TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद १ - खण्ड २३

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड २३
१ - ३२ - प्राग्वचनम् किमर्थम् ।

२ - ३२ - प्राग्वचनम् सञ्ज्ञानिवृत्त्यर्थम् ।

३ - ३२ - प्राग्वचनम् क्रियते समाससञ्ज्ञायाः अनिवृत्तिः यथा स्यात् ।

४ - ३२ - अक्रियमाणे हि प्राग्वचने अनवकाशाः अव्ययीभावादयः सञ्ज्ञाः समाससञ्ज्ञाम् बाधेरन् ।

५ - ३२ - ताः मा बाधिषत इति प्राग्वचनम् क्रियते ।

६ - ३२ - अथ क्रियमाणे अपि प्राग्वचने यावता अनवकाशाः अव्ययीभावादयः सञ्ज्ञाः कस्मात् एव न बाधन्ते ।

७ - ३२ - क्रियमाणे हि प्राग्वचने सत्याम् समाससञ्ज्ञायाम् एताः अवयवसञ्ज्ञाः आरभ्यन्ते ।

८ - ३२ - तत्र वचनसमावेशः भविष्यति ।

९ - ३२ - समाससञ्ज्ञा अपि अनवकाशा ।

१० - ३२ - सा वचनात् भविष्यति ।

११ - ३२ - सावकाशा समाससञ्ज्ञा ।

१२ - ३२ - कः अवकाशः ।

१३ - ३२ - विस्पष्टादीनि अवकाशः ।

१४ - ३२ - विस्पष्टम् पटुः विस्पष्टपटुः इति ।

१५ - ३२ - न एषः अस्ति अवकाशः ।

१६ - ३२ - एषा हि आचार्यस्य शैली लक्ष्यते येन एव अवयवकार्यम् भवति तेन एव समुदायकार्यम् अपि भवति ।

१७ - ३२ - येन एव अवयवकार्यम् स्वरः तेन एव समुदाकार्यम् अपि समासः भविष्यति ।

१८ - ३२ - विस्पष्टादीनि गुणवचनेषु इति ।

१९ - ३२ - इदम् तर्हि काकतालीयम् अजाकृपाणीयम् ।

२० - ३२ - अत्र अपि येन एव अवयवकार्यम् प्रत्ययोत्पत्तिः क्रियते तेन एव समुदाकार्यम् समाससञ्ज्ञा भविष्यति ।

२१ - ३२ - समासात् च तद्विषयात् ।

२२ - ३२ - इदम् तर्हि पुनाराजः पुनर्गवः ।

२३ - ३२ - अत्र अपि अवश्यम् तत्पुरुषसञ्ज्ञा वक्तव्य तत्पुरुषाश्रयः समासान्तः यथा स्यात् ।

२४ - ३२ - इदम् तर्हि ।

२५ - ३२ - पुनराधेयम् ।

२६ - ३२ - अत्र अपि अवश्यम् गतिसञ्ज्ञा वक्तव्या गतिकारकोपपदात् कृत् इति एषः स्वरः यथा स्यात् ।

२७ - ३२ - इदम् तर्हि पुनरुत्स्यूतम् वासः देयम् ।

२८ - ३२ - अत्र अपि अवश्यम् गतिसञ्ज्ञा वक्तव्या गतिः गतौ इति निघातः यथा स्यात् ।

२९ - ३२ - यदि तत् न अस्ति पुनश्चनसौ छन्दसि इति. सति तस्मिन् तेन एव सिद्धम् ।

३० - ३२ - एवम् अपि एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन सम्भवः ।

३१ - ३२ - पर्यायः प्रसज्येत ।

३२ - ३२ - तस्मात् प्राग्वचनम् कर्तव्यम् ।

१ - २७ - सहवचनम् किमर्थम् ।

२ - २७ - सहवचनम् पृथक् असमासार्थम् ।

३ - २७ - सहग्रहणम् क्रियते सहभूतयोः समासञ्ज्ञा यथा स्यात् एकैकस्य मा भूत् इति ।

४ - २७ - किम् च स्यात् ।

५ - २७ - यदि एकैकस्य समासञ्ज्ञा स्यात् इह ऋक्पादः इति समासान्तः प्रसज्येत ।

६ - २७ - इह च राजाश्वः इति द्वौ स्वरौ स्याताम् ।

७ - २७ - कथम् च कृत्वा एकैकस्य सञ्ज्ञा प्राप्नोति ।

८ - २७ - प्रत्येकम् वाक्यपरिसमाप्तिः दृष्टा ।

९ - २७ - तत् यथा वृद्धिगुणसञ्ज्ञे प्रत्येकम् भवतः ।

१० - २७ - ननु च अयम् अपि अस्ति दृष्टान्तः समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिः इति ।

११ - २७ - तत् यथा गर्गाः शतम् दण्ड्यन्ताम् इति ।

१२ - २७ - अर्थिनः च राजानः हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येकम् दण्डयन्ति ।

१३ - २७ - सति एतस्मिन् दृष्टान्ते यदि तत्र प्रत्येकम् इति उच्यते इह अपि सहग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१४ - २७ - अथ तत्र अन्तरेण प्रत्येकम् इति वचनम् प्रत्येकम् गुणवृद्धिसञ्ज्ञे भवतः इह अपि न अर्थः सहग्रहणेन ।

१५ - २७ - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् सहग्रहणम् करोति तस्य एतत् प्रयोजनम् योगाङ्गम् यथा विज्ञायेत ।

१६ - २७ - सति च योगाङ्गे योगविभागः करिष्यते ।

१७ - २७ - सह सुप् समस्यते ।

१८ - २७ - केन सह ।

१९ - २७ - समर्थेन. अनुव्याचलत् अनुप्राविशत् ।

२० - २७ - ततः सुपा ।

२१ - २७ - सुपा च सह सुप् समस्यते ।

२२ - २७ - अधिकारः च लक्षणम् च ।

२३ - २७ - यस्य समासस्य अन्यत् लक्षणम् न अस्ति इदम् तस्य लक्षणम् भविष्यति ।

२४ - २७ - पुनरुत्स्यूतम् वासः देयम् पुनर्निष्कृतः रथः इति ।

२५ - २७ - इवेन विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् च ।

२६ - २७ - इवेन सह समासः विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् च वक्तव्यम् ।

२७ - २७ - वाससीइव कन्ये इव ।

१ - ४ - किमर्थम् महती सञ्ज्ञा क्रियते ।

२ - ४ - अन्वर्थसञ्ज्ञा यथा विज्ञयेत ।

३ - ४ - अनव्ययम् अव्ययम् भवति इति अव्ययीभावः ।

४ - ४ - अव्ययीभावः च समासः अव्ययसञ्ज्ञः भवति इति एतत् न वक्तव्यम् भवति ।

१ - ११ - इह कस्मात् न भवति ।

२ - ११ - सुमद्राः सुमगधाः सपुत्रः सच्छात्रः इति ।

३ - ११ - समृद्धौ साकल्ये इति च प्राप्नोति ।

४ - ११ - न एषः दोषः ।

५ - ११ - इह कः चित् समासः पूर्वपदार्थप्रधानः , कः चित् उत्तरपदार्थप्रधानः , कः चित् अन्यपदार्थप्रधानः , कः चित् उभयपदार्थप्रधानः ।

६ - ११ - पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावः , उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषः , अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिः उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वः ।

७ - ११ - न च अत्र पूर्वपदार्थप्राधान्यम् गम्यते ।

८ - ११ - अथ वा न इमे समासार्थाः निर्दिश्यन्ते ।

९ - ११ - किम् तर्हि ।

१० - ११ - अव्ययार्थाः निर्दिश्यन्ते इमे ।

११ - ११ - एतेषु अर्थेषु यत् अव्ययम् वर्तते तत् सुबन्तेन समस्यते इति ।

१ - १३ - असादृश्ये इति किमर्थम् ।

२ - १३ - यथा देवदत्तः तथा यज्ञदत्तः इति ।

३ - १३ - असादृश्ये इति उच्यते ।

४ - १३ - तत्र इदम् न सिध्यति ॒ यथाशक्ति यथाबलम् इति ।

५ - १३ - किम् कारणम् ।

६ - १३ - यथा इति अयम् प्रकारवचने थाल् सः च सादृश्ये वर्तते ।

७ - १३ - न एषः दोषः ।

८ - १३ - अयम् यथाशब्दः अस्ति एव अव्युत्पन्नम् प्रातिपदिकम् वीप्सावाची ।

९ - १३ - अस्ति प्रकारवचने थाल् ।

१० - १३ - तत् यत् अव्युत्पन्नम् प्रातिपदिकम् वीप्सावाचि तस्य इदम् ग्रहणम् ।

११ - १३ - अथ यः प्रकारवचने थाल् तस्य ग्रहणम् कस्मात् न भवति ।

१२ - १३ - पूर्वेण प्राप्नोति सादृश्यसम्पत्ति इति ।

१३ - १३ - प्रतिषेधवचनसामर्थ्यात् न भविष्यति ।

१ - ३ - सुप् इति वर्तमाने पुनः सुब्ग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ३ - अव्ययम् इति एवम् तत् अभूत् सुब्मात्रे यथा स्यात् ।

३ - ३ - माषप्रति सूपप्रति ओदनप्रति ।

१ - १२ - अक्षादयः तृतीयान्ताः पूर्वोक्तस्य यथा न तत् । अक्षादयः तृतीयान्ताः परिणा सह समस्यन्ते इति वक्तव्यम् ।

२ - १२ - पूर्वोक्तस्य यथा न तत् ।

३ - १२ - अयथाजातीयके द्योत्ये ।

४ - १२ - अक्षेण न तथा वृत्तम् यथा पूर्वम् इति अक्षपरि शलाकापरि ।

५ - १२ - एकत्वे अक्षशलाकयोः ।

६ - १२ - अक्षशलाकयोः च एकवचनान्तयोः इति वक्तव्यम् ।

७ - १२ - इह मा भूत् ।

८ - १२ - अक्षाभ्याम् वृत्तम् अक्षैः वृत्तम् ।

९ - १२ - कितवव्यवहारे च ।

१० - १२ - कितवव्यवहारे इति वक्तव्यम् ।

११ - १२ - इह मा भूत् ।

१२ - १२ - अक्षेण इदम् न वृत्तम् शकटेन यथा पूर्वम् ।

१ - १२ - योगविभागः कर्तव्यः ।

२ - १२ - विभाषा इति अयम् अधिकारः. ततः अपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या इति ।

३ - १२ - पञ्चमीग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् ।

४ - १२ - कथम् ।

५ - १२ - सुबन्तेन इति वर्तते एतैः च कर्मप्रवचनीयैः योगे पञ्चमी विधीयते ।

६ - १२ - तत्र अन्तरेण अपि पञ्चमीग्रहणम् पञ्चम्यन्तेन एव समासः भविष्यति ।

७ - १२ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

८ - १२ - बहिःशब्देन योगे पञ्चमी न विधीयते ।

९ - १२ - तत्र अपि यथा स्यात् इति ।

१० - १२ - बहिर्ग्रामात् ।

११ - १२ - अथ क्रियमाणे अपि पञ्चमीग्रहणे यावता बहिःशब्देन योगे पञ्चमी न विधीयते कथम् एव एतत् सिध्यति ।

१२ - १२ - पञ्चमीग्रहणसामर्थ्यात् ।

१ - ४ - मर्यादाभिविधिग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् ।

२ - ४ - कथम् ।

३ - ४ - पञ्चम्यन्तेन इति वर्तते आङा च कर्मप्रवचनीययुक्ते पञ्चमी विधीयते ।

४ - ४ - एतयोः च एव अर्थयोः आङ् कर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञः भवति न अन्यत्र ।

१ - ८ - किम् उदाहरणम् ।

२ - ८ - अनुगङ्गम् हास्तिनपुरम् अनुगङ्गम् वाराणसी अनुशोणम् पाटलिपुत्रम् ।

३ - ८ - यस्य च आयामः इति उच्यते गङ्गा च अपि आयता वाराणसी अपि आयता ।

४ - ८ - तत्र कुतः एतत् गङ्गया सह समासः भविष्यति न पुनः वाराणस्या इति ।

५ - ८ - एवर्म् तर्हि लक्षणेन इति वर्तते गङ्गा च एव हि लक्षणम् न वाराणसी ।

६ - ८ - अथ वा यस्य च आयामः इति उच्यते गङ्गा च अपि आयता वाराणसी अपि आयता ।

७ - ८ - तत्र प्रकर्षगतिः विज्ञास्यते ॒ साधीयः यस्य आयामः इति ।

८ - ८ - साधीयः च गङ्गायाः न वाराणस्याः ।

१ - १२ - किमर्थः चकारः ।

२ - १२ - एवकारार्थः ।

३ - १२ - तिष्ठद्गुप्रभृतीनि एव ।

४ - १२ - क्व मा भूत् ।

५ - १२ - परमम् तिष्ठद्गु ।

६ - १२ - तिष्ठद्गु कालविशेषे ।

७ - १२ - तिष्ठद्गु कालविशेषे इति वक्तव्यम् ।

८ - १२ - तिष्ठन्ति गावः अस्मिन् काले तिष्ठद्गु ।

९ - १२ - वहद्गु ।

१० - १२ - खलेयवादीनि प्रथमान्तानि अन्यपदार्थे ।

११ - १२ - खलेयवादीनि प्रथमान्तानि अन्यपदार्थे समस्यन्ते ।

१२ - १२ - खलेयवम् खलेबुसम् लूनयवम् लूयमानयवम् पूतयवम् पूयमानयवम् ।

१ - २८ - वावचनम् किमर्थम् ।

२ - २८ - विभाषा समासः यथ स्यात् ।

३ - २८ - समासेन मुक्ते वाक्यम् अपि यथा स्यात् ।

४ - २८ - पारम् गङ्गायाः इति ।

५ - २८ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

६ - २८ - प्रकृता महाविभाषा ।

७ - २८ - तया वाक्यम् अपि भविष्यति ।

८ - २८ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् अव्ययीभावेन मुक्ते षष्ठीसमासः यथा स्यात् ।

९ - २८ - गङ्गापारम् इति ।

१० - २८ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

११ - २८ - अयम् अपि विभाषा षष्ठीसमासः अपि ।

१२ - २८ - तौ उभौ वचनात् भविष्यतः ।

१३ - २८ - अतः उत्तरम् पठति ।

१४ - २८ - पारे मध्ये षष्ठ्या वावचनम् ।

१५ - २८ - पारे मध्ये षष्ठ्या वा इति वक्तव्यम् ।

१६ - २८ - अवचने हि षष्ठीसमासाभावः यथा एकदेशिप्रधाने ।

१७ - २८ - अक्रियमाणे हि वावचने षष्ठीसमासस्य अभावः स्यात् यथा एकदेशिप्रधाने ।

१८ - २८ - तत् यथ एकदेशिसमासेन मुक्ते षष्ठीसमासः न भवति ।

१९ - २८ - किम् पुनः कारणम् एकदेशिसमासेन मुक्ते षष्ठीसमासः न भवति ।

२० - २८ - समासतद्धितानाम् वृत्तिः विभाषा ।

२१ - २८ - वृत्तिविषये नित्यः अपवादः ।

२२ - २८ - इह पुनः वावचने क्रियमाणे एकया वृत्तिः विभाषा अपरया वृत्तिविषये विभाषापवादः ।

२३ - २८ - एकारान्तनिपातनम् च ।

२४ - २८ - एकारान्तनिपातनम् च कर्तव्यम् ।

२५ - २८ - पारेगङ्गम् इति ।

२६ - २८ - न कर्तव्यम् ।

२७ - २८ - सप्तम्याः अलुका सिद्धम् ।

२८ - २८ - भवेत् सिद्धम् यदा सप्तमी यदा तु अन्याः विभक्तयः तदा न सिध्यति ।

१ - २७ - नदीभिः सङ्ख्यासमासे अन्यपदार्थे प्रतिषेधः ।

२ - २७ - नदीभिः सङ्ख्यासमासे अन्यपदार्थे प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - २७ - द्वीरावतीकः देशः त्रीरावतीकः देशः ।

४ - २७ - नदीभिः सङ्ख्या इति प्राप्नोति ।

५ - २७ - न वक्तव्यः ।

६ - २७ - इह कः चित् समासः पूर्वपदार्थप्रधानः , कः चित् उत्तरपदार्थप्रधानः , कः चित् अन्यपदार्थप्रधानः , कः चित् उभयपदार्थप्रधानः ।

७ - २७ - पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावः , उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषः , अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिः , उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वः. न च अत्र पूर्वपदार्थप्राधान्यम् गम्यते ।

८ - २७ - ननु च यत् येन उच्यते सः तस्य अर्थः भवति ।

९ - २७ - अत्र च वयम् एताभ्याम् पदाभ्याम् एतम् अर्थम् उच्यमानम् पश्यामः ।

१० - २७ - एतत् एव च जानीमः यत् येन उच्यते सः तस्य अर्थः इति ।

११ - २७ - अपि च अन्यपदार्थता न प्रकल्पेत ।

१२ - २७ - चित्रगुः शबलगुः इति ।

१३ - २७ - किम् कारणम् ।

१४ - २७ - अत्र अपि हि वयम् एताभ्याम् शब्दाभ्याम् एतम् अर्थम् उच्यमानम् पश्यामः ।

१५ - २७ - यदि अपि अत्र एताभ्याम् शब्दाभ्याम् एषः अर्थः उच्यते अन्यपदार्थः अपि तु गम्यते ।

१६ - २७ - तत्र अन्यपदार्थाश्रयः बहुव्रीहिः भविष्यति ।

१७ - २७ - इह अपि तर्हि अन्यपदार्थः गम्यते स्वपदार्थः अपि तु गम्यते ।

१८ - २७ - तत्र स्वपदार्थाश्रयः अव्ययीभावः प्राप्नोति ।

१९ - २७ - एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

२० - २७ - अव्ययीभावः क्रियताम् बहुव्रीहिः इति ।

२१ - २७ - बहुव्रीहिः भविष्यति विप्रतिषेधेन ।

२२ - २७ - भवेत् एकसञ्ज्ञाधिकारे सिद्धम् परङ्कार्यत्वे तु न सिध्यति ।

२३ - २७ - आरम्भसामर्थ्यात् अव्ययीभावः प्राप्नोति परङ्कार्यत्वात् च बहुव्रीहिः ।

२४ - २७ - परङ्कार्यत्वे च न दोषः ।

२५ - २७ - नदीभिः सङ्ख्यायाः समाहारे अव्ययीभावः वक्तव्यः ।

२६ - २७ - सः च अवश्यम् वक्तव्यः ।

२७ - २७ - सर्वम् एकनदीतरे ।

१ - ३ - द्विगोः तत्पुरुषत्वे कानि प्रयोजनानि ।

२ - ३ - द्विगोः तत्पुरुषत्वे समासान्ताः प्रयोजनम् ।

३ - ३ - पञ्चगवम् दशगवम् पञ्चराजम् दशराजम् ।

१ - ५० - श्रितादिषु गमिगाम्यादीनाम् उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ५० - श्रितादिषु गमिगाम्यादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ५० - ग्रामम् गमी ग्रमगमी ग्रमम् गामी ग्रामगामी ।

४ - ५० - श्रितादिभिः अहीने द्वितीयासमासवचनानर्थक्यम् बहुव्रीहिकृतत्वात् ।

५ - ५० - श्रितादिभिः अहीनवाचिन्याः द्वितीयायाः समासवचनम् अनर्थकम् ।

६ - ५० - किम् कारणम् ।

७ - ५० - बहुव्रीहिकृतत्वात् ।

८ - ५० - इह हि यः कष्टम् श्रितः कष्टम् अनेन श्रितम् भवति ।

९ - ५० - तत्र बहुव्रीहिणा सिद्धम् ।

१० - ५० - अहीने द्वीतीयास्वरवचनानर्थक्यम् च ।

११ - ५० - अहीने द्वितीया पूर्वपदम् प्रकृतिस्वरम् भवति इति एतत् स्वरवचनम् अनर्थकम् ।

१२ - ५० - किम् कारणम् ।

१३ - ५० - बहुव्रीहिकृतत्वात् एव ।

१४ - ५० - जातिस्वरप्रसङ्गः तु ।

१५ - ५० - जातिस्वरः तु प्राप्नोति ।

१६ - ५० - ग्रामततः अरण्यगतः ।

१७ - ५० - जातिकालसुखादिभ्यः अनाच्छादनात् क्तः अकृतमितप्रतिपन्नाः इति ।

१८ - ५० - तत्र जातादिषु वावचनात् सिद्धम् ।

१९ - ५० - यत् एतत् वा जाते इति एतत् वा जातादिषु इति वक्ष्यामि ।

२० - ५० - इमे जातादयः भविष्यन्ति ।

२१ - ५० - ननु च भेदः भवति ।

२२ - ५० - बहुव्रीहौ सति समासान्तोदात्तत्वेन अपि भवितव्यम् पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन अपि तत्पुरुषत्वे सति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन एव ।

२३ - ५० - न अस्ति भेदः ।

२४ - ५० - यः अपि तत्पुरुषम् आरभते न तस्य दण्डवारितः बहुव्रीहिः ।

२५ - ५० - तत्र तत्पुरुषे सति द्वौ समासौ द्वौ स्वरौ ।

२६ - ५० - बहुव्रीहौ सति एकः समासः द्विस्वरत्वम् ।

२७ - ५० - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् तत्पुरुषम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः समाने अर्थे केवलम् विग्रहभेदात् यत्र तत्पुरुषः प्राप्नोति बहुव्रीहिः च तत्र तत्पुरुषः भवति इति ।

२८ - ५० - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

२९ - ५० - राज्ञः सखा राजसखः ।

३० - ५० - राजा सखा अस्य इति बहुव्रीहिः न भवति ।

३१ - ५० - न एतत् ज्ञापकसाध्यम् अपवादैः उत्सर्गाः बाध्यन्ते इति ।

३२ - ५० - बाधकेन अनेन भवितव्यम् सामान्यविहितस्य विशेषविहितेन ।

३३ - ५० - अथ न सामान्यविहितः ।

३४ - ५० - यत् उच्यते बहुव्रीहिकृतत्वात् इति एतत् अयुक्तम् ।

३५ - ५० - अस्ति खलु अपि विशेषः बहुव्रीहेः तत्पुरुषस्य च ।

३६ - ५० - किम् शब्दकृतः अथ अर्थकृतः ।

३७ - ५० - शब्दकृतः व अर्थकृतः च ।

३८ - ५० - शब्दकृतः तावत् ।

३९ - ५० - बहुव्रीहौ सति कपा भवितव्यम् ।

४० - ५० - तत्पुरुषे सति न भवितव्यम् ।

४१ - ५० - अर्थकृतः ।

४२ - ५० - तत्पुरुषे सति रुहादीनाम् क्तः कर्तरि भवति धात्वर्थस्य अनपवर्गे ।

४३ - ५० - आरूढः वृक्षम् देवदत्तः इति ।

४४ - ५० - बहुव्रीहौ व्यपवृक्ते कर्मणि भवति ।

४५ - ५० - आरूढः वृक्षः देवदत्तेन इति ।

४६ - ५० - अन्यथाजातीयकः खलु अपि प्रत्यक्षेण अर्थसम्प्रत्ययः अन्यथाजातीयकः सम्बन्धात् ।

४७ - ५० - राज्ञः सखा राजसखा ।

४८ - ५० - सम्बन्धात् एतत् गन्तव्यम् नूनम् राज अपि अस्य सखा इति ।

४९ - ५० - उभयम् खलु अपि इष्यते ॒ स्वस्ति सोमसखा पुनः एहि ।

५० - ५० - गवाङ्सखः इति ।

१ - ७ - किम् उदाहरणम् ।

२ - ७ - खट्वारूढः जाल्मः ।

३ - ७ - क्षेपे इति उच्यते ।

४ - ७ - कः क्षेपः नाम ।

५ - ७ - अधीत्य स्नात्वा गुरुभिः अनुज्ञातेन खट्वा आरोढव्या ।

६ - ७ - यः इदानीम् अतः अन्यथ करोति सः खट्वारूढः अयम् जाल्मः ।

७ - ७ - न अतिव्रतवान् इति ।

१ - १२ - अत्यन्तसंयोगे समासस्य अविशेषवचनात् क्तेन समासवचनानर्थक्यम् ।

२ - १२ - अत्यन्तसंयोगे समासस्य अविशेषवचनात् क्तान्तेन च अक्तान्तेन च कालाः क्तान्तेन इति समासवचनम् अनर्थकम् ।

३ - १२ - अत्यन्तसंयोगे इति एव सिद्धम् ।

४ - १२ - अनत्यन्तसंयोगार्थम् तु ।

५ - १२ - अनत्यन्तसंयोगार्थम् तर्हि इदम् वक्तव्यम् ।

६ - १२ - षट् मुहूर्ताः चराचराः ।

७ - १२ - ते कदा चित् अहः गच्छन्ति कदा चित् रात्रिम् ।

८ - १२ - तत् उच्यते अहर्गताः रात्रिगताः इति ।

९ - १२ - न एतत् अस्ति ।

१० - १२ - गतग्रहणात् अपि एतत् सिद्धम् ।

११ - १२ - इदम् तर्हि ।

१२ - १२ - अहरतिसृताः रात्र्यतिसृताः मासप्रमितः चन्द्रमाः ।

१ - ५२ - तत्कृतार्थेन इति किमर्थम् ।

२ - ५२ - दध्ना पटुः घृतेन पटुः ।

३ - ५२ - न एतत् अस्ति ।

४ - ५२ - असामर्थ्यात् अत्र न भविष्यति ।

५ - ५२ - कथम् असामर्थ्यम् ।

६ - ५२ - सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति ।

७ - ५२ - न हि दध्नः पटुना सामर्थ्यम् ।

८ - ५२ - केन तर्हि ।

९ - ५२ - भुजिना ।

१० - ५२ - दध्ना भुङ्क्ते पटुः इति ।

११ - ५२ - इह अपि तर्हि न प्राप्नोति ।

१२ - ५२ - शङ्कुलाखण्डः किरिकाणः इति ।

१३ - ५२ - अत्र अपि न शङ्कुलायाः खण्डेन सामर्थ्यम् ।

१४ - ५२ - केन तर्हि ।

१५ - ५२ - करोतिना ।

१६ - ५२ - शङ्कुलया कृतः खण्डः इति ।

१७ - ५२ - वचनात् भविष्यति ।

१८ - ५२ - इह अपि वचनात् भविष्यति दध्ना पटुः घृतेन पटुः इति ।

१९ - ५२ - तस्मात् तत्कृतार्थग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२० - ५२ - गुणवचनेन इति किमर्थम् ।

२१ - ५२ - गोभिः वपावान् धान्येन धनवान् ।

२२ - ५२ - किम् पुनः इह उदाहरणम् ।

२३ - ५२ - शङ्कुलाखण्डः देवदत्तः इति ।

२४ - ५२ - कथम् पुनः गुणवचनेन समासः उच्यमानः द्रव्यवचनेन स्यात् ।

२५ - ५२ - इह तृतीया तत्कृतार्थेन गुणेन इति इयता सिद्धम् ।

२६ - ५२ - सः अयम् एवम् सिद्धे सति यत् वचनग्रहणम् करोति तस्य एतत् प्रयोजनम् एवम् यथा विज्ञायेत गुणम् उक्तवता गुणवचनेन इति ।

२७ - ५२ - कथम् पुनः अयम् गुणवचनः सन् द्रव्यवचनः सम्पद्यते ।

२८ - ५२ - आरभ्यते तत्र मतुब्लोपः गुणवचनेभ्यः मतुपः लुक् इति ।

२९ - ५२ - तत् यथा शुक्लगुणः शुक्लः कृष्णगुणः कृष्णः एवम् खण्डगुणः खण्डः ।

३० - ५२ - यदि एवम् न अर्थः कृतार्थग्रहणेन ।

३१ - ५२ - भवति हि शङ्कुलायाः खण्डेन सामर्थ्यम् ।

३२ - ५२ - असामर्थ्यात् च अत्र न भविष्यति दध्ना पटुः घृतेन पटुः इति ।

३३ - ५२ - तस्मत् न अर्थः तत्कृतार्थग्रहणेन ।

३४ - ५२ - तृतीयासमासे अर्थग्रहणम् अनर्थकम् अर्थगतिः हि अवचनात् ।

३५ - ५२ - तृतीयासमासे अर्थग्रहणम् अनर्थकम् ।

३६ - ५२ - किम् कारणम् ।

३७ - ५२ - अर्थगतिः हि अवचनात् ।

३८ - ५२ - अन्तरेण अपि वचनम् अर्थगतिः भविष्यति ।

३९ - ५२ - निर्देश्यम् इति चेत् तृतीयार्थनिर्देशः अपि ।

४० - ५२ - अथ एवम् अपि निर्देशः कर्तव्यः इति चेत् तृतीयार्थनिर्देशः अपि कर्तव्यः स्यात् ।

४१ - ५२ - तृतीया तदर्थकृतार्थेन इति वक्तव्यम् ।

४२ - ५२ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

४३ - ५२ - न वक्तव्यम् ।

४४ - ५२ - न अयम् अर्थनिर्देशः ।

४५ - ५२ - किम् तर्हि ।

४६ - ५२ - योगाङ्गम् इदम् निर्दिश्यते ।

४७ - ५२ - सति च योगाङ्गे योगविभागः करिष्यते ।

४८ - ५२ - तृतीया तत्कृतेन गुणवचनेन समस्यते ।

४९ - ५२ - ततः अर्थेन ।

५० - ५२ - अर्थशब्देन च तृतीया समस्यते ।

५१ - ५२ - धान्याऋथः वसनार्थः ।

५२ - ५२ - पूर्वसदृशसमोनार्थ इति अर्थग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति ।

१ - ७ - पूर्वादिषु अवरस्य उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ७ - पूर्वादिषु अवरस्य उपसङ्ख्यानम् ।

३ - ७ - मासावरः अयम् संवत्सरावरः अयम् ।

४ - ७ - सदृशग्रहणे उक्तम् ।

५ - ७ - किम् उक्तम् ।

६ - ७ - सद्र्शग्रहणम् अनर्थकम् तृतीयासमासवचनात् ।

७ - ७ - षष्ठ्यर्थम् इति चेत् तृतीयासमासवचनानर्थक्यम् इति ।

१ - ८ - कर्तृकरणे कृता क्तेन ।

२ - ८ - कर्तृकरणे कृता क्तेन इति वक्तव्यम्. अहिहतः नखनिर्भिन्नः दात्रलूनः परशुच्छिन्नः ।

३ - ८ - कृता क्तेन इति किमर्थम् ।

४ - ८ - इह मा भूत् ।

५ - ८ - दात्रेण लूनवान् परशुना छिन्नवान् ।

६ - ८ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

७ - ८ - न वक्तव्यम् ।

८ - ८ - बहुलवचनात् सिद्धम् ।

१ - ७ - कृत्र्यैः अधिकार्थवचने अन्यत्र अपि दृश्यते ।कृत्र्यैः अधिकार्थवचने अन्यत्र अपि दृश्यते इति वक्तव्यम् ।

२ - ७ - बुसोपेन्ध्यम् तृणोपेन्ध्यम् घनघात्यम् ।

३ - ७ - साधनम् कृता इति वा पादहारकाद्यर्थम् ।

४ - ७ - अथ वा साधनम् कृता सह समस्यते इति वक्तव्यम् ।

५ - ७ - किम् प्रयोजनम् ।

६ - ७ - पादहारकाद्यर्थम् ।

७ - ७ - पादाभ्याम् ह्रियते पादहारकः गले चोप्यते गलेचोपकः ।

१ - ३७ - अन्नेन व्यञ्जनम् भक्ष्येण मिश्रीकरणम् इति असमर्थसमासः ।

२ - ३७ - अन्नेन व्यञ्जनम् भक्ष्येण मिश्रीकरणम् इति असमर्थसमासः अयम् द्रष्टव्यः ।

३ - ३७ - किम् कारणम् ।

४ - ३७ - कारकाणाम् क्रियया सामर्थ्यात् ।

५ - ३७ - कारकाणाम् क्रियया सामर्थ्यम् भवति न तेषाम् अन्योन्येन ।

६ - ३७ - तत् यथा निश्रयण्या द्वाभ्याम् काष्ठाभ्याम् सामर्थ्यम् न तेषाम् अन्योन्येन ।

७ - ३७ - एवम् तर्हि आह अयम् अन्नेन व्यञ्जनम् भक्ष्येण मिश्रीकरणम् इति न च अस्ति सामर्थ्यम् ।

८ - ३७ - तत्र वचनात् समासः भविष्यति ।

९ - ३७ - वचनप्रामाण्यात् इति चेत् नानाकारकाणाम् प्रतिषेधः । वचनप्रामाण्यात् इति चेत् नानाकारकाणाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१० - ३७ - तिष्ठतु दध्ना ओदनः भुज्यते देवदत्तेन ।

११ - ३७ - सिद्धम् तु समानाधिकरणाधिकारे क्तः तृतीयापूर्वपदः उत्तरपदलोपः च षिद्धम् एतत् ।

१२ - ३७ - कथम् ।

१३ - ३७ - समानाधिकरणाधिकारे वक्तव्यम् क्तः तृतीयापूर्वपदः समस्यतेसुपा उत्तरपदस्य च लोपः भवति इति ।

१४ - ३७ - दध्ना उपसिक्तः दध्युपसिक्तः दध्युपसिक्तः ओदनः दध्योदनः गुडेन संसृष्टाः गुडसंसृष्टाः , गुडसंसृष्टाः धानाः गुडधानाः ।

१५ - ३७ - षष्ठीसमासः च युक्तपूर्णान्तः ।

१६ - ३७ - षष्ठीसमासः च युक्तपूर्णान्तः समस्यते उत्तरपदस्य च लोपः वक्तव्यः ।

१७ - ३७ - अश्वानाम् युक्तः अश्वयुक्तः अश्वयुक्तः रथः अश्वरथः ।

१८ - ३७ - दध्नः पूर्णः ददिपूर्णः दधिपूर्णः घटः दधिघटः ।

१९ - ३७ - तत् तर्हि बहु वक्तव्यम् ।

२० - ३७ - न वा असमासे अदर्शनात् ।

२१ - ३७ - न वा वक्तव्यम् ।

२२ - ३७ - किम् कारणम् ।

२३ - ३७ - असमासे अदर्शनात् ।

२४ - ३७ - यत् हि असमासे दृश्यते समासे च न दृश्यते तत् लोपारम्भम् प्रयोजयति ।

२५ - ३७ - न च असमासे उपसिक्तशब्दः संसृष्टशब्दः पूर्णशब्दः वा दृश्यते ।

२६ - ३७ - कथम् तर्हि सामर्थ्यम् गम्यते ।

२७ - ३७ - युक्तार्थसम्प्रत्ययात् च सामर्थ्यम् ।

२८ - ३७ - दध्ना युक्तार्थता सम्प्रतीयते ।

२९ - ३७ - कथम् पुनः ज्ञायते दध्ना युक्तार्थता सम्प्रतीयते इति ।

३० - ३७ - सम्प्रत्ययात् च तदर्थाध्यवसानम् ।

३१ - ३७ - सम्प्रत्ययात् च तदर्थः अध्यवसीयते ।

३२ - ३७ - अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् ।

३३ - ३७ - सम्प्रतीयमानार्थलोपे हि अनवस्था ।यः हि मन्यते सम्प्रतीयमानार्थानाम् शब्दानाम् लोपः भवति इति अनवस्था तस्य लोपस्य स्यात् ।

३४ - ३७ - दधि इति उक्ते बहवः अर्थाः गम्यन्ते मन्दकम् उत्तरकम् निलीनकम् इति तद्वाचिनाम् शब्दानाम् लोपः वक्तव्यः स्यात् ।

३५ - ३७ - तथा गुडः इति उक्ते मधुरशब्दस्य शृङ्गवेरम् इति उक्ते च कटुशब्दस्य ।

३६ - ३७ - अन्तरेण खलु अपि शब्दप्रयोगम् बहवः अर्थाः गम्यन्ते अक्षिनिकोचैः पाणिविहारैः च ।

३७ - ३७ - तद्वाचिनाम् शब्दानाम् लोपः वक्तव्यः स्यात् ।

१ - १०५ - किम् चतुर्थ्यन्तस्य तदर्थमात्रेण समासः भवति ।

२ - १०५ - एवम् भवितुम् अर्हति ।

३ - १०५ - चतुर्थी तदर्थमात्रेण चेत् सर्वप्रसङ्गः अविशेषात् ।

४ - १०५ - चतुर्थी तदर्थमात्रेण चेत् सर्वप्रसङ्गः सर्वस्य चतुर्थ्यन्तस्य तदर्थमात्रेण सह समासः प्राप्नोति ।

५ - १०५ - अनेन अपि प्राप्नोति ।

६ - १०५ - रन्धनाय स्थाली अवहननाय उलूखलम् इति ।

७ - १०५ - किम् कारणम् ।

८ - १०५ - अविशेषात् ।

९ - १०५ - न हि कः चित् विशेषः उपादीयते एवञ्जातीयकस्य चतुर्थ्यन्तस्य तदर्थेन सह समासः भवति इति ।

१० - १०५ - अनुपादीयमने विशेषे सर्वप्रसङ्गः ।

११ - १०५ - बलिरक्षिताभ्याम् च अनर्थकम् वचनम् ।

१२ - १०५ - बलिरक्षिताभ्याम् च समासवचनम् अनर्थकम् ।

१३ - १०५ - यः हि महाराजाय बलिः महाराजार्थः सः भवति ।

१४ - १०५ - तत्र तदर्थः इति एव सिद्धम् ।

१५ - १०५ - यदि पुनः विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृत्या सह समस्यते इति एतत् लक्षणम् क्रियेत ।

१६ - १०५ - विकृतिः प्रकृत्या इति चेत् अश्वघासादीनाम् उपसङ्ख्यानम् ।

१७ - १०५ - विकृतिः प्रकृत्या इति चेत् अश्वघासादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१८ - १०५ - अश्वघासः श्वश्रूसुरम् हस्तिविधा इति ।

१९ - १०५ - अर्थेन नित्यसमासवचनम् ।

२० - १०५ - अर्थ्शब्देन नित्यसमासः वक्तव्यः ।

२१ - १०५ - ब्राह्मणार्थम् क्षत्रियार्थम् ।

२२ - १०५ - किम् विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृत्या सह समस्यते इति अतः अर्थेन नित्यसमासः वक्तव्यः ।

२३ - १०५ - न इति आह सर्वथा अर्थेन नित्यसमासः वक्तव्यः विग्रहः मा भूत् इति ।

२४ - १०५ - सर्वलिङ्गता च ।

२५ - १०५ - सर्वलिङ्गता च वक्तव्या ।

२६ - १०५ - ब्राह्मणार्थम् पयः ब्राह्मणार्थः सूपः ब्राह्मणार्था यवागूः इति ।

२७ - १०५ - किम् अर्थेन नित्यसमासः उच्यते इति अतः सर्वलिङ्गता वक्तव्या ।

२८ - १०५ - न इति आह ।

२९ - १०५ - सर्वथा सर्वलिङ्गता वक्तव्या ।

३० - १०५ - किम् कारणम् ।

३१ - १०५ - अर्थशब्दः अयम् पुंलिङ्गः उत्तरपदार्थप्रधानः च तत्पुरुषः ।

३२ - १०५ - तेन पुंलिङ्गस्य एव समासस्य अभिधानम् स्यात् स्त्रीनपुंसकलिङ्गस्य न स्यात् ।

३३ - १०५ - तत् तर्हि बहु वक्तव्यम् ।

३४ - १०५ - विकृतिः प्रकृत्या इति वक्तव्यम् ।

३५ - १०५ - अश्वघासादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३६ - १०५ - अर्थेन नित्यसमासः वक्तव्यः ।

३७ - १०५ - सर्वलिङ्गता च वक्तव्या ।

३८ - १०५ - न वक्तव्यम् ।

३९ - १०५ - यत् तावत् उच्यते विकृतिः प्रकृत्या इति वक्तव्यम् ।

४० - १०५ - न वक्तव्यम् ।

४१ - १०५ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञायपति विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृत्या सह समस्यते इति यत् अयम् बलिरकिषितग्रहणम् करोति ।

४२ - १०५ - कथम् कृत्वा ज्ञापकम् ।

४३ - १०५ - यथाजातीयकानाम् समासे बलिरक्षितग्रहणेन अर्थः तथाजातीयकानाम् समासः ।

४४ - १०५ - यदि च विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृत्या सह समस्यते न तदर्थमात्रेण ततः बलिरकिषितग्रहणम् अर्थवत् भवति ।

४५ - १०५ - यत् अपि उच्यते अश्वघासादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् इति ।

४६ - १०५ - न कर्तव्यम् ।

४७ - १०५ - अश्वघासादयः षष्ठीसमासाः भविष्यन्ति ।

४८ - १०५ - यत् हि यदर्थम् भवति अयम् अपि तत्र अभिसम्बन्धः भवति अस्य इदम् इति ।

४९ - १०५ - तत् यथा गुरोः इदम् गुर्वर्थम् इति ।

५० - १०५ - ननु च स्वरभेदः भवति ।

५१ - १०५ - चतुर्थीसमासे सति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन भवितव्यम् षष्ठीसमासे पुनः अन्तोदात्तत्वेन ण अस्ति भेदः ।

५२ - १०५ - चतुर्थीसमासे अपि सति अन्तोदात्तत्वेन एव भवितव्यम् ।

५३ - १०५ - कथम् ।

५४ - १०५ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृतिस्वरा भवति न चतुर्थीमात्रम् इति यत् अयम् चतुर्थी तदर्थे अर्थे क्ते च इति अर्थग्रहणम् क्तग्रहणम् च करोति ।

५५ - १०५ - कथम् कृत्वा ज्ञापकम् ।

५६ - १०५ - यथाजातीयकानाम् अर्थग्रहणेन क्तग्रहणेन च अर्थः तथाजातीयकानाम् प्रकृतिस्वरत्वम् ।

५७ - १०५ - यदि च विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृत्या भवति न चतुर्थीमात्रम् ततः अर्थग्रहणम् क्तग्रहणम् च अर्थवत् भवति ।यत् अपि उच्यते अर्थेन नित्यसमासः वक्तव्यः इति ।

५८ - १०५ - न वक्तव्यः ।

५९ - १०५ - सर्थप्प्रत्ययः करिष्यते ।

६० - १०५ - किम् कृतम् भवति ।

६१ - १०५ - न च एव हि कदा चित् विग्रहः भवति ।

६२ - १०५ - अपि च सर्वलिङ्गता सिद्धा भवति ।

६३ - १०५ - यदि सर्थप्प्रतयः क्रियते इत्सञ्ज्ञा न प्राप्नोति ।

६४ - १०५ - अथ अपि कथम् चित् इत्सञ्ज्ञा स्यात् एवम् अपि श्र्यर्थम् भ्वर्थम् इति अङ्गस्य इति इयङुवङौ स्याताम् ।

६५ - १०५ - एवम् तर्हि बहुव्रीहिः भवैष्यति ।

६६ - १०५ - किम् कृतम् भवति ।

६७ - १०५ - भवति वै कः चित् अस्वपदविग्रहः बहुव्रीहिः ।

६८ - १०५ - तत् यथा शोभनम् मुखम् अस्याः सुमुखी इति ।

६९ - १०५ - न एवम् शक्यम् ।

७० - १०५ - इह हि महदर्थम् इति आत्त्वकपौ प्रसज्येताम् ।

७१ - १०५ - एवम् तर्हि तदर्थस्य उत्तरपदस्य अर्थशब्दः आदेशः करिष्यते ।

७२ - १०५ - किम् कृतम् भवति ।

७३ - १०५ - न च एव कदा चित् आदेशेन विग्रहः भवति ।

७४ - १०५ - अपि च सर्वलिङ्गता सिद्धा भवति ।

७५ - १०५ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

७६ - १०५ - न वक्तव्यम् ।

७७ - १०५ - योगविभागः करिष्यते ।

७८ - १०५ - चतुर्थी सुबन्तेन सह समस्यते ।

७९ - १०५ - ततः तदर्थार्थ ।

८० - १०५ - तदर्थस्य उत्तरपदस्य अर्थशब्दः आदेशः भवति ।

८१ - १०५ - इह अपि तर्हि समासः प्राप्नोति छात्राय रुचितम् छात्राय स्वदितम् इति ।

८२ - १०५ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति तादर्थ्ये य चतुर्थी सा समस्यते न चतुर्थीमात्रम् इति यत् अयम् हितसुखग्रहणम् करोति ।



८३ - १०५ - कथम् कृत्वा ज्ञापकम् ।

८४ - १०५ - यथाजातीयकानाम् समासे हितसुखग्रहणेन अर्थः तथाजातीयकानम् समासः ।

८५ - १०५ - यदि च तादर्थ्ये या चतुर्थी सा समस्यते न चतुर्थीमात्रम् ततः हितसुखग्रहणम् अर्थवत् भवति ।

८६ - १०५ - इह अपि तर्हि तदर्थस्य उत्तरपदस्य अर्थशब्दः आदेशः प्राप्नोति ।

८७ - १०५ - यूपाय दारु यूपदारु रथदारु ।

८८ - १०५ - वावचनम् विधास्यते ।

८९ - १०५ - इह अपि तर्हि विभाषा प्राप्र्नोति ।

९० - १०५ - ब्राह्मणाऋथम् क्षत्रियार्थम् इति ।

९१ - १०५ - एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति प्रकृतिविकृत्योः यः समासः तत्र तदर्थस्य उत्तरपदस्य अर्थशब्दः आदेशः भवति अन्यत्र नित्यः इति यत् अयम् बलिहितग्रहणम् करोति ।

९२ - १०५ - एवम् तर्हि उदकार्थः वीवधः ।

९३ - १०५ - स्थानिवद्भावात् उदभावः प्राप्नोति ।

९४ - १०५ - तस्मात् न एवम् शक्यम् ।

९५ - १०५ - न चेत् एवम् अर्थेन नित्यसमासः वक्तव्यः सर्वलिङ्गता च ।

९६ - १०५ - न एषः दोषः ।

९७ - १०५ - इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः ।

९८ - १०५ - अथ इह ब्राह्मणेभ्यः इति का एषा चतुर्थी ।

९९ - १०५ - तादर्थ्ये इति आह ।

१०० - १०५ - यदि तादर्थ्ये चतुर्थी अर्थशब्दस्य प्रयोगेण न भवितव्यम् उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति ।

१०१ - १०५ - समासः अपि तर्हि न प्राप्नोति ।

१०२ - १०५ - वचनात् समासः भविष्यति ।

१०३ - १०५ - यत् अपि उच्यते सर्वलिङ्गता च वक्तव्या इति ।

१०४ - १०५ - न वक्तव्या ।

१०५ - १०५ - लिङ्गम् अशिष्यम् लोकाश्रयत्वात् लिङ्गस्य ।

१ - ४ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते भयेन इति ।

२ - ४ - भयभीतभीतिभीभिः इति वक्तव्यम् ।

३ - ४ - वृकात् भयम् वृकभयम् वृकात् भीतः वृकभीतः वृकात् भीतिः वृकभीतिः वृकात् भीः वृकभीः इति ।

४ - ४ - अपरः आह ॒ भयनिर्गतजुगुप्सुभिः इति वक्तव्यम् ॒ वृकभयम् ग्रामनिर्गतः अधर्मजुगुप्सुः इति ।

१ - ६ - शौण्डादिभिः इति वक्तव्यम् ।

२ - ६ - इह अपि यथा स्यात् ।

३ - ६ - अक्षधूर्तः स्त्रीधूर्तः अक्षकितवः स्त्रीकितवः इति ।

४ - ६ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

५ - ६ - न वक्तव्यम् ।

६ - ६ - बहुवचननिर्देशात् शौण्डादिभिः इति विज्ञास्यते ।

१ - ७ - ध्वाङ्क्षेण इति अर्थग्रहणम् ।

२ - ७ - ध्वाङ्क्षेण इति अर्थग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - ७ - इह अपि यथा स्यात् ।

४ - ७ - तीर्थकाकः इति ।

५ - ७ - क्षेपे इति उच्यते ।

६ - ७ - कः इह क्षेपः नाम ।

७ - ७ - यथा तीर्थे काकाः न चिरम् स्थातारः भवन्ति एवम् यः गुरुकुलानि गत्वा न चिरम् तिष्ठति स उच्यते तीर्थकाकः इति ।

१ - १२ - कृत्यैः नियोगे यद्ग्रहणम् ।

२ - १२ - कृत्यैः नियोगे इति वक्तव्यम् ।

३ - १२ - इह अपि यथा स्यात् ।

४ - १२ - पूर्वाःणेगेयम् साम प्रातः अध्येयः अनुवाकः इति ।

५ - १२ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

६ - १२ - न वक्तव्यम् ।

७ - १२ - ऋणे इति एव सिद्धम् ।

८ - १२ - इह यत् यस्य नियोगतः कार्यम् ऋणम् तस्य तत् भवति ।

९ - १२ - ततः ऋणे इति एव सिद्धम् ।

१० - १२ - यग्रहणम् च कर्तव्यम् ।

११ - १२ - इह मा भूत् ।

१२ - १२ - पूर्वाह्णे दातव्या भिक्षा इति ।

१ - ९ - किम् उदाहरणम् ।

२ - ९ - अवतप्तेनकुलस्थितम् ते एतत् ।

३ - ९ - क्षेपे इति उच्यते ।

४ - ९ - कः इह क्षेपः नाम ।

५ - ९ - यथा अवतप्ते नकुलाः न चिरम् स्थातारः भवन्ति एवम् कार्याणि आरभ्य यः न चिरम् तिष्ठति स उच्यते अवतप्तेनकुलस्थितम् ते एतत् इति ।

६ - ९ - क्षेपे सप्तम्यन्तम् क्तान्तेन सह समस्यते इति उच्यते ।

७ - ९ - तत्र सगतिकेन सनकुलेन च समासः न प्राप्नोति ।

८ - ९ - क्षेपे गतिकारकपूर्वे उक्तम् । किम् उक्तम् ।

९ - ९ - कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि इति ।

१ - ५ - किमर्थः चकारः ।

२ - ५ - एवकारार्थः ।

३ - ५ - पात्रेसमितादयः एव ।

४ - ५ - क्व मा भूत् ।

५ - ५ - परमम् पात्रेसमिताः इति ।

१ - १३ - इह कस्मात् अव्ययीभावः न भवति ।

२ - १३ - एका नदी एकनदी ।

३ - १३ - नदीभिः सङ्ख्या इति प्राप्नोति ।

४ - १३ - इह कः चित् समासः पूर्वपदार्थप्रधानः , कः चित् उत्तरपदार्थप्रधानः , कः चित् अन्यपदार्थप्रधानः , कः चित् उभयपदार्थप्रधानः ।

५ - १३ - पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावः , उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषः , अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिः , उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वः. न च अत्र पूर्वपदार्थप्राधान्यम् गम्यते ।

६ - १३ - अथवा अव्ययीभावः क्रियताम् बहुव्रीहिः इति ।

७ - १३ - बहुव्रीहिः भविष्यति विप्रतिषेधेन ।

८ - १३ - भवेत् एकसञ्ज्ञाधिकारे सिद्धम् परङ्कार्यत्वे तु न सिध्यति ।

९ - १३ - आरम्भसामर्थ्यात् च अव्ययीभावः प्राप्नोति परङ्कार्यत्वात् च बहुव्रीहिः ।

१० - १३ - परङ्कार्यत्वे च न दोषः ।

११ - १३ - नदीभिः सङ्ख्यायाः समाहारे अव्ययीभावः वक्तव्यः ।

१२ - १३ - सः च अवश्यम् वक्तव्यः ।

१३ - १३ - सर्वम् एकनदीतरे ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:15.4400000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

absolute number

  • केवल संख्या 
RANDOM WORD

Did you know?

आत्मा जेव्हा शरीर सोडतो तेव्हा त्याचा पुढचा प्रवास कसा असतो?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site