TransLiteral Foundation

पाद १ - खण्ड २४

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड २४
१ - ३२ - समाहारः इति कः अयम् शब्दः ।

२ - ३२ - समाङ्पूर्वात् हरतेः सर्मसाधने घञ् ।

३ - ३२ - समाह्रियते समाहारः इति ।

४ - ३२ - यदि कर्मसाधनः पञ्च कुमार्यः समहृताः पञ्चकुमारि दशकुमारि गोस्त्रियोः उपसर्जनस्य इति ह्रस्वत्वम् न प्राप्नोति द्विगुः एकवचनम् इति एतत् च वक्तव्यम् ।

५ - ३२ - एवम् तर्हि भावसाधनः भविष्यति ।

६ - ३२ - समाहरणम् समाहारः ।

७ - ३२ - अथ भावसाधने सति किम् अभिधीयते ।

८ - ३२ - यत् तत् औत्तराधर्यम् ।

९ - ३२ - कः पुनः गवाम् समाहारः ।

१० - ३२ - यत् तत् अर्जनम् क्रयणम् भिषणम् अपरहरणम् वा ।

११ - ३२ - यदि एवम् विक्षिप्तेषु पूलेषु गोषु चरन्तीषु न सिध्यति ।

१२ - ३२ - एवम् तर्हि समभ्याशीकरणम् समाहारः ।

१३ - ३२ - एवम् अपि पञ्चग्रामी षण्णगरी त्रिपुरी इति न सिध्यति ।

१४ - ३२ - किम् कारणम् ।

१५ - ३२ - सम् एकत्ववाची आङ् आभिमुख्ये वर्तते हरतिः देशान्तरप्रापणे ।

१६ - ३२ - न अवश्यम् हरतिः देशान्तरप्रापणे एव वर्तते ।

१७ - ३२ - किम् तर्हि ।

१८ - ३२ - सादृश्ये अपि वर्तते ।

१९ - ३२ - तत् यथा मातुः अनुहरति पितुः अनुहरति ।

२० - ३२ - अथ वा पञ्चग्रामी षण्णगरी त्रिपुरी इति न एव इदम् इयति एव अवतिष्ठते ।

२१ - ३२ - अवश्यम् असौ ततः किम् चित् आकाङ्क्षति क्रियाम् वा गुणम् वा ।

२२ - ३२ - यत् आकाङ्क्षत तत् एकम् स च समाहारः ।

२३ - ३२ - अयम् तर्हि भावसाधने सति दोषः ।

२४ - ३२ - पञ्चपूली आनीयताम् इति भावानयने चोदिते द्रव्यानयनम् न प्रापोति ।

२५ - ३२ - न एषः दोषः ।

२६ - ३२ - इह तावत् अयम् प्रष्टव्यः ।

२७ - ३२ - अथ इह गौः अनुबन्ध्यः अजः अग्नीषोमीयः इति कथम् आकृतौ चोदितायाम् द्रव्ये आरम्भणालम्भनप्रोक्षणविशसनानि क्रियन्ते ।

२८ - ३२ - असम्भवात् ।

२९ - ३२ - आकृतौ आरम्भणादीनाम् सम्भवः न अस्ति इति कृत्वा आकृतिसहचरिते द्रव्ये आरम्भणादीनि क्रियन्ते ।

३० - ३२ - इदम् अपि एवञ्जातीयकम् एव ।

३१ - ३२ - असम्भवात् भावानयनस्य द्रव्यानयनम् भविष्यति ।

३२ - ३२ - अथ वा अव्यतिरेकात् द्रव्याकृत्योः ।

१ - ५४ - किम् पुनः द्विगुसञ्ज्ञा प्रत्ययोत्तरपदयोः भवति ।

२ - ५४ - एवम् भवितुम् अर्हति ।

३ - ५४ - द्विगुसञ्ज्ञा प्रत्ययोत्तरपदयोः चेत् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः ।

४ - ५४ - द्विगुसञ्ज्ञा प्रत्ययोत्तरपदयोः चेत् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः ।

५ - ५४ - का एतरेतराश्रयता ।

६ - ५४ - द्विगुनिमित्ते प्रत्ययोत्तरपदे प्रत्ययोत्तरपदनिमित्ता च द्विगुसञ्ज्ञा ।

७ - ५४ - तत् एतत् इतरेतराश्रयम् ।

८ - ५४ - इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते ।

९ - ५४ - एवम् तर्हि अर्थे इत् वक्ष्यामि ।

१० - ५४ - अर्थे चेत् तद्धितानुत्पत्तिः बहुव्रीहिवत् ।

११ - ५४ - अर्थे चेत् तद्धितोत्पत्तिः न प्राप्नोति ।

१२ - ५४ - पाञ्चनापितिः , द्विमातुरः , त्रैमातुरः ।

१३ - ५४ - किम् कारणम् ।

१४ - ५४ - द्विगुना उक्तत्वात् बहुव्रीहिवत् ।

१५ - ५४ - तत् यथा चित्रगुः इति बहुव्रीहिणोक्तत्वात् मत्वर्थस्य मत्वर्थीयः न भवति ।

१६ - ५४ - एवम् तर्हि समासतद्धितविधौ इति वक्ष्यामि ।

१७ - ५४ - समासतद्धितविधौ इति चेत् अन्यत्र समाससञ्ज्ञाभावः ।

१८ - ५४ - समासतद्धितविधौ इति चेत् अन्यत्र समाससञ्ज्ञा न प्राप्नोति ।

१९ - ५४ - क्व अन्यत्र ।

२० - ५४ - स्वरे ।

२१ - ५४ - पञ्चारत्निः , दशारत्निः ।

२२ - ५४ - इगन्ते द्विगौ इति एषः स्वरः न प्राप्नोति ।

२३ - ५४ - सिद्धम् तु प्रत्ययोत्तरपदयोः च इति वचनात् ।

२४ - ५४ - सिद्धम् एतत् ।

२५ - ५४ - कथम् ।

२६ - ५४ - प्रत्ययोत्तरपदयोः च इति वचनात् ।

२७ - ५४ - प्रत्ययोत्तरपदयोः द्विगुसञ्ज्ञा भवति इति वक्तव्यम् ।

२८ - ५४ - ननु च उक्तम् द्विगुसञ्ज्ञा प्रत्ययोत्तरपदयोः चेत् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः इति ।

२९ - ५४ - न एषः दोषः ।

३० - ५४ - इतरेतराश्रयमात्रम् एतत् चोदितम् सर्वाणि च इतरेतराश्रयाणि एकत्वेन परिहृतानि सिद्धम् तु नित्यशब्दत्वात् इति ।

३१ - ५४ - न इदम् तुल्यम् अन्यैः इतरेतराश्रयैः ।

३२ - ५४ - न हि सञ्ज्ञा नित्या ।

३३ - ५४ - एवम् तर्हि भाविनी सञ्ज्ञा विज्ञास्यते ।

३४ - ५४ - तत् यथा ॒ कः चित् कम् चित् तन्तुवायम् आह ॒ अस्य सूत्रस्य शाटकम् वय इति ।

३५ - ५४ - सः पश्यति ।

३६ - ५४ - यदि शाटकः न वातव्यः अथ वातव्यः न शाटकः ।

३७ - ५४ - शाटकः वातव्यः च इति विप्रतिषिद्धम् ।

३८ - ५४ - भाविनी खलु अस्य सञ्ज्ञा अभिप्रेता ।

३९ - ५४ - सः मन्ये वातव्यः यस्मिन् उते शाटकः इति एतत् भवति इति ।

४० - ५४ - एवम् इह अपि तस्मिन् द्विगुः भवति यस्य अभिनिर्वृत्तस्य प्रत्यय उत्तरपदम् इति च एते सञ्ज्ञे भविष्यतः ।

४१ - ५४ - अथ वा पुनः अस्तु अर्थे इति ।

४२ - ५४ - ननु च उक्तम् अर्थे चेत् तद्धितानुत्पत्तिः बहुव्रीहिवत् इति ।

४३ - ५४ - न एषः दोषः ।

४४ - ५४ - न अवश्यम् अर्थशब्दः अभिधेये एव वर्तते ।

४५ - ५४ - किम् तर्हि ।

४६ - ५४ - स्यादर्थे अपि वर्तते ।

४७ - ५४ - तत् यथा ।

४८ - ५४ - दारार्थम् घटामहे ।

४९ - ५४ - धनार्थम् भिक्षामहे ।

५० - ५४ - दाराः नः स्युः ।

५१ - ५४ - धनानि नः स्युः इति ।

५२ - ५४ - एवम् इह अपि तद्धितार्थे द्विगुः भवति तद्धितः स्यात् इति ।

५३ - ५४ - द्विगोः वा लुग्वचनम् ज्ञापकम् तद्धितोत्पत्तेः ।

५४ - ५४ - अथ वा यत् अयम् द्विगोः लुक् अनपत्ये इति द्विगोः उत्तरस्य तद्धितस्य लुकम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः उत्पद्यते द्विगोः तद्धितः इति.

१ - ७१ - समाहारसमूहयोः अविशेषात् समाहारग्रहणानर्थक्यम् तद्धितार्थेन कृतत्वात् ।

२ - ७१ - समाहारः समूहः इति अविशिष्तौ एतौ अर्थौ ।

३ - ७१ - समाहारसमूहयोः अविशेषात् समाहारग्रहणम् अनर्थकम् ।

४ - ७१ - किम् कारणम् ।

५ - ७१ - तद्धितार्थे कृतत्वात् ।

६ - ७१ - तद्धितार्थे द्विगुः इति एवम् अत्र द्विगुः भविष्यति ।

७ - ७१ - यदि तद्धितार्थे द्विगुः इति एवम् अत्र द्विगुः भवति तद्धितोत्पत्तिः प्राप्नोति ।

८ - ७१ - उत्पद्यताम् ।

९ - ७१ - लुक् भविष्यति ।

१० - ७१ - लुक्कृतानि प्राप्नुवन्ति ।

११ - ७१ - कानि ।

१२ - ७१ - पञ्चपूली दशपूली ।

१३ - ७१ - अपरिमाणबिस्ताचितकम्बलेभ्यः न तद्धितलुकि इति प्रतिषेधः प्राप्नोति ।

१४ - ७१ - पञ्चगवम् दशगवम् ।

१५ - ७१ - गोः अतद्धितलुकि इत् टच् न प्रप्नोति ।

१६ - ७१ - न एषः दोषः ।

१७ - ७१ - अविशेषेण द्विगोः ङीप् भवति इति उक्त्वा समाहारे इति वक्ष्यामि ।

१८ - ७१ - तत् नियमार्थम् भविष्यति ।

१९ - ७१ - समाहारे एव न अन्यत्र इति ।

२० - ७१ - गोः अकारः द्विगोः समाहारे ।

२१ - ७१ - अविशेषेण गोः टच् भवति इति उक्त्वा द्विगोः समाहारे इति वक्ष्यामि ।

२२ - ७१ - तत् नियमार्थम् भविष्यति ।

२३ - ७१ - समाहारे एव न अन्यत्र इति ।

२४ - ७१ - अभिधानार्थम् तु ।

२५ - ७१ - अभिधानार्थम् तु समाहारग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२६ - ७१ - समाहारेण अभिधानम् यथा स्यात् तद्धितार्थेन मा भूत् इति ।

२७ - ७१ - किम् च स्यात् ।

२८ - ७१ - तद्धितोत्पत्तिः प्रसज्येत ।

२९ - ७१ - उत्पद्यताम् ।

३० - ७१ - लुक् भविष्यति ।

३१ - ७१ - लुक्कृतानि प्राप्नुवन्ति ।

३२ - ७१ - सर्वाणि परिहृतानि ।

३३ - ७१ - न सर्वाणि परिहृतानि ।

३४ - ७१ - पञ्चकुमारि दशकुमारि ।

३५ - ७१ - लिक् तद्धितलुकि इति ङीपः लुक् प्रसज्येत ।

३६ - ७१ - द्वन्द्वतत्पुरुषयोः उत्तरपदे नित्यसमासवचनम् ।

३७ - ७१ - द्वन्द्वतत्पुरुषयोः उत्तरपदे नित्यसमासः वक्तव्यः ।

३८ - ७१ - वाग्दृषदप्रियः छत्रोपानहप्रियः पञ्चगवप्रियः दशगवप्रियः ।

३९ - ७१ - किम् प्रयोजनम् ।

४० - ७१ - समुदायवृत्तौ अवयवानाम् मा कदा चित् अवृत्तिः भूत् इति ।

४१ - ७१ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

४२ - ७१ - न वक्तव्यम् ।

४३ - ७१ - इह द्वौ पक्षौ वृत्तिपक्षः अवृत्तिपक्षः च ।

४४ - ७१ - यदा वृत्तिपक्षः तदा सर्वेषाम् एव वृत्तिः ।

४५ - ७१ - यदा तु अवृत्तिः तदा सर्वेषाम् अवृत्तिः ।

४६ - ७१ - उत्तरपदेन परिमाणिन द्विगोः समासवचनम् ।

४७ - ७१ - उत्तरपदेन परिमाणिन द्विगोः समासः वक्तव्यः ।

४८ - ७१ - द्विमासजातः त्रिमासजातः ।

४९ - ७१ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

५० - ७१ - सुप् सुपा इति वर्तते ।

५१ - ७१ - एवम् तर्हि इदम् स्यात् ॒ द्वौ मासौ द्विमासम् , द्विमासम् जातस्य इति ।

५२ - ७१ - न एवम् शक्यम् ।

५३ - ७१ - स्वरे हि दोषः स्यात् ।

५४ - ७१ - द्विमासजातः इति प्राप्नोति द्विमासजातः इति च इष्यते ।

५५ - ७१ - द्व्याह्नजातः च न सिध्यति ।

५६ - ७१ - द्व्यहजात इति प्राप्नोति न च एवम् भवितव्यम् ।

५७ - ७१ - भवितव्यम् च यदा समाहारे द्विगुः ।

५८ - ७१ - द्व्यह्नजातः तु न सिध्यति ।

५९ - ७१ - किम् उच्यते परिमाणिना इति न पुनः अन्यत्र अपि ।

६० - ७१ - पञ्चगवप्रियः दशगवप्रियः ।

६१ - ७१ - अन्यत्र समुदायबहुव्रीहित्वात् उत्तरपदप्रसिद्धिः ।

६२ - ७१ - अन्यत्र समुदायबः हुव्रीहिसञ्ज्ञ्ः ।

६३ - ७१ - अन्यत्र समुदायबहुव्रीहित्वात् उत्तरपदम् प्रसिद्धम् ।

६४ - ७१ - उत्तरपदे प्रसिद्धे उत्तरपदे इति द्विगुः भविष्यति ।

६५ - ७१ - सर्वत्र मत्वर्थे प्रतिषेधः ।

६६ - ७१ - सर्वेषु पक्षेषु द्विगुसञ्ज्ञायाः मत्वर्थे प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

६७ - ७१ - किम् प्रयोजनम् ।

६८ - ७१ - पञ्चखट्वा दशखट्वा ।

६९ - ७१ - द्विगोः इति ईकारः मा भूत् ।

७० - ७१ - पञ्चगुः दशगुः ।

७१ - ७१ - गोः अतद्धितलुकि इति टच् मा भूत् इति ।

१ - २५ - किम् अनन्तरे योगे सङ्ख्यापूर्वः सः द्विगुसञ्ज्ञः आहोस्वित् पूर्वमात्रे ।

२ - २५ - किम् च अतः ।

३ - २५ - यदि अनन्तरे योगे एकशाटी द्विगोः इति ईकारः न प्राप्नोति ।

४ - २५ - अथ पूर्वमात्रे अकभिक्षा अत्र अपि प्राप्नोति ।

५ - २५ - अस्तु अनन्तरे ।

६ - २५ - कमम् एकशाटी ।

७ - २५ - ईकारान्तेन समासः भविष्यति ।

८ - २५ - एका शाटी एकशाटी ।

९ - २५ - इह तर्हि एकापूपी द्विगोः इति ईकारः न प्राप्नोति ।

१० - २५ - अस्तु तर्हि पूर्वमात्रे. कथम् एकभिक्षा ।

११ - २५ - टाबन्तेन समासः भविष्यति ।

१२ - २५ - एका भिक्षा एकभिक्षा ।

१३ - २५ - इह तर्हि सप्तर्षयः इगन्ते द्विगौ इति एषः स्वरः प्राप्नोति ।

१४ - २५ - अस्तु तर्हि अनन्तरे ।

१५ - २५ - कथम् एकापूपी ।

१६ - २५ - समाहारे इति एव सिद्धम् ।

१७ - २५ - कः पुनः अत्र समाहारः ।

१८ - २५ - यत् तद्दानम् सम्भ्रमः वा ।

१९ - २५ - इह तर्हि पञ्चहोतारः दशहोतारः इगन्ते द्विगौ इति एषः स्वरः न प्रप्नोति ।

२० - २५ - अस्तु तर्हि पूर्वमात्रे ।

२१ - २५ - कथम् सप्तर्षयः ।

२२ - २५ - अन्तोदात्तप्रकरणे त्रिचक्रादीनाम् छन्दसि इति एवम् एतत् सिद्धम् ।

२३ - २५ - अथ वा पुनः अस्तु अनन्तरे ।

२४ - २५ - कथम् पञ्चहोतारः दशहोतारः ।

२५ - २५ - आद्युदात्तप्रकरणे दिवोदासादीनाम् छन्दसि इति एव सिद्धम् ।

१ - ५ - किम् उदाहरण्म् ।

२ - ५ - वैयाकरणखसूचिः ।

३ - ५ - किम् व्याकरणम् कुत्सितम् आहोस्वित् वैयाकरणः ।

४ - ५ - वैयाकरणः कुत्सितः ।

५ - ५ - तस्मिन् कुत्सिते तत्स्थम् अपि कुत्सितम् भवति ।

१ - ६३ - उपमानानि इति उच्यते ।

२ - ६३ - कानि पुनः उपमानानि ।

३ - ६३ - किम् यत् एव उपमानम् तत् एव उपमेयम् आहोस्वित् अन्यत् उपमानम् अन्यत् उपमेयम् ।

४ - ६३ - किम् च अतः ।

५ - ६३ - यदि यत् एव उपमानम् तत् एव उपमेयम् कः इह उपमार्थः गौः इव गौः इति ।

६ - ६३ - अथ अन्यत् एव उपमानम् अन्यत् उपमेयम् कः इह उपमार्थः गौः इव अश्वः इति ।

७ - ६३ - एवम् तर्हि यत्र किम् चित् सामान्यम् कः चित् विशेषः तत्र उपमानोपमेये भवतः ।

८ - ६३ - किम् वक्तव्यम् एतत् ।

९ - ६३ - न हि ।

१० - ६३ - कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते ।

११ - ६३ - मानम् हि नाम अनिर्ज्ञातज्ञानार्थम् उपादीयते अनिर्ज्ञातम् अर्थम् ज्ञास्यामि इति ।

१२ - ६३ - तत् समीपे यत् न अत्यन्ताय मिमीते तत् उपमानम् ।

१३ - ६३ - गौः इव गवयः इति ।

१४ - ६३ - गौः निर्ज्ञातः गवयः अनिर्ज्ञातः ।

१५ - ६३ - कामम् तर्हि अनेन एव हेतुना यस्य गवयः निर्ज्ञातः स्यात् गौः अनिर्ज्ञातः तेन कर्तव्यम् स्यात् गवयः इव गौः इति. बाढम् कर्तव्यम् ।

१६ - ६३ - किम् पुनः इह उदाहरणम् ।

१७ - ६३ - शस्त्रीश्यामा ।

१८ - ६३ - क्व पुनः अयम् श्यामाशब्दः वर्तते ।

१९ - ६३ - शत्र्याम् इति आह ।

२० - ६३ - केन इदानीम् देवदत्ता अभिधीयते ।

२१ - ६३ - समासेन. यदि एवम् शस्त्रीश्यामो देवदत्तः इति न सिध्यति ।

२२ - ६३ - उपसर्जनस्य इति ह्रस्वत्वम् भविष्यति ।

२३ - ६३ - यदि तर्हि उपसर्जनानि अपि एवञ्जातीयकानि भवन्ति तित्तिरिकल्माषी कुम्भकपाललोहिनी अनुपसर्जनलक्षणः ईकारः न प्राप्नोति ।

२४ - ६३ - एवम् तर्हि शस्त्र्याम् एव शस्त्रीशब्दः वर्तते देवदत्तायाम् श्यामाशब्दः ।

२५ - ६३ - एवम् अपि गुणः अनिर्दिष्टः भवति ।

२६ - ६३ - बहवः शस्त्र्याम् गुणाः तीक्ष्णा सूक्ष्मा पृथुः इति ।

२७ - ६३ - अनिर्दिश्यमानस्य अपि गुणस्य भवति लोके सम्प्रत्ययः ।

२८ - ६३ - तत् यथा चन्द्रमुखी देवदत्ता इति ।

२९ - ६३ - बहवः चन्द्रे गुणाः या च असौ प्रियदर्शनता सा गम्यते ।

३० - ६३ - एवम् अपि समानाधिकरणेन इति वर्तते ।

३१ - ६३ - व्यधिकरणत्वात् समासः न प्राप्नोति ।

३२ - ६३ - किम् हि वचनात् न भवति ।

३३ - ६३ - यदि अपि तावत् वचनात् समासः स्यात् इह तु खलु मृगी इव चपला मृगचपला समानाधिकरणलक्षणः पुंवद्भावः न प्राप्नोति ।

३४ - ६३ - एवम् तर्हि तस्याम् एव उभयम् वर्तते ।



३५ - ६३ - एतत् च अत्र युक्तम् यत् तस्याम् एव उभयम् वर्तते इति ।

३६ - ६३)
इतरथा हि बहु अपेक्ष्यम् स्यात् ।

३७ - ६३ - यदि तावत् एवम् विग्रहः क्रियते शस्त्री इव श्यामा देवदत्ता इति शस्त्र्याम् श्यामा इति एतत् अपेक्ष्यम् ।

३८ - ६३ - अथ अपि एवम् विग्रहः क्रियते यथा सास्त्रीश्यामा तद्वत् इयम् देवदत्ता इति एवम् अपि देवदत्तायाम् श्यामा इति अपेक्ष्यम् स्यात् ।

३९ - ६३ - एवम् अपि गुणः अनिर्दिष्टः भवति ।

४० - ६३ - बहवः शस्त्र्याम् गुणाः तीक्ष्णा सूक्ष्मा पृथुः इति ।

४१ - ६३ - अनिर्दिश्यमानस्य अपि गुणस्य भवति लोके सम्प्रत्ययः ।

४२ - ६३ - तत् यथा चन्द्रमुखी देवदत्ता इति ।

४३ - ६३ - बहवः चन्द्रे गुणाः या च असौ प्रियदर्शनता सा गम्यते ।

४४ - ६३ - उपमानसमासे गुणवचनस्य विशेषभाक्त्वात् सामन्यवचनाप्रसिद्धिः ।

४५ - ६३ - उपमानसमासे गुणवचनस्य विशेषभाक्त्वात् सामन्यवचनस्य अप्रसिद्धिः स्यात् ।

४६ - ६३ - शस्त्रीश्यामा ।

४७ - ६३ - श्यामाशब्दः अयम् शस्त्रीशब्देन अभिसम्बध्यमानः विशेषवचनः सम्पद्यते ।

४८ - ६३ - तत्र सामान्यवचनैः इति समासः न प्राप्नोति ।

४९ - ६३ - न वा श्यामत्वस्यो उह्हयत्र भावात् तद्वाचक्त्वात् च शब्दस्य सामान्यवचनप्रसिद्धिः ।

५० - ६३ - न वा एषः दोषः ।

५१ - ६३ - किम् कारणम् ।

५२ - ६३ - श्यामत्वस्यो उह्हयत्र भावात् ।

५३ - ६३ - उभयत्र एव श्यामत्वम् अस्ति शस्त्र्याम् देवदत्तायाम् च ।

५४ - ६३ - तद्वाचक्त्वात् च शब्दस्य ।

५५ - ६३ - सामान्यवचनप्रसिद्धिः तद्वाचकः च अत्र श्यामाशब्दः प्रयुज्यते ।

५६ - ६३ - किम्वाचकः ।

५७ - ६३ - उभयवाचकः ।

५८ - ६३ - श्यामत्वस्य उभयत्र भावात् तद्वाचकत्वात् च शब्दस्य सामान्यवचनम् प्रसिद्धम् ।

५९ - ६३ - सामान्यवचने प्रसिद्धे सामान्यवचनैः इति समासः भविष्यति ।

६० - ६३ - न च अवश्यम् सः एव सामान्यवचनः यः बहूनाम् सामान्यम् आह. द्वयोः अपि सामान्यम् आह सः अपि सामान्यवचनः एव ।

६१ - ६३ - अथ वा सामान्यवचनैः इति उच्यते ।

६२ - ६३ - सर्वः च शब्दः अन्येन शब्देन अभिसम्बध्यमानः विशेषवचनः सम्पद्यते ।

६३ - ६३ - ते एवम् विज्ञास्यामः प्राक् अभिसम्बन्धात् सामान्यवचनः इति ।

१ - १३ - सामान्याप्रयोगे इति किमर्थम् ।

२ - १३ - इह मा भूत् ।

३ - १३ - पुरुषः अयम् व्याघ्रः इव शूरः ।

४ - १३ - पुरुषः अयम् व्याघ्रः इव बलवान् ।

५ - १३ - सामान्याप्रयोगे इति शक्यम् अकर्तुम् ।

६ - १३ - कस्मात् न भवति पुरुषः अयम् व्याघ्रः इव शूरः ।

७ - १३ - पुरुषः अयम् व्याघ्रः इव बलवान् इति ।

८ - १३ - असामर्थ्यात् ।

९ - १३ - कथम् असामर्थ्यम् ।

१० - १३ - सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति ।

११ - १३ - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् सामान्याप्रयोगे इति प्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति वै प्रधानस्य सापेक्षस्य अपि समासः इति ।

१२ - १३ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

१३ - १३ - राजपुरुषः अभिरूपः राजपुरुषः दर्शनीयः अत्र वृत्तिः सिद्धा भवति ।

१ - ३४ - विशेषणविशेष्ययोः उभयविशेषणत्वात् उभयोः च विशेष्यत्वात् उपसर्जनाप्रसिद्धिः ।

२ - ३४ - विशेषणविशेष्ययोः उभयविशेषणत्वात् उभयोः च विशेष्यत्वात् उपसर्जन्स्य अप्रसिद्धिः ।

३ - ३४ - कृष्णतिलाः इति कृष्णशब्दः अयम् तिलशब्देन अभिसम्बध्यमानः विशेषणवचनः सम्पद्यते ।

४ - ३४ - तथा तिलशब्दः कृष्णशब्देन अभिसम्बध्यमानः विशेषणवचनः सम्पद्यते ।

५ - ३४ - तत् उभयम् विशेषणम् भवति उभयम् च विशेष्यम् ।

६ - ३४ - विशेषणविशेष्ययोः उभयविशेषणत्वात् उभयोः च विशेष्यत्वात् उपसर्जन्स्य अप्रसिद्धिः ।

७ - ३४ - न वा अन्यतरस्य प्रधानभावात् तद्विशेषकत्वात् च अपरस्य उपसर्जनप्रसिद्धिः ।

८ - ३४ - न वा एषः दोषः ।

९ - ३४ - किम् कारणम् ।

१० - ३४ - अन्यतरस्य प्रधानभावात् ।

११ - ३४ - अन्यतरत् अत्र प्रधानम् ।

१२ - ३४ - तद्विशेषकत्वात् च अपरस्य ।

१३ - ३४ - तद्विशेषकम् च अपरम् ।

१४ - ३४ - अन्यतरस्य प्रधानभावात् तद्विशेषकत्वात् च अपरस्य उपसर्जनसञ्ज्ञा भविष्यति ।

१५ - ३४ - यदा अस्य तिलाः प्राधान्येन विवक्षिताः भवन्ति कृष्णः विशेषणत्वेन तदा तिलाः प्रधानम् कृष्णः विशेषणम् ।

१६ - ३४ - कामम् तर्हि अनेन एव हेतुना यस्य कृष्णाः प्राधान्येन विवक्षिताः भवन्ति तिलाः विशेषणत्वेन तेन कर्तव्यम् तिलकृष्णाः इति ।

१७ - ३४ - न कर्तव्यम् ।

१८ - ३४ - न हि अयम् द्वन्द्वः तिलाः च कृष्णाः च इति ।

१९ - ३४ - न खलु अपि षष्ठीसमासः तिलानाम् कृष्णाः इति ।

२० - ३४ - किम् तर्हि ।

२१ - ३४ - द्वौ इमौ प्रधानशब्दौ एकस्मिन् अर्थे युगपत् अवरुध्येते ।

२२ - ३४ - न च द्वयोः प्रधानशब्दयोः एकस्मिन् अर्थे युगपत् अवरुध्यमानयोः किम् चित् अपि प्रयोजनम् अस्ति ।

२३ - ३४ - तत्र प्रयोगात् एतत् गन्तव्यम् ।

२४ - ३४ - नूनम् अत्र अन्यतरत् प्रधानम् तद्विशेषकम् च अपरम् इति ।

२५ - ३४ - तत्र तु एतावान् सन्देहः किम् प्रधानम् किम् विशेषणम् इति ।

२६ - ३४ - सः च अपि क्व सन्देहः ।

२७ - ३४ - यत्र उभौ गुणशब्दौ ।

२८ - ३४ - तत् यथा कुञ्जखञ्जकः खञ्जकुब्जकः इति ।

२९ - ३४ - यत्र हि अन्यतरत् द्रव्यम् अन्यतरः गुणः तत्र यत् द्रव्यम् तत् प्रधानम् ।

३० - ३४ - तत् यथा शुक्लम् आलभेत कृष्णम् आलभेत इति न पिष्टपिण्डीम् आलभ्य कृती भवति ।

३१ - ३४ - अवश्यम् तद्गुणम् द्रव्यम् आकाङ्क्षति ।

३२ - ३४ - कथम् तर्हि इमौ द्वौ प्रधानशब्दौ एकस्मिन् अर्थे युगपत् अवरुध्येते वृक्षः शिंशिपा इति ।

३३ - ३४ - न एतयोः आवश्यकः समावेशः ।

३४ - ३४ - न हि अवृक्षः शिंशिपा अस्ति ।

१ - १४ - अथ किमर्थम् उत्तरत्र एवमादि अनुक्रमणम् क्रियते न विशेषणम् विशेष्येण बहुलम् इति एव सिद्धम् ।

२ - १४ - बहुलवचनस्य अकृत्स्नत्वात् उत्तरत्रानुक्रमणसामर्थ्यम् ।

३ - १४ - अकृत्स्नम् बहुलवचनम् इति उत्तरत्र अनुक्रमणम् क्रियते ।

४ - १४ - यदि अकृत्स्नम् यत् अनेन कृतम् अकृतम् तत् ।

५ - १४ - एवम् तर्हि न ब्रूमः अकृत्स्नम् इति ।

६ - १४ - कृत्स्नम् च कारकम् च साधकम् च निर्वर्तकम् च ।

७ - १४ - यत् च अनेन कृतम् सुक्तृतम् तत् ।

८ - १४ - किमर्थम् तर्हि एवमादि अनुक्रमणम् क्रियते ।

९ - १४ - उदाहरणभूयस्त्वात् ।

१० - १४ - ते खलु अपि विधयः सुपरिगृहीताः भवन्ति येषु लक्षणम् प्रपञ्चः च ।

११ - १४ - केवलम् लक्षणम् केवलः प्रपञ्चः वा न तथा कारकम् भवति ।

१२ - १४ - अवश्यम् खलु अस्माभिः इदम् वक्तव्यम् बहुलम् अन्यतरस्याम् उभयथा वा एकेषाम् इति ।

१३ - १४ - सर्ववेदपाऋइषदम् हि इदम् शास्त्रम् ।

१४ - १४ - तत्र न एकः पन्थाः शक्यः आस्थातुम्

१ - ११ - श्रेण्यादयः पठ्यन्ते ।

२ - ११ - कृतादिः आकृतिगणः ।

३ - ११ - श्रेण्यादिषु च्व्यर्थवचनम् ।

४ - ११ - श्रेण्यादिषु च्व्यर्थग्रहणम् कर्तव्यम् ।

५ - ११ - अश्रेणयः श्रेणयः कृताः श्रेणिकृताः ।

६ - ११ - यदा हि श्रेणयः एव किम् चित् क्रियन्ते तदा मा भूत् ।

७ - ११ - अन्यत्र अयम् च्व्यर्थग्रहणेषु च्व्यन्तस्य प्रतिषेधम् शास्ति ।

८ - ११ - तत् इह न तथा ।

९ - ११ - किम् कारणम् ।

१० - ११ - अन्यत्र पूर्वम् च्व्यन्तकार्यम् परम् च्व्यर्थकार्यम् ।

११ - ११ - इह पुनः पूर्वम् च्य्वर्थकार्यम् परम् च्व्यन्तकार्यम् इति ।

१ - ४९ - नञ्विशिष्टे समानप्रकृतिवचनम् ।

२ - ४९ - नञ्विशिष्टे समानप्रकृतिग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - ४९ - इह मा बूत् ।

४ - ४९ - सिद्धम् च अभुक्तम् च इति ।

५ - ४९ - अनञ् इति च प्रतिषेधः कर्तव्यः ।

६ - ४९ - इह मा भूत् ।

७ - ४९ - कर्तव्यम् अकृतम् इति ।

८ - ४९ - नुडिडधिकेन च ।

९ - ४९ - नुडिडधिकेन च समासः वक्तव्यः ।

१० - ४९ - इह अपि यथा स्यात् ।

११ - ४९ - अशितानशितेन जीवति ।

१२ - ४९ - क्लिष्टाक्लिशितेन जीवति ।

१३ - ४९ - किम् उच्यते समानप्रकृतिग्रहणम् कर्तव्यम् इति यदा नञ्विशिष्टेन इति उच्यते ।

१४ - ४९ - न च अत्र नञ्कृतः एव विशेषः ।

१५ - ४९ - किम् तर्हि ।

१६ - ४९ - प्रकृतिकृतः अपि ।

१७ - ४९ - अयम् विशिष्टशब्दः अस्ति एव अवधारणे वर्तते ।

१८ - ४९ - तत् यथा ।

१९ - ४९ - देवदत्तयज्ञदत्तौ आढ्यौ अभिरूपौ दर्शनीयौ पक्षवन्तौ देवदत्तः तु यज्ञदत्तात् स्वाध्यायेन विशिष्टः ।

२० - ४९ - स्वाध्यायेन एव इति गम्यते ।

२१ - ४९ - अन्ये गुणाः समाः भवन्ति ।

२२ - ४९ - अस्ति आधिक्ये वर्तते ।

२३ - ४९ - तत् यथा ।

२४ - ४९ - देवदत्तयज्ञदत्तौ आढ्यौ अभिरूपौ दर्शनीयौ पक्षवन्तौ देवदत्तः तु यज्ञदत्तात् स्वाध्यायेन विशिष्टः ।

२५ - ४९ - स्वाध्यायेन अधिकः अन्ये गुणाः अविवक्षिताः भवन्ति ।

२६ - ४९ - तत् यदा तावत् अवधारणे विशिष्टशब्दः तदा न एव अर्थः समानप्रकृतिग्रहणेन ।

२७ - ४९ - न इह भविष्यति ।

२८ - ४९ - सिद्धम् च अभुक्तम् च इति ।

२९ - ४९ - न अपि अनञ् इति प्रतिषेधेन ।

३० - ४९ - न इह भविष्यति कर्तव्यम् अकृतम् इति ।

३१ - ४९ - नुडिडधिकेन अपि तु तदा समासः न प्राप्नोति ।

३२ - ४९ - यदा आधिक्ये विशिष्टशब्दः तदा समानप्रकृतिग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३३ - ४९ - इह मा भूत् षिद्धम् च अभुक्तम् च इति ।

३४ - ४९ - अनञ् इति च प्रतिषेधः कर्तव्यः ।

३५ - ४९ - इह मा भूत् ।

३६ - ४९ - कर्तव्यम् अकृतम् इति ।

३७ - ४९ - नुडिडधिकेन अपि तु समासद्ः सिद्धः भवति ।

३८ - ४९ - तत्र आधिक्ये विशिष्टग्रहणम् मत्वा समानप्रकृतिग्रहणम् चोद्यते ।

३९ - ४९ - अवधारणम् नञा चेत् नुडिड्विशिष्टेन न प्रकल्पेत ।

४० - ४९ - अथ चेत् अधिकविवक्षा कार्यम् तुल्यप्रकृतिकेन इति ।

४१ - ४९ - कृतापकृतादीनाम् च उपसङ्ख्यानम् ।

४२ - ४९ - कृतापकृतादीनाम् च उपसङ्ख्यानम् ।

४३ - ४९ - कृतापकृतम् भुक्तविभुक्तम् पीतविपीतम् ।

४४ - ४९ - सिद्धम् तु क्तेन विसमाप्तौ अनञ् ।

४५ - ४९ - सिद्धम् एतत् ।

४६ - ४९ - कथम्. क्तान्तेन क्रियाविसमाप्तौ अनञ् क्तान्तम् समस्यते इति वक्तव्यम् ।

४७ - ४९ - गतप्रत्यागतादीनाम् च उपसङ्ख्यानम् ।

४८ - ४९ - गतप्रत्यागतादीनाम् च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

४९ - ४९ - गतप्रत्यागतम् यातानुयातम् पुटापुटिका क्रयाक्रयिका फलाफलिका मानोन्मानिका ।

१ - ६ - अयुक्तः अयम् निर्देशः ।

२ - ६ - समानाधिकरणेन इति वर्तते ।

३ - ६ - कः प्रसङ्गः यद् व्यधिकरणानाम् समासः स्यात् ।

४ - ६ - एवम् तर्हि ज्ञापयति आचार्यः यथाजातीयकम् उक्तम् उत्तरपदम् तथाजातीयकेन पूर्वपदेन समस्यते इति ।

५ - ६ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

६ - ६ - प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणम् भवति इति एषा परिभाषा न कर्तव्या भवति ।

१ - ३७ - इदम् विचार्यते ॒ वर्णेन तृतीयासमासः वा स्यात् ॒ कृष्णेन सारङ्गः कृष्णसारङ्गः समानाधिकरणेन वा ॒ कृष्णः सारङ्गः कृष्णसारङ्गः इति ।

२ - ३७ - कः च अत्र विशेषः ।

३ - ३७ - वर्णेन तृतीयासमासः एतप्रतिषेधे वर्णग्रहणम् ।

४ - ३७ - वर्णेन तृतीयासमासः एतप्रतिषेधे वर्णग्रहणम् कर्तव्यम् ।

५ - ३७ - तृतीया पूर्वपदम् प्रकृतिस्वरम् भवति ।

६ - ३७ - अनेते वर्णः इति वक्तव्यम् ।

७ - ३७ - अथ द्वितीयेन वर्णग्रहणेन एतविशेषणेन अर्थः ।

८ - ३७ - बाढम् अर्थः यदि अवर्ण एतशब्दः अस्ति ।

९ - ३७ - ननु च अयम् अस्ति ॒ आ* इतः एतः , कृष्णेतः , लोहितेतः इति ।

१० - ३७ - न अर्थः एवमर्थेन वर्णग्रहणेन ।

११ - ३७ - यदि तावत् अयम् कर्तरि क्तः तृतीया कर्मणि इति अनेन स्वरेण भवितव्यम् ।

१२ - ३७ - अथ अपि कर्तरि परत्वात् कृत्स्वरेण भवितव्यम् ।

१३ - ३७ - अथ समानाधिकरणः ।

१४ - ३७ - समानाधिकरणे द्विः वर्णग्रहणम् ।

१५ - ३७ - समानाधिकरणे द्विः वर्णग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१६ - ३७ - वर्णः वर्णेषु अनेते इति वक्तव्यम् ।

१७ - ३७ - एकम् वर्णग्रहणम् कर्तव्यम् इह मा भूत् ।

१८ - ३७ - परमशुक्लः परमकृष्णः इति ।

१९ - ३७ - द्वितीयम् वर्णग्रहणम् कर्तव्यम् इह मा भूत् ।

२० - ३७ - कृष्णतिलाः इति ।

२१ - ३७ - एकम् वर्णग्रहणम् अनक्र्थकम् ।

२२ - ३७ - अन्यतरत्र कस्मात् न भवति ।

२३ - ३७ - लक्षणप्रतिपदिकोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति ।

२४ - ३७ - एवम् सति ।

२५ - ३७ - तानि एतानि त्रीणि वर्णग्रहणानि भवन्ति समासविधौ द्वे स्वरविधौ च एकम् ।

२६ - ३७ - यस्य अपि तृतीयासमासः तस्य अपि तानि एव त्रीणि वर्णग्रहणानि भवन्ति समासविधौ द्वे स्वरविधौ च एकम् ।

२७ - ३७ - सामान्येन मम तृतीयासमासः भविष्यति तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन इति ।

२८ - ३७ - अवश्यम् वर्णेन प्रतिपदम् समासः वक्तव्यः यत्र तेन न सिध्यति तदर्थम् ।

२९ - ३७ - क्व च तेन न सिध्यति ।

३० - ३७ - शुकबभ्रुः हरितबभ्रुः इति ।

३१ - ३७ - तथा च सति तानि एव त्रीणि वर्णग्रहणानि भवन्ति समासविधौ द्वे स्वरविधौ च एकम् ।

३२ - ३७ - अथ समानाधिकरणः सामान्येन सिद्धः स्यात् ।

३३ - ३७ - बाढम् सिद्धः ।

३४ - ३७ - कथम् ।

३५ - ३७ - विशेषणम् विशेष्येण बहुलम् इति ।

३६ - ३७ - एवम् अपि द्वे वर्णग्रहणे कर्तव्ये स्वरविधौ एव प्रतिपदोक्तस्य अभावात् ।

३७ - ३७ - तस्मात् समानाधिकरणः इति एषः पक्षः ज्यायान् ।

१ - १५१ - समानाधिकरणाधिकारे प्रधानोपसर्जनानाम् परम् परम् विप्रतिषेधेन ।

२ - १५१ - समानाधिकरणाधिकारे प्रधानोपसर्जनानाम् परम् परम् भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - १५१ - प्रधानानाम् प्रधानम् उपसर्जनानाम् उपसर्जनम् ।

४ - १५१ - प्रधानानाम् तावत् प्रधानम् ।

५ - १५१ - वृदारकनागकुञ्जरैः पूज्यमानम् इति अस्य अवकाशः गोवृन्दारकः अश्ववृन्दारकः ।

६ - १५१ - पोटायुवतीनाम् अवकाशः इभ्ययुवतिः आढ्ययुवतिः ।

७ - १५१ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

८ - १५१ - नागयुवतिः वृन्दारकयुवतिः ।

९ - १५१ - प्रधानानाम् परम् भवति विप्रतिषेधेन ।

१० - १५१ - उपसर्जनानाम् परम् उपसर्जनम् ।

११ - १५१ - सन्महत्परमोत्कृष्टाः इति अस्य अवकाशः सद्गवः सदश्वः ।

१२ - १५१ - कृत्यतुल्याख्या अजात्या इति अस्य अवकाशः तुल्यश्वेतः तुल्यकृष्णः ।

१३ - १५१ - इह उभयम् प्राप्नोति ॒ तुल्यसत् तुल्यमहान् ।

१४ - १५१ - उपसर्जनानाम् परम् उपसर्जनम् भवति विप्रतिषेधेन ।

१५ - १५१ - समानाधिकरणसमासात् बहुव्रीहिः । समानाधिकरणसमासात् बहुव्रीहिः भवति विप्रतिषेधेन ।

१६ - १५१ - समानाधिकरणसमासस्य अवकाशः वीरः पुरुषः वीरपुरुषः ।

१७ - १५१ - बहुव्रीहेः अवकाशः कण्ठेकालः ।

१८ - १५१ - इह उभयम् प्राप्नोति ॒ वीरपुरुषकः ग्रामः ।

१९ - १५१ - बहुव्रीहिः भवति विप्रतिषेधेन ।

२० - १५१ - कदा चित् कर्मधारयः सर्वधनाद्यर्थः ।

२१ - १५१ - कदा चित् कर्मधारयः भवति बहुव्रीहेः ।

२२ - १५१ - किम् प्रयोजनम् ।

२३ - १५१ - सर्वधनाद्यर्थः ।

२४ - १५१ - सर्वधनी सर्वबीजी सर्वकेशी नटः गौरखरवत् वनम् गौरमृगवत् वनम् कृष्णसर्पवान् वल्मीकः लोहितशालिमान् ग्रामः ।

२५ - १५१ - किम् प्रयोजनम् ।

२६ - १५१ - कर्मधारयप्रकृतिभिः मत्वर्थीयैः अभिधानम् यथा स्यात् ।

२७ - १५१ - किम् च कारणम् न स्यात् ।

२८ - १५१ - बहुव्रीहिणा उक्तत्वात् मत्वर्थस्य ।

२९ - १५१ - यदि उक्तत्वम् हेतुः कर्मधारयेण अपि उक्तत्वात् न प्राप्नोति ।

३० - १५१ - न खलु अपि सञ्ज्ञाश्रयः मत्वर्थीयः ।

३१ - १५१ - किम् तर्हि ।

३२ - १५१ - अर्थाश्रयः ।

३३ - १५१ - सः यथा एव बहुव्रीहिणा उक्तत्वात् न भवति एवम् कर्मधारयेण अपि उक्तत्वात् न भविष्यति ।

३४ - १५१ - एवम् तर्हि इदम् स्यात् ॒ सर्वाणि धनानि सर्वधनानि सर्वधनानि अस्य सनिति सर्वधनी ।

३५ - १५१ - न एवम् शक्यम् ।

३६ - १५१ - नित्यम् एवम् सति कर्मधारयः स्यात् ।

३७ - १५१ - तत्र यत् उक्तम् कदा चित् कर्मधारयः इति एतत् अयुक्तम् ।

३८ - १५१ - एवम् तर्हि भवति वै किम् चित् आचार्याः कार्यवत् बुद्धिम् कृत्वा पठन्ति कार्याः शब्दाः इति ।

३९ - १५१ - तद्वत् इदम् पठितम् समानाधिकरणसमादात् बहुव्रीहिः कर्तव्यः कदा चित् कर्मधारयः सर्वधनाद्यर्थः इति ।

४० - १५१ - यद् उच्यते समानाधिकरणसमासात् बहुव्रीहिः भवति विप्रतिषेधेन इति न एषः युक्तः विप्रतिषेधः ।

४१ - १५१ - अन्तरङ्गः कर्मधारयः ।

४२ - १५१ - का अन्तरङ्गता ।

४३ - १५१ - स्वपदार्थे कर्मधारयः अन्यपदार्थे बहुव्रीहिः ।

४४ - १५१ - अस्तु ।

४५ - १५१ - विभाषा कर्मधारयः ।

४६ - १५१ - यदा न कर्मधारयः तदा बहुव्रीहिः भविष्यति ।

४७ - १५१ - एवम् अपि यदि अत्र कदा चित् कर्मधारयः भवति कर्मधारयप्रकृतिभिः मत्वर्थीयैः अभिधानम् प्राप्नोति ।

४८ - १५१ - सर्वः च अयम् एवमर्थः यत्नः कर्मधारयप्रकृतिभिः मत्वर्थीयैः अभिधानम् मा भूत् इति ।

४९ - १५१ - एवम् तर्हि न इदम् तस्य योगस्य उदाहरणम् विप्रतिषेधे परम् इति ।

५० - १५१ - किम् तर्हि ।

५१ - १५१ - इष्टिः इयम् पठिता ।

५२ - १५१ - समानाधिकरणसमासात् बहुव्रीहिः इष्टः कदा चित् कर्मधारयः सर्वधनाद्यर्थः इति ।

५३ - १५१ - यदि इष्टिः पठिता न अर्थः अनेन ।

५४ - १५१ - इह हि सर्वे मनुष्याः अल्पेन यत्नेन महतः अर्थान् आकाङ्क्षन्ति ।

५५ - १५१ - एकेन माषेण शतसहस्रम् ।

५६ - १५१ - एकेन कुद्दालकेन खारीसहस्रम् ।

५७ - १५१ - तत्र कर्मधारयप्रकृतिभिः मत्वर्थीयैः अभिधानम् अस्तु बहुव्रीहिणा इति बहुव्रीहिणा भविष्यति लघुत्वात् ।

५८ - १५१ - कथम् सर्वधनी सर्वबीजी सर्वकेशी नटः इति ।

५९ - १५१ - इनिप्रकरणे सर्वादेः इनिम् वक्ष्यामि ।

६० - १५१ - तत् च अवश्यम् वक्तव्यम् ठनः बाधनार्थम् ।

६१ - १५१ - कथम् गौरखरवत् वनम् गौरमृगवत् वनम् कृष्णसर्पवान् वल्मीकः लोहितशालिमान् ग्रामः ।

६२ - १५१ - अस्ति अत्र विशेषः ।

६३ - १५१ - जात्या अत्र अभिसम्बन्धः क्रियते ।

६४ - १५१ - कृष्णसर्पः नाम सर्पजातिः सा अस्मिन् वल्मीके अस्ति ।

६५ - १५१ - यदा हि अन्तरेण जातिम् तद्वताम् अभिसम्बन्धः क्रियते कृष्णसर्पः वल्मीकः इति एवम् तदा भविष्यति ।

६६ - १५१ - पूर्वपदातिशये आतिशायिकात् बहुव्रीहिः सूक्ष्मवस्त्रतराद्यर्थः ।

६७ - १५१ - पूर्वपदातिशये आतिशायिकात् बहुव्रीहिः भवति विप्रतिषेधेन ।

६८ - १५१ - किम् प्रयोजनम् ।

६९ - १५१ - सूक्ष्मवस्त्रतराद्यर्थः ।

७० - १५१ - आतिशायिकस्य अवकाशः पटुतरः पटुतमः ।

७१ - १५१ - बहुव्रीहेः अवकाशः चित्रगुः शबलगुः ।

७२ - १५१ - इह उभयम् प्राप्नोति सूक्ष्मवस्त्रतरः तीक्ष्ण्शृङ्गतरः ।

७३ - १५१ - बहुव्रीहिः भवति विप्रतिषेधेन ।

७४ - १५१ - न एषः युक्तः विप्रतिषेधः ।

७५ - १५१ - विर्पतिषेधे परम् इति उच्यते ।

७६ - १५१ - पूर्वः च बहुव्रीहिः परः आतिशायिकः ।

७७ - १५१ - इष्टवाची परशब्दः ।

७८ - १५१ - विप्रतिषेधे परम् यत् इष्टम् तत् भवति ।

७९ - १५१ - एवम् अपि अयुक्तः ।

८० - १५१ - अन्तरङ्गः आतिशाइयिकः ।

८१ - १५१ - का अन्तरङ्गता ।

८२ - १५१ - ङ्याप्प्रातिपदिकात् आतिशायिकः सुबन्तानाम् बहुव्रीहिः ।

८३ - १५१ - आतिशायिकः अपि न अन्तरङ्गः ।

८४ - १५१ - कथम् ।

८५ - १५१ - समर्थात् तद्धितः उत्पद्यते सामर्थ्यम् च सुबन्तेन्त ।

८६ - १५१ - एवम् अपि अन्तरङ्गः ।

८७ - १५१ - कथम् ।

८८ - १५१ - स्वपदार्थे आतिशायिकः अन्यपदार्थे बहुव्रीहिः ।

८९ - १५१ - एवम् अपि न अन्तरङ्गः ।

९० - १५१ - कथम् ।

९१ - १५१ - स्पर्धायाम् आतिशायिकः भवति ।

९२ - १५१ - न च अन्तरेण प्रतियोगिनम् स्पर्धा भवति ।

९३ - १५१ - न एव वा अत्र आतिशायिकः प्राप्नोति ।

९४ - १५१ - किम् कारणम् ।

९५ - १५१ - असामर्थ्यात् ।

९६ - १५१ - कथम् असामर्थ्यम्. सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति ।

९७ - १५१ - यावता वस्त्राणि तद्वन्तम् अपेक्षन्ते तद्वन्तम् च अपेक्ष्य वस्त्राणाम् वस्त्रैः युगपत् स्पर्धा भवति ।

९८ - १५१ - ननु च अयम् आतिशायिकः एवमात्मकः सत्याम् व्यपेक्षायाम् विधीयते ।

९९ - १५१ - सत्यम् एवमात्मकः याम् च न अनतरेण व्यपेक्षाम् प्रवृत्तिः तस्यम् सत्याम् भवितव्यम् ।

१०० - १५१ - काम् च न अन्तरेण व्यपेक्षाम् आतिशायिकस्य प्रवृत्तिः ।

१०१ - १५१ - या हि प्रतियोगिनम् प्रति व्यपेक्षा ।

१०२ - १५१ - या हि तद्वन्तम् प्रति न तस्याम् भवितव्यम् ।

१०३ - १५१ - बहुव्रीहिः अपि तर्हि न प्राप्नोति ।

१०४ - १५१ - किम् कारणम् ।

१०५ - १५१ - असामर्थ्यात् एव ।

१०६ - १५१ - कथम् असामर्थ्यम् ।

१०७ - १५१ - सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति ।

१०८ - १५१ - यावता वस्त्राणि वस्त्रान्तराणि अपेक्षन्ते तद्वता च अभिसम्बन्धः ।

१०९ - १५१ - एवम् तर्हि न इदम् तस्य योगस्य उदाहरणम् विप्रतिषेधे परम् इति ।

११० - १५१ - किम् तर्हि ।

१११ - १५१ - इष्टिः इयम् पठिता ।

११२ - १५१ - पूर्वपदातिशये आतिशायिकात् बहुव्रीहिः इष्टः ॒ सूक्ष्मवस्त्रतराद्यर्थः इति ।

११३ - १५१ - यदि इष्टिः इयम् पठिता न अर्थः अनेन ।

११४ - १५१ - कथम् या एषा युक्तिः उक्ता ॒ यावता वस्त्राणि वस्त्रान्तराणि अपेक्षन्ते तद्वता च अभिसम्बन्धः इति ।

११५ - १५१ - यदा हि अन्तरेण वस्त्राणाम् वस्त्रैः युगपत् स्पर्धाम् तद्वता च अभिसम्बन्धः क्रियते निष्प्रतिद्वन्द्वः तदा बहुव्रीहिः ।

११६ - १५१ - बहुव्रीहेः आतिशायिकः ।

११७ - १५१ - न तर्हि इदानीम् इदम् भवति ॒ सूक्ष्मतरवस्त्रः इति ।

११८ - १५१ - भवति ।

११९ - १५१ - यदा अन्तरेण तद्वन्तम् वस्त्राणाम् वस्त्रैः युगपत् स्पर्धा निष्प्रतिद्वन्द्वः तदा आतिशायिकः ।

१२० - १५१ - कथम् पुनः अन्यस्य प्रकर्षेण अन्यस्य प्रकर्षः स्यात् ।

१२१ - १५१ - न एव अन्यस्य प्रकर्षेण अन्यस्य प्रकर्षेण भवितव्यम् ।

१२२ - १५१ - यथा एव अयम् द्रव्येषु यतते वस्त्राणि मे स्युः इति एवम् गुणेषु अपि यतते सूक्ष्मतराणि मे स्युः इति ।

१२३ - १५१ - न अत्र आतिशायिकः प्राप्नोति ।

१२४ - १५१ - किम् कारणम् ।

१२५ - १५१ - गुणवचनात् इति उच्यते ।

१२६ - १५१ - न च समासः गुणवचनः ।

१२७ - १५१ - समासः अपि गुणवचनः ।

१२८ - १५१ - कथम् ।

१२९ - १५१ - अजहत्स्वार्था वृत्तिः ।

१३० - १५१ - अथ जहत्स्वार्थायाम् तु दोषः एव ।

१३१ - १५१ - जहत्स्वाऋथायाम् अपि न दोषः ।

१३२ - १५१ - भवति बहुव्रीहौ तद्गुणसंविज्ञानम् अपि ।

१३३ - १५१ - तत् यथा ।

१३४ - १५१ - शुक्लवाससम् आनय ।

१३५ - १५१ - लोहितोष्णीषाः ऋत्विजः प्रचरन्ति इति ।

१३६ - १५१ - तत्गुणः आनीयते तद्गुणाः च प्रचरन्ति ।

१३७ - १५१ - उत्तरपदार्थातिशये आतिशायिकः बहुव्रीहेः बह्वाढ्यतराद्यर्थः ।

१३८ - १५१ - उत्तरपदार्थातिशये आतिशायिकः बहुव्रीहेः भवति विप्रतिषेधेन ।

१३९ - १५१ - किम् प्रयोजनम् ।

१४० - १५१ - बह्वाढ्यतराद्यर्थः ।

१४१ - १५१ - बह्वाढ्यतरः बहुसुकुमारतरः ।

१४२ - १५१ - कः पुनः अत्र विशेषः बहुव्रीहेः वा आतिशायिकः स्यात् आतिशायिकान्तेन वा बहुव्रीहिः ।

१४३ - १५१ - स्वरकपोः विशेषः ।

१४४ - १५१ - यदि अत्र आतिशायिकात् बहुव्रीहिः स्यात् बह्वाड्यतरः एवम् स्वरः प्रसज्येत बह्वाढ्यतरः इति च इष्यते ।

१४५ - १५१ - बह्वाढ्यकतरः इति च प्राप्नोति बह्वाढ्यतरकः इति च इष्यते ।

१४६ - १५१ - समानाधिकरणाधिकारे शाकपार्थिवादीनाम् उपसङ्ख्यानम् उत्तरपदलोपः च ।

१४७ - १५१ - समानाधिकरणाधिकारे शाकपार्थिवादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् उत्तरपदलोपः च वक्तव्यः ।

१४८ - १५१ - शाकभोजी पार्थिवः शाकपार्थिवः ।

१४९ - १५१ - कुतपवासः सौश्रुतः कुतपसौश्रुत्रः ।

१५० - १५१ - अजापण्यः तौल्वलिः अजातौल्वलिः ।

१५१ - १५१ - यष्टिप्रधानः मौद्गल्यः यष्टिमौद्गल्यः ।

१ - ३ - चतुष्पात् जातिः इति वक्तव्यम् ।

२ - ३ - इह मा भूत् ।

३ - ३ - कालाक्षीगर्भिणी स्वस्तिमती गर्भिणी ।

१ - ५ - किमर्थः चकारः ।

२ - ५ - एवकारार्थः ।

३ - ५ - मयूरव्यंसकादयः एव ।

४ - ५ - क्व मा भूत् ।

५ - ५ - परमः मयूरव्यंसकः इति

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:15.5000000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

TRIṢAVAṆA(त्रिषवण)

  • A sage. When he went to Hastināpura as a messenger of peace, he met Śrī Kṛṣṇa on the way. [Chapter 83, Udyoga Parva]. 
RANDOM WORD

Did you know?

दत्तकपुत्र घेण्याविषयी कांही धर्मशास्त्रीय निर्णय आहेत काय?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.