रधानैः भवितव्यम् ।

४ - १२ - अन्येषु च उत्तरपदार्थप्रधानेषु या एव असौ अन्तर्वर्तिनी विभक्तिः तस्याः समासे अपि श्रवणम् भवति ॒ राज्ञः पुरुषः राजपुरुषः इति ।

५ - १२ - इह पुनः वाक्ये षष्ठी समासे प्रथमा ।

६ - १२ - केन एतत् एवम् भवति ।

७ - १२ - यः असौ मासजातयोः अभिसम्बन्धः सः समासे निवर्तते ।

८ - १२ - अभिहितः सः अर्थः अन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः सम्पन्नः ।

९ - १२ - तत्र प्रातिपदिकार्थे प्रथमा इति प्रथमा भवति ।

१० - १२ - न तर्हि इदानीम् इदम् भवति ॒ मासजातस्य इति ।

११ - १२ - भवति ।

१२ - १२ - बाह्यम् अर्थम् अपेक्ष्य षष्ठी ।

१ - ३६ - कालस्य येन समासः तस्य अपरिमाणित्वात् अनिर्देशः ।

२ - ३६ - कालस्य येन समासः सः अपरिमाणी ।

३ - ३६ - तस्य अपरिमाणित्वात् अनिर्देशः ।

४ - ३६ - अगमकः निर्देशः अनिर्देशः ।

५ - ३६ - न हि जातस्य मासः परिमाणम् ।

६ - ३६ - कस्य तर्हि ।

७ - ३६ - त्रिंशद्रात्रस्य ।

८ - ३६ - तत् यथा ।

९ - ३६ - द्रोणः बदराणाम् देवदत्तस्य इति ।

१० - ३६ - न देवदत्तस्य द्रोणः परिमाणम् ।

११ - ३६ - कस्य तर्हि ।

१२ - ३६ - बदराणाम् ।

१३ - ३६ - सिद्धम् तु कालपरिमाणम् यस्य स कालः तेन ।

१४ - ३६ - सिद्धम् एतत् ।

१५ - ३६ - कथम् ।

१६ - ३६ - कालपरिमाणम् यस्य स कालः तेन समस्यते इति वक्तव्यम् ।

१७ - ३६ - सिध्यति ।

१८ - ३६ - सूत्रम् तर्हि भिद्यते ।

१९ - ३६ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

२० - ३६ - ननु च उक्तम् कालस्य येन समासः तस्य अपरिमाणित्वात् अनिर्देशः इति ।

२१ - ३६ - कम् पुनः कालम् मत्वा भवान् आह कालस्य येन समासः तस्य अपरिमाणित्वात् अनिर्देशः इति ।

२२ - ३६ - येन मूर्तीनाम् उपचयाः च अपचयाः च लक्ष्यन्ते तम् कालम् आहुः ।

२३ - ३६ - तस्य एव कया चित् क्रियया युक्तस्य अहः इति च भवति रात्रिः इति च ।

२४ - ३६ - कया क्रियया ।

२५ - ३६ - आदित्यगत्या ।

२६ - ३६ - तया एव असकृत् आवृत्तया मासः इति भवति संवत्सरः इति च ।

२७ - ३६ - यदि एवम् जातस्य मासः परिमाणम् ।

२८ - ३६ - एकवचनद्विगोः च उपसङ्ख्यानम् । एकवचनान्तानाम् इति वक्तव्यम् ।

२९ - ३६ - इह मा भूत् ।

३० - ३६ - मासौ जातस्य मासाः जातस्य इति ।

३१ - ३६ - द्विगोः च इति वक्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् ॒ द्विमासजातः , त्रिमासजातः ।

३२ - ३६ - उक्तम् वा ।

३३ - ३६ - किम् उक्तम् ।

३४ - ३६ - एकवचने तावत् उक्तम् अनभिधानात् इति ।

३५ - ३६ - द्विगोः किम् उक्तम् ।

३६ - ३६ - उत्तरपदेन परिमाणिन द्विगोः समासवचनम् इति ।

१ - ९३ - किम्प्रधानः अयम् समासः ।

२ - ९३ - उत्तरपदार्थप्रधानः ।

३ - ९३ - यदि उत्तरपदार्थप्रधानः अब्राह्मणम् आनय इति उक्ते ब्राह्मणमात्रस्य आनयनम् प्राप्नोति ।

४ - ९३ - अन्यपदार्थप्रधानः तर्हि भविष्यति ।

५ - ९३ - यदि अन्यपदार्थप्रधानः , अवर्षा हेमन्तः इति हेमन्तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् समासस्य अपि प्राप्नोति ।

६ - ९३ - पूर्वपदार्थप्रधानः तर्हि भविष्यति ।

७ - ९३ - यदि पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययसञ्ज्ञा प्राप्नोति ॒ अव्ययम् हि अस्य पूर्वपदम् इति ।

८ - ९३ - न एषः दोषः ।

९ - ९३ - पाठेन अव्ययसञ्ज्ञा क्रियते ।

१० - ९३ - न च नञ्समासः तत्र पठ्यते ।

११ - ९३ - यदि अपि नञ्समासः न पठ्यते नञ् तु पठ्यते ।

१२ - ९३ - पाठेन अपि अव्ययसञ्ज्ञायाम् सत्याम् अभिदेहेयवत् लिङ्गवचनानि भवन्ति ।

१३ - ९३ - यः च इह अर्थः अभिधीयते न तस्य लिङ्गसङ्ख्याभ्याम् योगः अस्ति ।

१४ - ९३ - न इदम् वाचनिकम् अलिङ्गता असङ्ख्यता व ।

१५ - ९३ - किम् तर्हि ।

१६ - ९३ - स्वाभाविकम् एतत् ।

१७ - ९३ - तत् यथा॒ समानम् ईहमानानाम् अधीयानानाम् च के चित् अर्थैः युज्यन्ते अपरे न ।

१८ - ९३ - न च इदानीम् कः चित् अर्थवान् इति कृत्वा सर्वैः अर्थवद्भिः शक्यम् भवितुम् कः चित् अनर्थकः इति कृत्वा सर्वैः अनर्थकैः ।

१९ - ९३ - तत्र किम् अस्माभिः शक्यम् कर्तुम् ।

२० - ९३ - यत् नञः प्राक् समासात् लिङ्गसङ्ख्याभ्याम् योगः न अस्ति समासे च भवति स्वाभाविकम् एतत् ।

२१ - ९३ - अथ वा आश्रयतः लिङ्गवचनानि भविष्यन्ति ।

२२ - ९३ - गुङवचनानाम् हि शब्दानाम् आश्रयतः लिङ्गवचनानि भवन्ति ।

२३ - ९३ - तत् यथा ॒ शुक्लम् वस्त्रम् , शुक्ला शाटी शुक्लः कम्बलः , शुक्लौ कम्बलौ शुक्लाः कम्बलाः इति ।

२४ - ९३ - यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति गुणः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् गुणस्य अपि भवति ।

२५ - ९३ - एवम् इह अपि यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति समासः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् समासस्य अपि भविष्यति ।

२६ - ९३ - अथ वा पुनः अस्तु उत्तरपदार्थप्रधानः ।

२७ - ९३ - ननु च उक्तम् अब्राह्मणम् आनय इति उक्ते ब्राह्मणमात्रस्य आनयनम् प्राप्नोति इति ।

२८ - ९३ - न एषः दोषः ।

२९ - ९३ - इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः ॒ अथ इह राजपुरुषम् आनय इति उक्ते पुरुषमात्रस्य आनयनम् कस्मात् न भवति ।

३० - ९३ - अस्ति अत्र विशेषः ।

३१ - ९३ - राजा विशेषकः प्रयुज्यते ।

३२ - ९३ - तेन विशिष्टस्य आनयनम् भवति ।

३३ - ९३ - इह अपि तर्हि नञ् विशेषकः प्रयुज्यते ।

३४ - ९३ - तेन नञ्विशिष्टस्य आनयनम् भविष्यति ।

३५ - ९३ - कः पुनः असौ ।

३६ - ९३ - निवृत्तपदार्थकः ।

३७ - ९३ - यदा पुनः अस्य पदार्थः निवर्तते किम् स्वाभाविकी निवृत्तिः आहोस्वित् वाचनिकी ।

३८ - ९३ - किम् च अतः ।

३९ - ९३ - यदि स्वाभाविकी किम् नञ् प्रयुज्यमानः करोति ।

४० - ९३ - अथ वाचनिकी तत् वक्तव्यम् ॒ नञ् प्रयुज्यमानः पदार्थम् निवर्तयति इति ।

४१ - ९३ - एवम् तर्हि स्वाभाविकी निवृत्तिः ।

४२ - ९३ - ननु च उक्तम् किम् नञ् प्रयुज्यमानः करोति इति ।

४३ - ९३ - नञ् प्रयुज्यमानः पदार्थम् निवर्तयति कथम् ।

४४ - ९३ - कीलप्रतिकीलवत् ।

४५ - ९३ - तत् यथा कीलः आहन्यमानः प्रतिकीलम् निर्हन्ति ।

४६ - ९३ - यदि एतत् नञः माहात्म्यम् स्यात् न जातु चित् राजानः हस्त्यश्वम् बिभृयुः ।

४७ - ९३ - न इति एव राजानः ब्रूयुः ।

४८ - ९३ - एवम् तर्हि स्वाभाविकी निवृत्तिः ।

४९ - ९३ - ननु च उक्तम् किम् नञ् प्रयुज्यमानः करोति इति ।

५० - ९३ - नञ्निमित्ता तु उपलब्धिः ।

५१ - ९३ - तत् यथा समन्धकारे द्रव्याणाम् समवस्थितानाम् प्रदीप्निमित्तम् दर्शनम् न च तेषाम् प्रदीपः निर्वर्तकः भवति ।

५२ - ९३ - यदि पुनः अयम् निवृत्तपदार्थकः किमर्थम् ब्राह्मणशब्दः प्रयुज्यते ।

५३ - ९३ - एवम् यथा विज्ञयेत अस्य पदार्थः निवर्तते इति ।

५४ - ९३ - न इति हि उक्ते सन्देहः स्यात् कस्य पदार्थः निवर्तते इति ।

५५ - ९३ - तत्र असन्देहार्थम् ब्राह्मणशब्दः प्रयुज्यते ।

५६ - ९३ - एवम् वा एतत् ।

५७ - ९३ - अथ वा सर्वे एते शब्दाः गुणसमुदायेषु वर्तन्ते ब्राह्मणः क्षत्रियः वैश्यः शूद्रः इति । तपः श्रुतम् च योनिः च इति एतद् ब्राह्मणकारकम् ।

५८ - ९३ - तपःश्त्रुताभ्याम् यः हीनः जातिब्राह्मणः एव सः । तथा गौरः शुच्याचारः पिङ्गलः कपिलकेशः इति एतान् अपि अभ्यन्तरान् ब्राह्मण्ये गुणान् कुर्वन्ति ।

५९ - ९३ - समुदायेषु च वृत्ताः शब्दाः अवयवेषु अपि वर्तन्ते. तद् यथा ।

६० - ९३ - पूर्वे पञ्चालाः उत्तरे पञ्चालाः तैलम् भुक्तम् घृतं भुक्तम् शुक्लः नीलः कपिलः कृष्णः इति ।

६१ - ९३ - एवम् अयम् समुदाये ब्राह्मणशब्दः प्रवृत्तः अवयवेषु अपि वर्तते जातिहीने गुणहीने च ।

६२ - ९३ - गुणहीने तावत्. अब्राह्मणः अयम् यः तिष्ठन् मूत्रयति ।

६३ - ९३ - अब्राह्मणः अयं यः गच्छन् भक्षयति ।

६४ - ९३ - जातिहीने सन्देहात् दुरुपदेशात् च ब्राह्मणशब्दः वर्तते ।

६५ - ९३ - सन्देहात् तावत् ॒ गौरम् शुच्याचारं पिङ्गलम् कपिलकेशम् दृष्ट्वा अध्यवस्यति ब्राह्मणः अयम् इति ।

६६ - ९३ - ततः पश्चात् उपलभते न अयं ब्राह्मणः अब्राह्मणः अयम् इति ।

६७ - ९३ - तत्र सन्देहात् च ब्राह्मणशब्दः वर्तते जातिकृता च अर्थस्य निवृत्तिः ।

६८ - ९३ - दुरुपदेशात् ॒ दुरुपदिष्टम् अस्य भवति अमुष्मिन् अवकाशे ब्राह्मणः तम् आनय इति ।

६९ - ९३ - स तत्र गत्वा यम् पश्यति तम् अध्यवस्यति ब्राह्मणः अयम् इति ।

७० - ९३ - ततः पश्चात् उपलभते न अयं ब्राह्मणः अब्राह्मणः अयम् इति ।

७१ - ९३ - तत्र दुरुपदेशात् च ब्राह्मणशब्दः वर्तते जातिकृता च अर्थस्य निवृत्तिः ।

७२ - ९३ - आतः च सन्देहात् दुरुपदेशात् वा ।

७३ - ९३ - न हि अयम् कालम् माषराशिवर्णम् आपणे आसीनम् दृष्ट्वा अध्यवस्यति ब्राह्मणः अयम् इति ।

७४ - ९३ - निर्ज्ञातम् तस्य भवति ।

७५ - ९३ - इदम् खलु अपि भूयः उत्तरपदार्थप्राधान्ये सति सङ्गृहीतम् भवति ।

७६ - ९३ - किम् ।

७७ - ९३ - अनेकम् इति ।

७८ - ९३ - किम् अत्र सङ्गृहीतम् ।

७९ - ९३ - एकवचनम् ।

८० - ९३ - कथम् पुनः एकस्य प्रतिषेधेन अनेकस्य सम्प्रत्ययः स्यात् ।

८१ - ९३ - प्रसज्य अयम् क्रियागुणौ ततः पश्चात् निवृत्तिम् करोति ।

८२ - ९३ - तत् यथा ॒ आसय शायय भोजय अनेकम् इति ।

८३ - ९३ - यदि अपि तावत् अत्र एतत् शक्यते वक्तुम् यत्र क्रियागुणौ प्रसज्येते यत्र खलु न प्रसज्येते तत्र कथम् ॒ अनेकः तिष्ठति इति ।

८४ - ९३ - भवति च एवञ्जातीयकानाम् अपि एकस्य प्रतिषेधेन बहूनाम् सम्प्रत्ययः ।

८५ - ९३ - तत् यथा न नः एकम् प्रियम् न नः एकम् सुखम् इति ।

८६ - ९३ - इह अब्राह्मणत्वम् अब्राह्मणता परत्वात् त्वतलौ प्राप्नुतः ।

८७ - ९३ - तत्र कः दोषः ।

८८ - ९३ - स्वरे हि दोषः स्यात् ।

८९ - ९३ - अब्राह्मणत्वम् इति एवम् स्वरः प्रसज्येत ।

९० - ९३ - अब्राह्मणत्वम् इति च इष्यते ।

९१ - ९३ - नञ्समासे भाववचने उक्तम् ।

९२ - ९३ - किम् उक्तम् ।

९३ - ९३ - त्वतल्भ्याम् नञ्समासः पूर्वप्रतिषिद्धम् स्वर्सिद्ध्यर्थम् इति ।

१ - ५ - ईषत् गुणवचनेन ।ईषत् गुणवचनेन इति वक्तव्यम् ।

२ - ५ - अकृता इति उच्यमाने इह च प्रसज्येत ।

३ - ५ - ईषत् गार्ग्यः इति ।

४ - ५ - इह च न स्यात् ।

५ - ५ - ईषत्कडारः ।

१ - ३१ - कृद्योगा च ।

२ - ३१ - कृद्योगा च षष्ठी समस्यते इति वक्तव्यम् ।

३ - ३१ - इध्मप्रव्रश्चनः पलाशशातनः ।

४ - ३१ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

५ - ३१ - प्रतिपदविधाना च षष्ठी न समस्यते इति वक्ष्यति ।

६ - ३१ - तस्य अयम् पुरस्तात् अपकर्षः ।

७ - ३१ - का पुनः षष्ठीप्रतिपदविधाना का कृद्योगा ।

८ - ३१ - सर्वा षष्ठी प्रतिपदविधाना शेषलक्षणाम् वर्जयित्वा ।

९ - ३१ - कर्तृकर्मणोः कृति इति या षष्ठी सा कृद्योगा ।

१० - ३१ - तत्स्थैः च गुणैः ।

११ - ३१ - तत्स्थैः च गुणैः षष्थीगुणैः षष्ठी समस्यते इति वक्तव्यम् ।

१२ - ३१ - ब्राह्मणवर्णः चन्दनगन्धः पटहशब्दः नधीघोषः ।

१३ - ३१ - न तु तद्विशेषणैः ।

१४ - ३१ - न तु तद्विशेषणैः इति वक्तव्यम् ।

१५ - ३१ - इह मा भूत् ।

१६ - ३१ - घृतस्य तीव्रः चन्दनस्य मृदुः इति ।

१७ - ३१ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

१८ - ३१ - गुणेन इति प्रतिषेधम् वक्ष्यति ।

१९ - ३१ - तस्य अयम् पुरस्तात् अपकर्षः ।

२० - ३१ - किम् कारणम् गुणेन न इति उच्यते न पुनः गुणवचनेन इति उच्यते ।

२१ - ३१ - न एवम् शक्यम् ।

२२ - ३१ - इह हि न स्यात् ।

२३ - ३१ - काकस्य कार्ष्ण्यम् कण्टकस्य तैक्ष्ण्यम् बलाकायाः शौक्ल्यम् इति ।

२४ - ३१ - एतत् एव तस्मिन् योगे उदाहरणम् ।

२५ - ३१ - यत् वै ब्राह्मणस्य शुक्लाः वृषलस्य कृष्णाः इति असामर्थ्यात् अत्र न भविष्यति ।

२६ - ३१ - कथम् असामर्थ्यम् ।

२७ - ३१ - सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति ।

२८ - ३१ - द्रव्यम् अत्र अपेक्ष्यते दन्ताः ।

२९ - ३१ - तस्मात् गुणेन न इति वक्तव्यम् ।

३० - ३१ - गुणेन न इति उच्यमाने तत्स्थैः च गुणैः इति वक्तव्यम् ।

३१ - ३१ - तत्स्थैः च गुणैः इति उच्यमाने न तु तद्विशेषणैः इति वक्तव्यम् ।

१ - ४ - प्रतिपदविधाना च ।

२ - ४ - प्रतिपदविधाना च षष्ठी न समस्यते इति वक्तव्यम् ।

३ - ४ - इह मा भूत् ।

४ - ४ - सर्पिषः ज्ञानम् मधुनः ज्ञानम् इति ।

१ - ६१ - गुणे किम् उदाहरणम् ।

२ - ६१ - ब्राह्मणस्य शुक्लाः वृषलस्य कृष्णाः इति ।

३ - ६१ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - ६१ - असामर्थ्यात् अत्र न भविष्यति ।

५ - ६१ - कथम् असामर्थ्यम् ।

६ - ६१ - सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति ।

७ - ६१ - द्रव्यम् अत्र अपेक्ष्यते दन्ताः ।

८ - ६१ - इदम् तर्हि काकस्य कार्ष्ण्यम् कण्टकस्य तैक्ष्ण्यम् बलाकायाः शौक्ल्यम् इति ।

९ - ६१ - इदम् अपि उदाहरणम् ब्राह्मणस्य शुक्लाः वृषलस्य कृष्णाः इति ।

१० - ६१ - ननु च उक्तम् ।

११ - ६१ - असामर्थ्यात् अत्र न भविष्यति ।

१२ - ६१ - कथम् असामर्थ्यम् ।

१३ - ६१ - सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति ।

१४ - ६१ - द्रव्यम् अत्र अपेक्ष्यते दन्ताः इति ।

१५ - ६१ - न एषः दोषः ।

१६ - ६१ - भवति वै कस्य चित् अर्थात् प्रकरणात् वा अपेक्ष्यम् निर्ज्ञातम् तदा वृत्तिः प्राप्नोति ।

१७ - ६१ - सति किम् उदाहरणम् ।

१८ - ६१ - ब्रह्मणस्य पक्ष्यन् ब्राह्मणस्य पक्ष्यमाणः ।

१९ - ६१ - न एतत् अस्ति ।

२० - ६१ - प्रतिषिध्यते अत्र षष्ठी लप्रयोगे न इति ।

२१ - ६१ - या च श्रूयते एषा बाह्यम् अर्थम् अपेक्ष्य भवति ।

२२ - ६१ - तत्र अस्मार्थ्यात् न भविष्यति ।

२३ - ६१ - कथम् असामर्थ्यम् ।

२४ - ६१ - सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति ।

२५ - ६१ - द्रव्यम् अत्र अपेक्ष्यते ओदनः ।

२६ - ६१ - इदम् तर्हि चौरस्य द्विषन् वृषलस्य द्विषन् ।

२७ - ६१ - ननु च अत्र अपि प्रतिषिध्यते ।

२८ - ६१ - वक्ष्यति एतत् द्विषः शतुः वावचनम् इति ।

२९ - ६१ - अव्यये किम् उदाहरणम् ।

३० - ६१ - ब्राह्मणस्य उच्चैः वृषलस्य नीचैः इति ।

३१ - ६१ - न एतत् अस्ति ।

३२ - ६१ - असामर्थ्यात् अत्र न भविष्यति ।

३३ - ६१ - कथम् असामर्थ्यम् ।

३४ - ६१ - सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति ।

३५ - ६१ - द्रव्यम् अत्र अपेक्ष्यते आसनम् ।

३६ - ६१ - इदन् तर्हि ब्राह्मणस्य कृट्वा वृषलस्य कृत्वा इति ।

३७ - ६१ - एतत् अपि न अस्ति ।

३८ - ६१ - प्रतिषिध्यते तत्र षष्ठी अव्ययप्रयोगे न इति ।

३९ - ६१ - या च श्रूयते एषा बाह्यम् अर्थम् अपेक्ष्य भवति ।

४० - ६१ - तत्र अस्मार्थ्यात् न भविष्यति ।

४१ - ६१ - कथम् असामर्थ्यम् ।

४२ - ६१ - सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति ।

४३ - ६१ - द्रव्यम् अत्र अपेक्ष्यते कटः ।

४४ - ६१ - इदम् तर्हि ।

४५ - ६१ - पुरा सूर्यस्य उदेतोः आधेयः ।

४६ - ६१ - पुरा वत्सानाम् अपाकर्तोः ।

४७ - ६१ - ननु च अत्र अपि प्रतिषिध्यते अव्ययम् इति कृत्वा ।

४८ - ६१ - वक्ष्यति एतत् ।

४९ - ६१ - अव्ययप्रतिषेधे तोसुन्कसुनोः अप्रतिषेधः इति ।

५० - ६१ - समानाधिकरणे किम् उदाहरणम् ।

५१ - ६१ - राज्ञः पाटलिपुत्रकस्य शुकस्य माराविदस्य पाणिनेः सूत्रकारस्य ।

५२ - ६१ - न एतत् अस्ति ।

५३ - ६१ - असामर्थ्यात् अत्र न भविष्यति ।

५४ - ६१ - कथम् असामर्थ्यम् ।

५५ - ६१ - समानाधिकरणम् असमर्थवत् भवति इति ।

५६ - ६१ - इदम् तर्हि ।

५७ - ६१ - सर्पिषः पीयमानः यजुषः क्रियमाणस्य इति ।

५८ - ६१ - ननु च अत्र अपि असामर्थ्यात् एव न भविष्यति ।

५९ - ६१ - कथम् असामर्थ्यम् ।

६० - ६१ - समानाधिकरणम् असमर्थवत् भवति इति ।

६१ - ६१ - अधात्वभिहितम् इति एवम् तत् ।

१ - ३५ - कथम् इदम् विज्ञायते कर्मणि या षष्ठी सा न समस्यते इति आहोस्वित् कर्मणि यः क्तः इति ।

२ - ३५ - कुतः सन्देहः ।

३ - ३५ - उभयम् प्रकृतम् ।

४ - ३५ - तत्र अन्यतरत् शक्यम् विशेषयितुम् ।

५ - ३५ - कः च अत्र विशेषः ।

६ - ३५ - कर्मणि इति षष्ठीनिर्देशः चेत् अकर्तरि कृता समासवचनम् ।

७ - ३५ - कर्मणि इति षष्ठीनिर्देशः चेत् अकर्तरि कृता समासः वक्तव्यः ।

८ - ३५ - इध्मप्रव्रश्चनः पलाशशातनः ।

९ - ३५ - तृककाभ्यम् च अनर्थकः प्रतिषेधः ।

१० - ३५ - तृककाभ्यम् च अनर्थकः प्रतिषेधः ।

११ - ३५ - अपाम् स्रष्टा ।

१२ - ३५ - कर्मणि इति एव सिद्धम् ।

१३ - ३५ - अस्तु तर्हि कर्मणि यः क्तः इति ।

१४ - ३५ - किम् उदाहरणम् ।

१५ - ३५ - ब्राह्मणस्य भुक्तम् वृषलस्य पीतम् इति ।

१६ - ३५ - क्तनिर्देशे असमर्थत्वात् अप्रतिषेधः ।

१७ - ३५ - क्तनिर्देशे असमर्थत्वात् अप्रतिषेधः ।

१८ - ३५ - अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः ।

१९ - ३५ - समासः कस्मात् न भवति ।

२० - ३५ - असामर्थ्यात् ।

२१ - ३५ - कथम् असामर्थ्यम् ।

२२ - ३५ - सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति ।

२३ - ३५ - द्रव्यम् अत्र अपेक्ष्यते ओदनः ।

२४ - ३५ - प्रतिषेध्यम् इति चेत् कर्तरि अपि प्रतिषेधः ।अथ एवम् सति प्रतिषेधः कर्तव्यः इति दृश्यते कर्तरि अपि प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् ।

२५ - ३५ - ब्राह्मणस्य गतः ब्राह्मणस्य यातः इति ।

२६ - ३५ - पूजायाम् च प्रतिषेधानर्थक्यम् ।

२७ - ३५ - पूजायाम् च प्रतिषेधः अनर्थः ।

२८ - ३५ - राज्ञाम् पूजितः ।

२९ - ३५ - कर्मणि इति एव सिद्धम् ।

३० - ३५ - तस्मात् उभयप्राप्तौ कर्मणि षष्ठ्याः प्रतिषेधः ।

३१ - ३५ - तस्मात् उभयप्राप्तौ कर्मणि इति एवम् या षष्ठी तस्याः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३२ - ३५ - सः तर्हि वक्तव्यः ।

३३ - ३५ - न वक्तव्यः इत्यर्थे अयम् चः पठितः ।

३४ - ३५ - कमणि च ।

३५ - ३५ - कर्मणि इति एवम् या षष्ठी इति ।

१ - ४ - किम् इह नित्यग्रहणेन अभिसम्बध्यते विधिः आहोस्वित् प्रतिषेधः ।

२ - ४ - विधिः इति आह ।

३ - ४ - कुतः एतत् ।

४ - ४ - विधिः हि विभाषा नित्यः प्रतिषेधः ।

१ - ६० - प्रादिप्रसङ्गे कर्मप्रवचनीयप्रतिषेधः । प्रादिप्रसङ्गे कर्मप्रवचनीयानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

२ - ६० - वृक्षम् प्रति विद्योतते विद्युत् ।

३ - ६० - साधुः देवदत्तः मातरम् प्रति ।

४ - ६० - व्यवेतप्रतिषेधः च ।

५ - ६० - व्यवेतानाम् च प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

६ - ६० - अ मन्द्रैः इन्द्र हरिभिः यहि मयुररोमभिः ।

७ - ६० - सिद्धम् तु क्वाङ्स्वतिदुर्गतिवचनात् ।

८ - ६० - सिद्धम् एतत् ।

९ - ६० - कथम् ।

१० - ६० - क्वाङ्स्वतिदुर्गतयः समस्यन्ते इति वक्तव्यम् ।

११ - ६० - कु ।

१२ - ६० - कुब्राह्मणः कुवृषलः ।

१३ - ६० - आङ् ।

१४ - ६० - आकडारः आपिङ्गलः ।

१५ - ६० - सु ।

१६ - ६० - सुब्राह्मणः सुवृषलः ।

१७ - ६० - अत् ।

१८ - ६० - अतिब्राह्मणः अतिवृषलः ।

१९ - ६० - दुर् ।

२० - ६० - दुर्ब्राह्मणः ।

२१ - ६० - गति ।

२२ - ६० - प्रकारकः प्रणायकः प्रसेचकः ऊरीकृत्य ऊरीकृतम् ।

२३ - ६० - प्रादयः क्तार्थे ।

२४ - ६० - प्रादयः क्तार्थे समस्यन्ते इति वक्तव्यम् ।

२५ - ६० - प्रगतः आचार्यः प्राचार्यः प्रान्तेवासी प्रपितामहः ।

२६ - ६० - एतत् एव च सौनागैः विस्तरतरकेण पठितम् ।

२७ - ६० - स्वती पूजायाम् ।

२८ - ६० - स्वतीपूजायाम् इति वक्तव्यम् ।

२९ - ६० - सुराजा अतिराजा ।

३० - ६० - दुः निन्दायाम् ।

३१ - ६० - दुः निन्दायाम् इति वक्तव्यम् ।

३२ - ६० - दुष्कुलम् दुर्गवः ।

३३ - ६० - आङ् ईषदर्थे ।

३४ - ६० - आङ् ईषदर्थे इति वक्तव्यम् ।

३५ - ६० - आकडारः आपिङ्गलः ।

३६ - ६० - कुः पापार्थे ।

३७ - ६० - कुः पापार्थेइति वक्तव्यम् ।

३८ - ६० - कुब्राह्मणः कुवृषलः ।

३९ - ६० - प्रादयः गताद्यर्थे प्रथमया ।

४० - ६० - प्रादयः गताद्यर्थे प्रथमया समस्यन्ते इति वक्तव्यम् ।

४१ - ६० - प्रगतः आचार्यः प्राचार्यः प्रान्तेवासी प्रपितामहः ।

४२ - ६० - अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया ।

४३ - ६० - अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया समस्यन्ते इति वक्तव्यम् ।

४४ - ६० - अतिक्रान्तः खट्वाम् अतिखट्वः अतिमालः ।

४५ - ६० - अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयया ।

४६ - ६० - अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयया समस्यन्ते इति वक्तव्यम् ।

४७ - ६० - अवक्रुष्टः कोकिलया अवकोकिलः वसन्तः ।

४८ - ६० - पर्यादयः ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या ।

४९ - ६० - पर्यादयः ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या समस्यन्ते इति वक्तव्यम् ।

५० - ६० - परिग्लानः अध्ययनाय पर्यधयनः ।

५१ - ६० - निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या ।

५२ - ६० - निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या समस्यन्ते इति वक्तव्यम् ।

५३ - ६० - निष्क्रान्तः कौशाम्ब्याः निष्कौशाम्बिः निर्वाराणसिः ।

५४ - ६० - अव्ययम् प्रवृद्धादिभिः ।

५५ - ६० - अव्ययम् प्रवृद्धादिभिः समस्यते इति वक्तव्यम् ।

५६ - ६० - पुनःप्र्ववृद्धम् बर्हिः भवति पुनर्णवम् पुनःसुखम् ।

५७ - ६० - इवेन विभक्त्यन्तलोपः पूर्व्पदप्रकृतिस्वरत्वम् च ।

५८ - ६० - वाससीइव कन्येइव ।

५९ - ६० - उदात्तवता तिङा गतिमता च अव्ययम् समस्यते इति वक्तव्यम् ।

६० - ६० - अनुव्यचलत् अनुप्राविशत् यत् परियन्ति ।

१ - ६२ - अतिङ् इति किमर्थम् ।

२ - ६२ - कारकः व्रजति ।

३ - ६२ - हारकः व्रजति ।

४ - ६२ - अतिङ् इति शक्यम् अकर्तुम् ।

५ - ६२ - कस्मात् न भवति ।

६ - ६२ - कारकः व्रजति ।

७ - ६२ - हारकः व्रजति इति ।

८ - ६२ - सुप् सुपा इति वर्तते ।

९ - ६२ - अतः उत्तरम् पठति ।

१० - ६२ - उपपदम् अतिङ् इति तदर्थप्रतिषेधः ।

११ - ६२ - उपपदम् अतिङ् इति तदर्थस्य अयम् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१२ - ६२ - कस्य ।

१३ - ६२ - तिङर्थस्य ।

१४ - ६२ - कः पुनः तिङर्थः ।

१५ - ६२ - क्रिया ।

१६ - ६२ - क्रियाप्रतिषेधः वा ।

१७ - ६२ - अथ वा व्यक्तम् एव इदम् पठितव्यम् उपपदम् अक्रियया इति ।

१८ - ६२ - अथ अक्रियया इति किम् प्रत्युदाह्रियते ।

१९ - ६२ - कारकः गतः हारकः गतः ।

२० - ६२ - न एतत् क्रियावाचि ।

२१ - ६२ - किम् तर्हि. द्रव्यवाचि ।

२२ - ६२ - इदम् तर्हि कारकस्य गतिः कारकस्य व्रज्या ।

२३ - ६२ - एतत् अपि द्रव्य्वाचि ।

२४ - ६२ - कथम् ।

२५ - ६२ - कृदभिहितः भावः द्रव्यवत् भवति इति ।

२६ - ६२ - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् अतिङ् इति प्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः अनयोः योगयोः निवृत्तम् सुप् सुपा इति ।

२७ - ६२ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

२८ - ६२ - गतिकारकोपपदानाम् कृद्भिः समासः भवति इति एषा परिभाषा न कर्तव्या भवति ।

२९ - ६२ - यदि एतत् ज्ञाप्यते केन इदानीम् समासः भविष्यति ।

३० - ६२ - समर्थेन ।

३१ - ६२ - यदि एवम् धातूपसर्गयोः अपि समासः प्राप्नोति ।

३२ - ६२ - पूर्वम् धातुः उपसर्गेण युज्यते पश्चात् साधनेन इति ।

३३ - ६२ - न एतत् अस्ति ।

३४ - ६२ - पूर्वम् धातुः साधनेन युज्यते पश्चात् उपसर्गेण ।

३५ - ६२ - साधनम् हि क्रियाम् निर्वर्तयति ।

३६ - ६२ - ताम् उपसर्गः विशिनष्टि ।

३७ - ६२ - अभिनिर्वृत्तस्य च अर्थस्य उपसर्गेण विशेषः शक्यः वक्तुम् ।

३८ - ६२ - षष्ठीसमासात् उपसर्गसमासः विप्रतिषेधेन ।

३९ - ६२ - षष्ठीसमासात् उपसर्गसमासः विप्रतिषेधेन ।

४० - ६२ - षष्ठीसमासस्य अवकाशः राज्ञः पुरुषः राजपुरुषः ।

४१ - ६२ - उपपदसमासस्य अवकाशः स्तम्बेरमः कर्णेजपः ।

४२ - ६२ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

४३ - ६२ - कुम्भकारः नगरकारः ।

४४ - ६२ - उपपदसमासः भवति विप्रतिषेधेन ।

४५ - ६२ - न वा षष्ठीसमासाभावाद् उपपदसमासः । न वा अर्थः विप्रतिषेधेन ।

४६ - ६२ - किम् कारणम् ।

४७ - ६२ - न वा षष्ठीसमासाभावाद् उपपदसमासः भविष्यति ।

४८ - ६२ - कथम् ।

४९ - ६२ - गतिकारकोपदानाम् कृद्भिः सह समासवनचम् प्राक् सुबुत्पत्तेः इति वचनात् ।

५० - ६२ - अथ वा विभाषा षष्ठीसमासः ।

५१ - ६२ - यदा न षष्ठीसमासः तदा उपपदसमासः भविष्यति ।

५२ - ६२ - अनेन एव यथा स्यात् तेन मा भूत् इति ।

५३ - ६२ - कः च अत्र विशेषः तेन वा स्यात् अनेन वा ।

५४ - ६२ - उपपदसमासः नित्यसमासः षष्ठीसमासः पुनः विभाषा ।

५५ - ६२ - ननु च नित्यम् यः समासः सः नित्यसमासः ।

५६ - ६२ - यस्य विग्रहः न अस्ति ।

५७ - ६२ - न इति आह ।

५८ - ६२ - नित्याधिकारे यः समासः सः नित्यसमासः ।

५९ - ६२ - न एवम् शक्यम् ।

६० - ६२ - अव्ययीभावस्य हि अनित्यसमासता प्रसज्येत ।

६१ - ६२ - तस्मात् नित्यः समासः नित्यसमासः ।

६२ - ६२ - यस्य विग्रहः न अस्ति ।

१ - १८ - एवकारः किमर्थः ।

२ - १८ - नियमार्थः ।

३ - १८ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - १८ - सिद्धे विधिः आरभ्यमाणः अन्तरेण अपि एवकारम् नियमार्थः भविष्यति ।

५ - १८ - इष्टतः अवधारणार्थः तर्हि भविष्यति ।

६ - १८ - यथा एवम् विज्ञायेत ॒ अमा एव अव्ययेन इति ।

७ - १८ - मा एवम् विज्ञायि ॒ अमा अव्ययेन एव इति ।

८ - १८ - अस्ति च इदानीम् अनव्ययम् अम्शब्दः यदर्थः विधिः स्यात् ।

९ - १८ - अस्ति इति आह ।

१० - १८ - खशयम् ब्राह्मणकुलम् इति ।

११ - १८ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

१२ - १८ - अन्तरङ्गत्वात् अत्र समासः भविष्यति ।

१३ - १८ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

१४ - १८ - अमा एव यत् तुल्यविधानम् उपपदम् तत्र एव यथा स्यात् ।

१५ - १८ - अमा च अन्येन च यत् तुल्यविधानम् उपपदम् तत्र मा भूत् इति ।

१६ - १८ - अग्रे भोजम् अग्रे भुक्त्वा ।

१७ - १८ - अग्रादिषु अप्राप्तविधेः समासप्रतिषेधम् चोदयिष्यति ।

१८ - १८ - सः न वक्तव्यः भवति ।

१ - १८ - शेषः इति उच्यते ।

२ - १८ - कः शेषः नाम ।

३ - १८ - येषाम् पदानाम् अनुक्तः समासः सः शेषः ।

४ - १८ - शेषवचनम् पदतः चेत् न अभावात् ।

५ - १८ - शेषवचनम् पदतः चेत् तत् न ।

६ - १८ - किम् कारणम् ।

७ - १८ - अभावात् ।

८ - १८ - न हि सन्ति तानि पदानि येषाम् पदानाम् अनुक्तः समासः ।

९ - १८ - अर्थतः तर्हि शेषग्रहणम् ।

१० - १८ - येषु अर्थेषु अनुक्तः समासः सः शेषः ।

११ - १८ - अर्थतः चेत् अविशिष्टम् । अर्थतः चेत् अविशिष्टम् एतत् भवति ।

१२ - १८ - कुतः ।

१३ - १८ - पदतः ।

१४ - १८ - न हि सन्ति ते अर्थाः येषु अनुक्तः समासः ।

१५ - १८ - त्रिकतः तर्हि शेषग्रहणम् ।

१६ - १८ - यस्य त्रिकस्य अनुक्तः समासः सः शेषः ।

१७ - १८ - कस्य च अनुक्तः ।

१८ - १८ - प्रथमायाः ।

१ - ७२ - पदग्रहणम् किमर्थम्. अनेकम् अन्यार्थे इति इयति उच्यमाने वक्यार्थे अपि बहुव्रीहिः स्यात् ।

२ - ७२ - यथा मे माता तथा मे पिता सुस्नातम् भोः इति ।

३ - ७२ - पदग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति ।

४ - ७२ - अथ अन्यग्रहणम् किमर्थम् ।

५ - ७२ - अनेकम् पदार्थे इति इयति उच्यमाने स्वपदार्थे अपि बहुर्वीहिः स्यात् ।

६ - ७२ - राजपुरुषः तक्षपुरुषः इति ।

७ - ७२ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

८ - ७२ - तत्पुरुषः स्वपदार्थे बाधकः भविष्यति ।

९ - ७२ - भवेत् एकसञ्ज्ञाधिकारे सिद्धम् ।

१० - ७२ - परङ्कार्यत्वे तु न सिध्यति ।

११ - ७२ - आरम्भसामर्थ्यात् च तत्पुरुषः परङ्कार्यत्वात् च बहुव्रीहिः प्राप्नोति ।

१२ - ७२ - परङ्कार्यत्वे च न दोषः ।

१३ - ७२ - शेषः इति वर्तते ।

१४ - ७२ - शेषत्वात् न भविष्यति ।

१५ - ७२ - शेषवचने उक्तम् ।

१६ - ७२ - किम् उक्तम् ।

१७ - ७२ - तत्र शेषवचनात् दोषः सङ्ख्यासमानाधिकरणनञ्समासेषु बहुव्रीहिप्रतिषेधः इति ।

१८ - ७२ - अथ एकसङ्ज्ञाधिकारे न अर्थः अन्यग्रहणेन ।

१९ - ७२ - एकसङ्ज्ञाधिकारे च कर्तव्यम् ।

२० - ७२ - अक्रियमाणे हि अन्यग्रहणे यथा एव तत्पुरुषः स्वपदार्थे बहुव्रीहिम् बाधते एवम् अन्यपदार्थे अपि बाधेत ।

२१ - ७२ - अथ अनेकग्रहणम् किमर्थम्. अन्यपदार्थे इति इयति उच्यमाने एकस्य अपि पदस्य बहुव्रीहिः स्यात् ।

२२ - ७२ - सर्पिषः अपि स्यात् ।

२३ - ७२ - मधुनः अपि स्यात् ।

२४ - ७२ - गोमूत्रस्य अपि स्यात् ।

२५ - ७२ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

२६ - ७२ - सुप् सुपा इति वर्तते ।

२७ - ७२ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

२८ - ७२ - बहूनाम् अपि समासः यथा स्यात् ।

२९ - ७२ - सुसूक्ष्मजटकेशेन सुनताजिनवाससा ।

३० - ७२ - उत्तरार्थम् च अनेकग्रहणम् कर्तव्यम् चार्थे द्वन्द्वः अनेकम् इति ।

३१ - ७२ - इह अपि यथा स्यात् ।

३२ - ७२ - प्लक्षन्यग्रोधखदिरपलाशाः इति ।

३३ - ७२ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

३४ - ७२ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति बहूनाम् अपि समासः भवति इति यत् अयम् उत्तरपदे द्विगुम् शास्ति ।

३५ - ७२ - तत्पुरुषः अपि तर्हि बहूनाम् प्राप्नोति ।

३६ - ७२ - ग्रहणेन तत्पुरुषः उच्यते ।

३७ - ७२ - तेन बहूनाम् न भविष्यति ।

३८ - ७२ - अतः उत्तरम् पठति ।

३९ - ७२ - अनेकवचनम् उपसर्जनार्थम् ।

४० - ७२ - अनेकग्रहणम् क्रियते उपसर्जनार्थम् ।

४१ - ७२ - प्रथमानिर्दिष्टम् समासे उपसर्जनम् इति अनेकस्य सुपः उपसर्जनसञ्ज्ञा यथा स्यात् ।

४२ - ७२ - चित्रगुः शबलगुः इति ।

४३ - ७२ - न वा एकविभक्तित्वात् ।

४४ - ७२ - न वा एतत् अपि प्रयोजनम् अस्ति ।

४५ - ७२ - किम् कारणम् ।

४६ - ७२ - एकविभक्तित्वात् ।

४७ - ७२ - एकविभक्ति च अपूर्व्निपाते इति उपसर्जनसञ्ज्ञा भविष्यति ।

४८ - ७२ - चित्रगुः शबलगुः इति ।

४९ - ७२ - चित्राः यस्य गावः चित्रगुः तिष्ठति ।

५० - ७२ - चित्राः यस्य गावः चित्रगुम् पश्य ।

५१ - ७२ - चित्राः यस्य गावः चित्रगुणा कृतम् ।

५२ - ७२ - चित्राः यस्य गावः चित्रगवे देहि ।

५३ - ७२ - चित्राः यस्य गावः चित्रगोः आनय ।

५४ - ७२ - चित्राः यस्य गावः चित्रगोः स्वम् ।

५५ - ७२ - चित्राः यस्य गावः चित्रगौ निधेहि ।

५६ - ७२ - चित्राः यस्य गावः हे चित्रगो इति ।

५७ - ७२ - यदि तर्हि यतः कुतः चित् एव किम् चित् पदम् अध्याहृत्य एकविभक्त्या योगः क्रियते एतत् अपि एकविभक्तियुक्तम् भवति इह अपि प्राप्नोति ।

५८ - ७२ - राजकुमारी तक्षकुमारी ।

५९ - ७२ - राज्ञः या कुमारी राजकुमारी तिष्ठति ।

६० - ७२ - राज्ञः या कुमारी राजकुमारीम् पश्य ।

६१ - ७२ - राज्ञः या कुमारी राजकुमार्या कृतम् ।

६२ - ७२ - राज्ञः या कुमारी राजकुमार्यै देहि ।

६३ - ७२ - राज्ञः या कुमारी राजकुमार्याः आनय ।

६४ - ७२ - राज्ञः या कुमारी राजकुमार्याः स्वम् ।

६५ - ७२ - राज्ञः या कुमारी राजकुमार्याम् निधेहि ।

६६ - ७२ - राज्ञः या कुमारी हे राजकुमारि इति ।

६७ - ७२ - किम् वक्तव्यम् एतत् ।

६८ - ७२ - न हि ।

६९ - ७२ - कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते ।

७० - ७२ - एकग्रहणसामर्थ्यात् ।

७१ - ७२ - यदि हि यत् एकविभक्तियुक्तम् च अनेकविभक्तियुक्तम् च तत्र स्यात् एकग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् ।

७२ - ७२ - विभक्तियुक्तम् च अपूर्वनिपाते इति एव ब्रूयात् ।

१ - ९० - पदार्थाभिधाने अनुप्रयोगानुपपत्तिः अभिहितत्वात् ।

२ - ९० - पदार्थस्य अभिधाने अनुप्रयोगस्य अनुपपत्तिः ।

३ - ९० - चित्रगुः देवदत्तः इति ।

४ - ९० - किम् कारणम् ।

५ - ९० - अभिहितत्वात् ।

६ - ९० - चित्रगुशब्देन अभिहितः सः अर्थः इति कृत्वा अनुप्रयोगः न प्राप्नोति ।

७ - ९० - न वा अनभिहितत्वात् ।

८ - ९० - न वा एषः दोषः ।

९ - ९० - किम् कारणम् ।

१० - ९० - अनभिहितत्वात् ।

११ - ९० - चित्रगुशब्देन अनभिहितः सः अर्थः इति कृत्वा अनुप्रयोगः भविष्यति ।

१२ - ९० - कथम् अनभिहितः यावता इदानीम् एव उक्तम् पदार्थाभिधाने अनुप्रयोगानुपपत्तिः अभिहितत्वात् इति ।

१३ - ९० - सामान्याभिधाने हि विशेषानभिधानम् ।

१४ - ९० - सामान्ये हि अभिधीयमाने विशेषः अनभ्हितः भवति ।

१५ - ९० - तत्र अवश्यम् विशेषार्थिना विशेषः अनुप्रयोक्तव्यः ।

१६ - ९० - चित्रगुः ।

१७ - ९० - कः ।

१८ - ९० - देवदत्तः इति. भवेत् सिद्धम् यदा सामान्ये वृत्तिः ।

१९ - ९० - यदा तु खलु विशेषे वृत्तिः तदा न सिध्यति ।

२० - ९० - चित्रा गावः देवदत्तस्य चित्रगुः देवदत्तः इति ।

२१ - ९० - तत् अपि सिद्धम् ।

२२ - ९० - कथम् ।

२३ - ९० - न इदम् उभयम् युगपत् भवति वाक्यम् च समासः च ।

२४ - ९० - यदा वाक्यम् तदा न समासः ।

२५ - ९० - यदा समासः तदा न वक्यम् ।

२६ - ९० - यदा समासः तदा सामान्ये वृत्तिः ।

२७ - ९० - तत्र अवश्यम् विशेषार्थिना विशेषः अनुप्रयोक्तव्यः ।

२८ - ९० - चित्रगुः ।

२९ - ९० - कः ।

३० - ९० - देवदत्तः इति. सामान्यस्य एव तर्हि अनुप्रयोगः न प्राप्नोति ।

३१ - ९० - चित्रगु तत् ।

३२ - ९० - चित्रगु किम् चित् ।

३३ - ९० - चित्रगु सर्वम् इति ।

३४ - ९० - सामान्यम् अपि यथा विशेषः तद्वत् ।

३५ - ९० - चित्रगु इति उक्ते सन्देहः स्यात् ।

३६ - ९० - सर्वम् वा विश्वम् वा इति ।

३७ - ९० - तत्र अवश्यम् सन्देहनिवृत्त्यर्थम् विशेषार्थिना विशेषः अनुप्रयोक्तव्यः ।

३८ - ९० - अथ वा विभक्त्यर्थः अभिदीयते ।

३९ - ९० - एतत् च अत्र युक्तम् यत् विभक्त्यर्थः अभिधीयते ।

४० - ९० - तत्र हि सर्वपश्चात् पदम् वर्तते अस्य इति ।

४१ - ९० - विभक्त्यर्थाभिधाने अद्रव्यस्य लिङ्गसङ्ख्योपचारानुपपत्तिः ।

४२ - ९० - विभक्त्यर्थाभिधाने अद्रव्यस्य लिङ्गसङ्ख्याभ्याम् उपचारः अनुपपन्नः ।

४३ - ९० - बहुयवम् बहुयवा बहुयवः बहुयवौ बहुहवाः इति ।

४४ - ९० - अपरः आह ॒ विभक्त्यर्थाभिधाने अद्रव्यस्य लिङ्गसङ्ख्योपचारानुपपत्तिः विभक्त्यर्थाभिधाने द्रव्यस्य ये लिङ्गसङ्ख्ये ताभ्याम् विभक्त्यर्थस्य उपचारः अनुपपन्नः ।

४५ - ९० - बहुयवम् बहुयवाः बहुयवः बहुयवौ बहुहवाः इति ।

४६ - ९० - कथम् हि अन्यस्य लिङ्गसङ्ख्याभ्याम् अन्यस्य उपचारः स्यात् ।

४७ - ९० - सिद्धम् तु यथा गुणवचनेषु ।

४८ - ९० - सिद्धम् एतत्. कथम् ।

४९ - ९० - यथा गुणवचनेषु ।

५० - ९० - गुणवचनेषु उक्तम् ॒ गुणवचनानाम् शब्दानाम् आश्रयतः लिङ्गवचनानि भवन्ति इति ।

५१ - ९० - तत् यथा शुक्लम् वस्त्रम् शुक्ला शाटी शुक्लः कम्बलः शुक्लौ कम्बलौ शुक्लाः कम्बलाः इति ।

५२ - ९० - यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति गुणः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् गुणस्य अपि भवति ।

५३ - ९० - एवम् इह अपि यत् असौ द्रव्यम् श्रितः विभक्त्यर्थः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् समासस्य अपि भविष्यति ।

५४ - ९० - यदि तर्हि विभक्त्यर्थः अभिधीयते कृत्स्नः पदार्थः कथम् अभिहितः भवति सद्रव्यः सलिङ्गः ससङ्ख्यः च ।

५५ - ९० - अर्थग्रहणसामर्थ्यात् ।

५६ - ९० - इह अनेकम् अन्यपदे इति इयता सिद्धम् ।

५७ - ९० - कथम् पुनः पदे नाम वृत्तिः स्यात् ।

५८ - ९० - शब्दः हि एषः ।

५९ - ९० - शब्दे असम्भवात् अर्थे कार्यम् विज्ञास्यते ।

६० - ९० - सः अयम् एवम् सिद्धे सति यत् अर्थग्रहणम् करोति तस्य एतत् प्रयोजनम् कृत्स्नः पदार्थः यथा अभिधीयेत सद्रव्यः सलिङ्गः ससङ्ख्यः च इति ।

६१ - ९० - यदि तर्हि कृत्स्नः पदार्थः अभिधीयते लैङ्गाः साङ्ख्याः च विधयः न सिध्यन्ति ।

६२ - ९० - उक्तम् वा ।

६३ - ९० - किम् उक्तम् ।

६४ - ९० - लिङ्गेषु तावत् ।

६५ - ९० - सिद्धम् तु स्त्रियाः प्रातिपदिकविशेषणत्वात् स्वार्थे टाबादयः इति ।

६६ - ९० - साङ्ख्येषु अपि उक्तम् कर्मादीनाम् अनुक्ताः एकत्वादयः इति कृत्वा साङ्ख्याः भविष्यन्ति ।

६७ - ९० - प्रथमा तर्हि न प्राप्नोति ।

६८ - ९० - समयात् भविष्यति ।

६९ - ९० - यदि सामयिकी न नियोगतः अन्याः कस्मात् न भवन्ति ।

७० - ९० - कर्मादीनाम् अभावात् ।

७१ - ९० - षष्ठी तर्हि प्राप्नोति ।

७२ - ९० - शेषलक्षणा षष्ठी ।

७३ - ९० - अशेषत्वात् न भविष्यति ।

७४ - ९० - एवम् अपि व्यतिकरः ।

७५ - ९० - एकस्मिन् अपि द्विवचनबहुवचने प्राप्नुतः द्वयोः अपि एकवचनबहुवचने बहुषु अपि एकवचनद्विवचने ।

७६ - ९० - अर्थतः व्यवस्था भविष्यति ।

७७ - ९० - अथ वा सङ्ख्या नाम इयम् परप्रधाना ।

७८ - ९० - सङ्ख्येअम् अन्या विशेष्यम् ।

७९ - ९० - यदि च अत्र प्रथमा न स्यात् सङ्ख्येयम् अविशेषितम् स्यात् ।

८० - ९० - अथ वा वक्ष्यति एतत् ।

८१ - ९० - तत्र वचनग्रहणस्य प्रयोजनम् उक्तेषु अपि एकत्वादिषु प्रथमा यथा स्यात् इति ।

८२ - ९० - एवम् अपि षष्ठी प्राप्नोति ।

८३ - ९० - किम् कारणम् ।

८४ - ९० - व्यभिचरति एव हि अयम् समासः लिङ्गसङ्ख्ये ।

८५ - ९० - षष्थ्यर्थम् पुनः न व्यभिचरति ।

८६ - ९० - अभिहितः सः अर्थः अन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः सम्पन्नः ।

८७ - ९० - तत्र प्रातिपदिकार्थे प्रथमा इति प्रथमा भविष्यति ।

८८ - ९० - न तर्हि इदानीम् इदम् भवति ॒ चित्रगोः देवदत्तस्य ।

८९ - ९० - भवति ।

९० - ९० - बाह्यम् अर्थम् अपेक्ष्य षष्ठी ।

१ - ६५ - परिगणनम् कर्तव्यम् ।

२ - ६५ - बहुव्रीहिः समानाधिकरणानाम् ।

३ - ६५ - समानाधिकरणानाम् बहुव्रीहिः वक्तव्यः ।

४ - ६५ - किम् प्रयोजनम् ।

५ - ६५ - व्यधिकरणानाम् मा भूत् इति ।

६ - ६५ - पञ्चभिः भुक्तम् अस्य इति ।

७ - ६५ - अव्ययानाम् च ।

८ - ६५ - अव्ययानाम् बहुव्रीहिः वक्तव्यः ।

९ - ६५ - उच्चैर्मुखः नीचैर्मुखः ।

१० - ६५ - सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य उत्तरपदलोपः च ।

११ - ६५ - सप्तमीपूर्वस्य उपमानपूर्वस्य च बहुव्रीहिः वक्तव्यः उत्तरपदस्य च लोपः वक्तव्यः ।

१२ - ६५ - कण्ठेस्थः कालः अस्य कण्ठेकालः उष्ट्रमुखम् इव मुखम् अस्य उष्ट्रमुखः खरमुखः ।

१३ - ६५ - समुदायविकारषष्ठ्याः च ।

१४ - ६५ - समुदायषष्ठ्याः विकारषष्ठ्याः च बहुव्रीहिः वक्तव्यः उत्तरपदस्य च लोपः वक्तव्यः ।

१५ - ६५ - केशानाम् समाहारः चूडा अस्य केशचूडः सुवर्णस्य विकारः अलङ्कारः अस्य सुवर्णालङ्कारः ।

१६ - ६५ - प्रादिभ्यः धातुजस्य वा ।

१७ - ६५ - प्रादिभ्यः धातुजस्य बहुव्रीहिः वक्तव्यः उत्तरपदस्य च वा लोपः वक्तव्यः ।

१८ - ६५ - प्रपतितपर्णः प्रपर्णः प्रपतितपलाशः प्रपलाशः ।

१९ - ६५ - नञः अस्त्यर्थानाम् ।

२० - ६५ - नञः अस्त्यर्थानाम् बहुव्रीहिः वक्तव्यः उत्तरपदस्य च वा लोपः वक्तव्यः ।

२१ - ६५ - अविद्यमानपुत्रः अपुत्रः अविद्यमानभार्यः अभार्यः ।

२२ - ६५ - तत् तर्हि बहु वक्तव्यम् ।

२३ - ६५ - न वा अनभिधानात् असमानाधिकरणे सञ्ज्ञाभावः ।

२४ - ६५ - न वा वक्तव्यम् ।

२५ - ६५ - असमानाधिकरणानाम् बहुव्रीहिः कस्मात् न भवति ॒ पञ्चभिः भुक्तम् अस्य इति ।

२६ - ६५ - अनभिधानात् ।

२७ - ६५ - तत् च अवश्यम् अनभिधानम् आश्रयितव्यम् ।

२८ - ६५ - क्रियमाणे अपि वै परिगणने यत्र अभिधानम् न अस्ति न भवति तत्र बहुव्रीहिः ।

२९ - ६५ - तत् यथा पञ्च भुक्तवन्तः अस्य इति ।

३० - ६५ - अथ एतस्मिन् सति अनभिधाने यदि वृत्तिपरिगणनम् क्रियते वर्तिपरिगणनम् अपि कर्तव्यम् ।

३१ - ६५ - तत् कथम् कर्तव्यम् ।

३२ - ६५ - अर्थनियमे मत्वर्थग्रहणम् ।

३३ - ६५ - अर्थनियमे मत्वर्थग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३४ - ६५ - मत्वर्थे यः सः बहुव्रीहिः इति वक्तव्यम् ।

३५ - ६५ - इह मा भूत् ॒ कष्टम् श्रितम् अनेन इति ।

३६ - ६५ - तथा च उत्तरस्य वचनार्थः ।

३७ - ६५ - एवम् च कृत्वा उत्तरस्य योगस्य वचनार्थः उपपन्नः भवति ।

३८ - ६५ - के चित् तावत् आहुः ॒ यत् वृत्तिसूत्रे इति ।

३९ - ६५ - सङ्ख्याव्ययासन्नादूराधिकसङ्ख्याः सङ्ख्येये इति ।

४० - ६५ - अपरः आह ॒ यत् वार्त्तिके इति ।

४१ - ६५ - कर्मवचनेन अप्रथ्मायाः ।

४२ - ६५ - कर्मवचनेन अप्रथ्मायाः बहुव्रीहिः वक्तव्यः ।

४३ - ६५ - ऊढः रथः अनेन ऊढरथः अनड्वान् उपहृतः पशुः रुद्राय उपहृतपशुः रुद्रः उद्धृतः ओदनः स्थाल्याः उद्धृतौदना स्थाली ।

४४ - ६५ - यदि कर्मवचनेन इति उच्यते कर्तृवचनेन कथम् ।

४५ - ६५ - प्राप्तम् उदकम् ग्रामम् प्राप्तोदकः ग्रामः आगताः अतिथयः ग्रामम् आगतातिथिः ग्रामः ।

४६ - ६५ - कर्तृवचनेन अपि ।

४७ - ६५ - कर्तृवचनेन अपि इति वक्तव्यम् ।

४८ - ६५ - अप्रथमायाः इति किमर्थम् ।

४९ - ६५ - वृष्टे देवे गतः ।

५० - ६५ - अप्रथमायाः इति उच्यमाने इह कस्मात् न भवति ।

५१ - ६५ - वृष्टे देवे गतम् पश्य इति ।

५२ - ६५ - बहिरङ्गा अत्र अप्रथमा ।

५३ - ६५ - सुबधिकारे अस्तिक्षीरादिवचनम् ।

५४ - ६५ - सुबधिकारे अस्तिक्षीरादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

५५ - ६५ - अस्तिक्षीरा ब्राह्मणी ।

५६ - ६५ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

५७ - ६५ - न वा अव्ययत्वात् ।

५८ - ६५ - न वा वक्तव्यम् ।

५९ - ६५ - किम् कारणम् ।

६० - ६५ - अव्ययत्वात् ।

६१ - ६५ - अव्ययः अयम् अस्तिशब्दः ।

६२ - ६५ - न एषः अस्तेः लट् ।

६३ - ६५ - कथम् अव्ययत्वम् ।

६४ - ६५ - उपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाः च निपातसञ्ज्ञाः भवन्ति इति निपातस्ञ्ज्ञा ।

६५ - ६५ - निपातः अव्ययम् इति अव्ययसञ्ज्ञा ।

१ - १०१ - अथ किंसब्रह्मचारी इति कः अयम् समासः ।

२ - १०१ - बहुव्रीहिः इति अह ।

३ - १०१ - कः अस्य विग्रहः ।

४ - १०१ - के सब्रह्मचारिणः अस्य इति ।

५ - १०१ - यदि एवम् कठः इति प्रतिवचनम् न उपपद्यते ।

६ - १०१ - न हि अन्यत् पृष्टेन अन्यत् आख्यायते ।

७ - १०१ - एवम् तर्हि एवम् विग्रहः करिष्यते ॒ केषाम् सब्रह्मचारी किंस्ब्रह्मचारी इति ।

८ - १०१ - प्रतिवचनम् च एव न उपपद्यते स्वरे च दोषः भवति ।

९ - १०१ - किंसब्रह्मचारी इति एवम् स्वरः प्रसज्येत ।

१० - १०१ - किंसब्रह्मचारी इति च इष्यते ।

११ - १०१ - एवम् तर्हि एवम् विग्रहः करिष्यते ।

१२ - १०१ - कः सब्रह्मचारी किंसब्रह्मचारी इति ।

१३ - १०१ - भवेत् प्रतिवचनम् उपपन्नम् स्वरे तु दोषः भवति ।

१४ - १०१ - एवम् तर्हि एवम् विग्रहः करिष्यते ।

१५ - १०१ - कः सब्रह्मचारी तव किंसब्रह्मचारी त्वम् इति ।

१६ - १०१ - अथ वा पुनः अस्तु एवम् विग्रहः ॒ के सब्रह्मचारिणः अस्य इति ।

१७ - १०१ - ननु च उक्तम् कठः इति प्रतिवचनम् न उपपद्यते ।

१८ - १०१ - न एषः दोषः ।

१९ - १०१ - अग्नौकरवाणिन्यायेन भविष्यति ।

२० - १०१ - तत् यथा ।

२१ - १०१ - कः चित् कम् चित् आह ।

२२ - १०१ - अग्नौ करवाणि इति ।

२३ - १०१ - कुरु इति कर्तरि अनुज्ञाते कर्म अपि अनुज्ञातम् भवति ।

२४ - १०१ - अपरः आह ॒ अग्नौ करिष्यते इति ।

२५ - १०१ - क्रियताम् इति कर्मणि अनुज्ञाते कर्ता अपि अनुज्ञातः भवति ।

२६ - १०१ - यथा एव खलु अपि के सब्रह्मचारिणः अस्य इति कठाः इति उक्ते सम्बन्धात् एतत् गम्यते ।

२७ - १०१ - नूनम् सः अपि कठ इति ।

२८ - १०१ - एवम् कठः इति उक्ते सम्बन्धात् एतत् गन्तव्यम् स्यात् ।

२९ - १०१ - नूनम् ते अपि कठाः इति ।

३० - १०१ - न खलु अपि ते शक्याः समासेन प्रतिनिर्देष्टुम् ।

३१ - १०१ - उपसर्जनम् हे ते भवन्ति ।

३२ - १०१ - अथ अर्थतृतीयाः इति कः अयम् समासः ।

३३ - १०१ - बहुव्रीहिः इति आह ।

३४ - १०१ - कः अस्य विग्रहः ।

३५ - १०१ - अर्धम् तृतीयम् एषाम् इति ।

३६ - १०१ - कः समासार्थः ।

३७ - १०१ - समासार्थः न उपपद्यते ।

३८ - १०१ - अन्यपदार्थः हि नाम सः भवति ।

३९ - १०१ - येषाम् पदानाम् समासः ततः अन्यस्य पदस्य अर्थः अन्यपदार्थः ।

४० - १०१ - एवम् तर्हि एवम् विग्रहः करिष्यते ।

४१ - १०१ - अर्धम् तृतीयम् अनयोः इति ।

४२ - १०१ - एवम् अपि कः षष्ठ्यर्थः ।

४३ - १०१ - षष्ठ्यर्थः न उपपद्यते ।

४४ - १०१ - किम् हि तयोः अर्धम् भवति ।

४५ - १०१ - अस्तु तरि एवम् विग्रहः अर्धम् तृतीयम् एषाम् इति ।

४६ - १०१ - ननु च उक्तम् समासार्थः न उपपद्यते इति ।

४७ - १०१ - न एषः दोषः ।

४८ - १०१ - अवयवेन विग्रहः समुदायः समासार्थः ।

४९ - १०१ - यदि अवयवेन विग्रहः समुदायः समासार्थः असिद्वितीयः अनुससार पाण्डवम् ।

५० - १०१ - सङ्कर्षणद्वितीयस्य बलम् कृष्णस्य वर्धताम् इति. द्वयोः द्विवचनम् प्राप्नोति ।

५१ - १०१ - अस्तु तर्हि अयम् एव विग्रहः अर्धम् तृतीयम् अनयोः ।

५२ - १०१ - ननु च उक्तम् ।

५३ - १०१ - षष्ठ्यर्थः न उपपद्यते इति ।

५४ - १०१ - न एषः दोषः ।

५५ - १०१ - इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः ।

५६ - १०१ - अथ इह देवदत्तस्य भ्राता इति कः षष्ठ्यर्थः ।

५७ - १०१ - तत्र एतत् स्यात् ।

५८ - १०१ - एकस्मात् प्रादुर्भावः इति ।

५९ - १०१ - एतत् च वार्तम् ।

६० - १०१ - तत् यथा ।

६१ - १०१ - सार्थिकनम् एकप्रतिश्रये उषितानाम् प्रातः उत्थाय प्रतिष्ठमानानाम् न कः चित् परस्परम् सम्बन्धः भवति ।

६२ - १०१ - एवञ्जातीयकम् भ्रातृत्वम् नाम ।

६३ - १०१ - अत्र चेत् युक्तः षष्ठ्यर्थः दृश्यते इह अपि युक्तः दृश्यताम् ।

६४ - १०१ - इह तर्हि अर्धतृतीयाः आनीयन्ताम् इति उक्ते अर्धस्य आनयनम् न प्राप्नोति ।

६५ - १०१ - अस्तु तर्हि अयम् एव विग्रहः अर्धम् तृतीयम् एषाम् इति ।

६६ - १०१ - ननु च उक्तम् अनुससार पाण्डवम् ।

६७ - १०१ - सङ्कर्षणद्वितीयस्य बलम् कृष्णस्य वर्धताम् इति. द्वयोः द्विवचनम् प्राप्नोति इति ।

६८ - १०१ - न एषः दोषः ।

६९ - १०१ - अयम् तीयन्तः शब्दः अस्ति एव पूरणम् ।

७० - १०१ - अस्ति सहायवाची ।

७१ - १०१ - तत् यः सहायवाची तस्य इदम् ग्रहणम् ।

७२ - १०१ - असिद्वितीयः असिसहायः इति गम्यते ।

७३ - १०१ - एवम् अपि अर्धतृतीयाः इति एकस्मिन् एकवचनम् इति एकवचनम् प्राप्नोति ।

७४ - १०१ - एकार्थाः हि समुदायाः भवन्ति ।

७५ - १०१ - तत् यथा शतम् यूथम् वनम् इति ।

७६ - १०१ - अस्तु तर्हि अयम् एव विग्रहः अर्धम् तृतीयम् अनयोः इति ।

७७ - १०१ - ननु च उक्तम् अर्धतृतीयाः आनीयन्ताम् इति उक्ते अर्धस्य आनयनम् न प्राप्नोति इति ।

७८ - १०१ - न एषः दोषः ।

७९ - १०१ - भवति बहुव्रीहौ तद्गुणसंविज्ञानम् अपि ।

८० - १०१ - तत् यथा ।

८१ - १०१ - शुक्लवाससम् आनय ।

८२ - १०१ - लोहितोष्णीषाः ऋत्विजः प्रचरन्ति इति ।

८३ - १०१ - तद्गुणः आनीयते तद्गुणाः च प्रचरन्ति ।

८४ - १०१ - अथ वा पुनः अस्तु अयम् एव विग्रहः अर्धम् तृतीयम् एषाम् इति ।

८५ - १०१ - ननु च उक्तम् एकवचनम् प्राप्नोति इति ।

८६ - १०१ - न एषः दोषः ।

८७ - १०१ - सङ्ख्या नाम इयम् परप्रधाना ।

८८ - १०१ - सङ्ख्येयम् अनया विशेष्यम् ।

८९ - १०१ - यदि च अत्र एकवचनम् स्यात् सङ्ख्येयम् अविशेषितम् स्यात्

९० - १०१ - इह तर्हि अर्धतृतीयाः द्रोणाः इति अयम् द्रोणशब्दः समुदाये प्रवृत्तः अवयवे न उपपद्यते ।

९१ - १०१ - न एषः दोषः ।

९२ - १०१ - समुदायेषु अपि शब्दाः प्रवृत्ताः अवयवेषु अपि वर्तन्ते. तद् यथा ।

९३ - १०१ - पूर्वे पञ्चालाः उत्तरे पञ्चालाः तैलम् भुक्तम् घृतं भुक्तम् शुक्लः नीलः कपिलः कृष्णः इति ।

९४ - १०१ - एवम् अयम् समुदाये द्रोणशब्दः प्रवृत्तः अवयवेषु अपि वर्तति ।

९५ - १०१ - कामम् तर्हि अनेन एव हेतुना यदा द्वौ द्रोणौ अर्धार्ढकम् च कर्तव्यम् अर्धतृतीयाः द्रोणाः इति ।

९६ - १०१ - न कर्तव्यम् ।

९७ - १०१ - समुदायेषु अपि हि शब्दाः प्रवृत्ताः अवयवेषु अपि वर्तन्ते. केषु अवयवेषु ।

९८ - १०१ - यः अवयवः तम् समुदायम् न व्यभिचरति ।

९९ - १०१ - कम् च समुदायम् न व्यभिचरति ।

१०० - १०१ - अर्ध्द्रोणः द्रोणम् ।

१०१ - १०१ - अर्धाढकम् पुनः व्यभिचरति ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:15.5970000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

मिठा बहार

  • पु. गोड फळांचा हंगाम . कांहीं झाडांना वर्षातून दोनदां फळें येतात . एका वेळचीं आंबट अगर बैचव असतात व एका वेळची गोड असतात . उदा . अंजिरांस एप्रिलमेमध्यें गोड फळें येतात . त्याप्रमाणें संत्र्यांचा गोड बहार उन्हाळ्यांत असतो . 
RANDOM WORD

Did you know?

स्पंदशास्त्र हे काय आहे?
Category : Hindu - Philosophy
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site