TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद ३ - खण्ड १७

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड १७
१ - १९ - अकर्मकात् इति एव ।

२ - १९ - उत् तपति सुवर्णम् सुवर्णकारः ।

३ - १९ - स्वाङ्गकर्मकात् च ।

४ - १९ - स्वाङ्गकर्मकात् च इति वक्तव्यम् ।

५ - १९ - उत्तपते पाणी ।

६ - १९ - वितपते पाणी ।

७ - १९ - उत्तपते पृष्ठम् ।

८ - १९ - वितपते पृष्ठम् ।

९ - १९ - अथ उद्भिभ्याम् इति अत्र किम् प्रत्युदाह्रियते ।

१० - १९ - निष्टप्यते इति ।

११ - १९ - किम् पुनः कारणम् आत्मनेपदम् एव उदाह्रियते न परस्मैपदम् प्रत्युदाहार्यम् स्यात् ।

१२ - १९ - तपिः अयम् अकर्मकः ।

१३ - १९ - अकर्मकाः च अपि सोपसर्गाः सकर्मकाः भवन्ति ।

१४ - १९ - न च अन्तरेण कर्मकर्तारम् सकर्मकाः अकर्मकाः भवन्ति ।

१५ - १९ - यत् उच्यते न च अन्तरेण कर्मकर्तारम् सकर्मकाः अकर्मकाः भवन्ति इति अन्तरेण अपि कर्मकर्तारम् सकर्मकाः अकर्मकाः भवन्ति ।

१६ - १९ - तत् यथा ।

१७ - १९ - नदीवहति इति अकर्मकः ।

१८ - १९ - भारम् वहति इति सकर्मकः ।

१९ - १९ - तस्मात् निष्टपति इति प्रत्युदाहर्तव्यम् ।

१ - ७ - अकर्मकात् इति एव ।

२ - ७ - आयच्छति रज्जुम् कूपात् ।

३ - ७ - आहन्ति वृषलम् पादेन ।

४ - ७ - स्वाङ्गकर्मकात् च ।

५ - ७ - स्वाङ्गकर्मकात् च इति वक्तव्यम् ।

६ - ७ - आयच्छते पाणी ।

७ - ७ - आहते उदरम् इति ।

१ - १५ - समः गम्यादिषु विदिप्रच्छिस्वरतीनाम् उपसङ्ख्यानम् ।

२ - १५ - समः गम्यादिषु विदिप्रच्छिस्वरतीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १५ - संवित्ते सम्पृच्छते संस्वरते ।

४ - १५ - अर्तिश्रुदृशिभ्यः च ।

५ - १५ - अर्तिश्रुदृशिभ्यः च इति वक्तव्यम् ।

६ - १५ - म समृत मा समृषाताम् मा समृषत ।

७ - १५ - अर्ति ।

८ - १५ - श्रु ।

९ - १५ - संश्र्णुते ।

१० - १५ - दृशि ।

११ - १५ - सम्पश्यते ।

१२ - १५ - उपसर्गात् अस्यत्यूह्योः वावचनम् ।

१३ - १५ - उपसर्गात् अस्त्यूह्योः वा इति वक्तव्यम् ।

१४ - १५ - निरस्यति निरस्यते ।

१५ - १५ - समूहति समूहते ।

१ - ३ - ज्योतिषाम् उद्गमने. ज्योतिषाम् उद्गमने इति वक्तव्यम् ।

२ - ३ - इह मा भूत् ।

३ - ३ - आक्रामति धूमः हर्म्यतलम् इति ।

१ - १९ - व्यक्तवाचाम् इति किमर्थम् ।

२ - १९ - वरतनु सम्प्रवदन्ति कुक्कुटाः ।

३ - १९ - व्यक्तवाचाम् इति उच्यमाने अपि अत्र प्राप्नोति ।

४ - १९ - एते अपि हि व्यक्तवाचः ।

५ - १९ - आतः च व्यक्तवाचः कुक्कुटेन उदिते उच्यते कुक्कुटः वदति इति ।

६ - १९ - एवम् तर्हि व्यक्तवाचाम् इति उच्यते ।

७ - १९ - सर्वे एव हि व्यक्तवाचः ।

८ - १९ - तत्र प्रकर्षगतिः विज्ञास्यते ।

९ - १९ - साधीयः ये व्यक्तवाचः इति ।

१० - १९ - के च साधीयः ।

११ - १९ - येषाम् वाचि अकारादयः वर्णाः व्यज्यन्ते ।

१२ - १९ - न च एतेषाम् वाचि अकारादयः वर्णाः व्यज्यन्ते ।

१३ - १९ - एतेषाम् अपि वाचि अकारादयः वर्णाः व्यज्यन्ते ।

१४ - १९ - आतः च व्यज्यन्ते एवम् हि आहुः कुक्कुटाः कुक्कुट् इति ।

१५ - १९ - न एवम् ते आहुः ।

१६ - १९ - अनुकरणम् एतत् तेषाम् ।

१७ - १९ - अथ वा न एवम् विज्ञायते व्यक्ता वाक् येषाम् ते इमे व्यक्तवाचः इति ।

१८ - १९ - कथम् तर्हि ।

१९ - १९ - व्यक्ता वाचि वर्णाः येषाम् ते इमे व्यक्तवाचः इति ।

१ - ६ - अवाद् ग्रः गिरतेः ।

२ - ६ - अवाद् ग्रः इति अत्र गिरतेः इति वक्तव्यम् ।

३ - ६ - गृणातेः मा भूत् ।

४ - ६ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

५ - ६ - न वक्तव्यम् प्रयोगाभावात् ।

६ - ६ - अवात् ग्रः इति उच्यते न च आपूर्वस्य गृणातेः प्रयोगः अस्ति ।

१ - ८ - तृतीयायुक्तात् इति किमर्थम् ।

२ - ८ - उभौ लोकौ चञ्चरसि इमम् च अमुम् च देवल ।

३ - ८ - तृतीयायुक्तात् इति उच्यमाने अपि अत्र प्राप्नोति ।

४ - ८ - अत्र अपि हि तृतीयया योगः ।

५ - ८ - एवम् तर्हि तृतीयायुक्तात् इति उच्यते सर्वत्र च तृतीयया योगः ।

६ - ८ - तत्र प्रकर्षगतिः विज्ञास्यते ॒ साधीयः यत्र तृतीयया योगः इति ।

७ - ८ - क्व च साधीयः ।

८ - ८ - यत्र तृतीयया योगः श्रूयते ।

१ - ११ - सा चेत् तृतीया चतुर्थ्यर्थे इति उच्यते ।

२ - ११ - कथम् नाम तृतीया चतुर्थ्यर्थे स्यात् ।

३ - ११ - एवम् तर्हि अशिष्टव्यवहारे अनेन तृतीया च विधीयते आत्मनेपदम् च ।

४ - ११ - दास्या सम्प्रयच्छते ।

५ - ११ - वृषल्या सम्प्रच्छते ।

६ - ११ - यः हि शिष्टव्यवहारः ब्राह्मणीभ्यः सम्प्रयच्छति इति एव तत्र भवितव्यम् ।

७ - ११ - यदि एवम् न अर्थः अनेन योगेन ।

८ - ११ - केन इदानीम् तृतीया भविष्यति आत्मनेपदम् च ।

९ - ११ - सहयुक्ते तृतीया स्यात् व्यतिहारे तङः विधिः ।

१० - ११ - सहयुक्ते अप्रधाने इति एव तृतीया भविष्यति ।

११ - ११ - कर्तरि कर्मव्यतिहारे इति आत्मनेपदम् ।

१ - ६ - इह कस्मात् न भवति ।

२ - ६ - स्वम् शाटकान्तम् उपयच्छति इति ।

३ - ६ - अस्वम् यदा स्वम् करोति तदा भवितव्यम् ।

४ - ६ - यदि एवम् स्वीकरणे इति प्राप्नोति ।

५ - ६ - विचित्राः तद्धितवृत्तयः ।

६ - ६ - न अतः तद्धितः उत्पद्यते ।

१ - १६ - अनोः ज्ञः प्रतिषेधे सकर्मकवचनम् ।

२ - १६ - अनोः ज्ञः प्रतिषेधे सकर्मकग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - १६ - इह म भूत् ।

४ - १६ - औषधस्य अनुजिज्ञासते इति ।

५ - १६ - न वा अकर्मकस्य उत्तरेण विधानात् ।

६ - १६ - न वा कर्तव्यम् ।

७ - १६ - किम् कारणम् ।

८ - १६ - अकर्मकस्य उत्तरेण विधानात् ।

९ - १६ - अकर्मकात् जनातेः उत्तरेण योगेन आत्मनेपदम् विधीयते पूर्ववत् सनः इति ।

१० - १६ - प्रतिषेधः पूर्वस्य च ।

११ - १६ - पूर्वस्य च अयम् प्रतिषेधः ।

१२ - १६ - सः च सकर्मकार्थः आरम्भः ।

१३ - १६ - कथम् पुनः ज्ञायते पूर्वय्स अयम् प्रतिषेधः इति ।

१४ - १६ - अनन्तरस्य विधिः वा भवति प्रतिषेधः वा इति ।

१५ - १६ - कथम् पुनः ज्ञायते सकर्मकार्थः आरम्भः इति ।

१६ - १६ - अकर्मकात् जानातेः सनः आत्मनेपदवचने प्रयोजनम् न अस्ति इति कृत्वा सकर्मकार्थः विज्ञायते ।

१ - ३६ - शदेः शितः परस्मैपदाश्रयत्वात् आत्मनेपदाभावः ।

२ - ३६ - शदेः शितः परस्मैपदाश्रयत्वात् आत्मनेपदस्य अभावः ।

३ - ३६ - शीयते शीयेते शीयन्ते ।

४ - ३६ - किम् च भोः शदेः शित् परस्मैपदेषु इति उच्यते ।

५ - ३६ - न खलु परस्मैपदेषु इति उच्यते परस्मैपदेषु तु विज्ञायते ।

६ - ३६ - कथम् अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् भावकर्मणोः आत्मनेपदम् इति एतौ द्वौ योगौ उक्त्वा शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् उच्यते ।

७ - ३६ - एवम् न च परस्मैपदेषु उच्यते परस्मैपदेषु च विज्ञायते ।

८ - ३६ - कः पुनः अर्हति एतौ द्वौ योगौ उक्त्वा शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् वक्तुम् ।

९ - ३६ - किम् तर्हि ।

१० - ३६ - अविशेषेण सर्वम् आत्मनेपदप्रकरणम् अनुक्रम्य शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् इति उच्यते ।

११ - ३६ - एवम् अपि परस्मैपदाश्रयः भवति ।

१२ - ३६ - कथम् ।

१३ - ३६ - इदम् तावद् अयम् प्रष्टव्यः ।

१४ - ३६ - यदि इदम् न उच्येत किम् इह स्यात् इति ।

१५ - ३६ - परस्मैपदम् इति आह ।

१६ - ३६ - परस्मैपदम् इति चेत् परस्मैपदाश्रयः भवति ।

१७ - ३६ - सिद्धम् तु लडादीनाम् आत्मनेपदवचनम् ।

१८ - ३६ - सिद्धम् एतत् ।

१९ - ३६ - कथम् ।

२० - ३६ - शदेः लडादीनाम् आत्मनेपदम् भवति इति वक्तव्यम् ।

२१ - ३६ - सिध्यति ।

२२ - ३६ - सूत्रम् तर्हि भिद्यते ।

२३ - ३६ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

२४ - ३६ - ननु च उक्तम् शदेः शितः परस्मैपदाश्रयत्वात् आत्मनेपदाभावः इति ।

२५ - ३६ - न एषः दोषः ।

२६ - ३६ - शितः इति न एषा पञ्चमी ।

२७ - ३६ - का तर्हि ।

२८ - ३६ - सम्बन्धषष्ठी ।

२९ - ३६ - शितः यः शदिः ।

३० - ३६ - कः च शितः शदिः ।

३१ - ३६ - प्रकृतिः ।

३२ - ३६ - शदेः शित्प्रकृतेः इति ।

३३ - ३६ - अथ वा आह अयम् शदेः शितः इति न च शदिः शित् अस्ति ।

३४ - ३६ - ते एवम् विज्ञास्यामः शदेः शिद्विषयात् इति ।

३५ - ३६ - अथ वा यदि अपि तावत् एतत् अन्यत्र भवति विकरणेभ्यः नियमः बलीयान् इति इह एतत् न अस्ति ।

३६ - ३६ - विकरणः हि इह आश्रीयते शितः इति ।

१ - ६७ - उपसर्गपूर्वनियमे अड्व्यवाये उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ६७ - उपसर्गपूर्वस्य नियमे अड्व्यवाये उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ६७ - न्यविशत व्यक्रीणीत ।

४ - ६७ - किम् पुनः कारणात् न सिध्यति ।

५ - ६७ - अटा व्यवहितत्वात् ।

६ - ६७ - ननु च अयम् अट् धातुभक्तः धातुग्रहणेन ग्रहीष्यते ।

७ - ६७ - न सिध्यति ।

८ - ६७ - अङ्गस्य हि अट् उच्यते विकरणान्तम् च अङ्गम् ।

९ - ६७ - सः असौ सङ्घातभक्तः न शक्यः धातुग्रहणेन ग्रहीतुम् ।

१० - ६७ - एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् ॒ अट् क्रियताम् विकरणः इति ।

११ - ६७ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

१२ - ६७ - परत्वात् अट् आगमः ।

१३ - ६७ - नित्याः विकरणाः ।

१४ - ६७ - कृते अपि अटि प्राप्नुवन्ति अकृते अपि प्राप्नुवन्ति ।

१५ - ६७ - अट् अपि नित्यः ।

१६ - ६७ - कृतेषु अपि विकरणेषु प्राप्नोति अकृतेषु अपि प्राप्नोति ।

१७ - ६७ - अनित्यः अट् ।

१८ - ६७ - अन्यस्य कृतेषु विकरणेषु प्राप्नोति अन्यस्य अकृतेषु ।

१९ - ६७ - शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति ।

२० - ६७ - एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

२१ - ६७ - अट् क्रियताम् लादेशः इति ।

२२ - ६७ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

२३ - ६७ - परत्वात् अट् आगमः ।

२४ - ६७ - नित्यः लादेशः ।

२५ - ६७ - कृते अपि अटि प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति ।

२६ - ६७ - नित्यत्वात् लादेशस्य आत्मनेपदे एव अडागमः भविष्यति ।

२७ - ६७ - नित्यत्वात् लादेशस्य आत्मनेपदे अट् आगमः इति चेत् अटः नित्यनिमित्तत्वात् आत्मनेपदाभावः ।

२८ - ६७ - नित्यत्वात् लादेशस्य आत्मनेपदे एव अडागमः इति चेत् एवम् उच्यते ।

२९ - ६७ - अट् अपि नित्यनिमित्तः ।

३० - ६७ - कृते अपि लदेशे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति ।

३१ - ६७ - अटः नित्यनिमित्तत्वात् आत्मनेपदाभावः ।

३२ - ६७ - तस्मात् उपसङ्ख्यानम् ।

३३ - ६७ - तस्मात् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३४ - ६७ - न कर्तव्यम् ।

३५ - ६७ - अन्तरङ्गः तर्हि लादेशः ।

३६ - ६७ - न एतत् विवदामहे अन्तरङ्गः न अन्तरङ्गः इति ।

३७ - ६७ - अस्तु अयम् नित्यः अन्तरङ्गः च ।

३८ - ६७ - अत्र खलु लादेशे कृते त्रीणि कार्याणि युगपत् प्राप्नुवन्ति ॒ विकरणाः अट् आगमः नियमः इति ।

३९ - ६७ - तत् यदि सर्वतः नियमः लभ्येत कृतम् स्यात् ।

४० - ६७ - तत् तु न लभ्यम् ।

४१ - ६७ - अथ अपि विकरणात् अट् इति अट् लभ्येत एवम् अपि कृतम् स्यात् ।

४२ - ६७ - तत् तु न लभ्यम् ।

४३ - ६७ - किम् कारणम् ।

४४ - ६७ - आङ्गात् पूर्वम् विकरणाः एषितव्याः तरतः , तरन्ति इति एवमर्थम् ।

४५ - ६७ - अडाड्भ्याम् अपि अन्यत् आङ्गम् पूर्वम् एषितव्यम् उपार्च्छति इति एवमर्थम् ।

४६ - ६७ - तत्र हि आटि कृते साट्कस्य ऋच्छिभावः प्राप्नोति ।

४७ - ६७ - ननु च ऋच्छिभावे कृते शब्दान्तरस्य अकृतः आट् इति कृत्वा पुनः आट् भविष्यति ।

४८ - ६७ - पुनः ऋच्छिभावः पुनः आट् इति चक्रकम् अव्यवस्था प्राप्नोति ।

४९ - ६७ - न एषः दोषः ।

५० - ६७ - यत् तावत् उच्यते आङ्गात् पूर्वम् विकरणाः एषितव्याः तरतः तरन्ति इति एवमर्थम् इति ।

५१ - ६७ - भवेत् सिद्धम् यत्र विकरणाः नित्याः आङ्गम् अनित्यम् तत्र आङ्गात् पूर्वम् विकरणाः स्युः ।

५२ - ६७ - यत्र तु खलु उभयम् नित्यम् परत्वात् तत्र आङ्गम् तावत् भवति ।

५३ - ६७ - यत् अपि उच्यते अडाड्भ्याम् अपि अन्यत् आङ्गम् पूर्वम् एषितव्यम् उपार्च्छति इति एवमर्थम् इति ।

५४ - ६७ - अस्तु अत्र आट् ।

५५ - ६७ - आटि कृते साट्कस्य ऋच्छिभावे कृते शब्दान्तरस्य अकृतः आट् इति कृत्वा पुनः आट् भविष्यति ।

५६ - ६७ - ननु च उक्तम् पुनः ऋच्छिभावः पुनः आट् इति चक्रकम् अव्यवस्था प्राप्नोति ।

५७ - ६७ - न एषः दोषः ।

५८ - ६७ - चक्रकेषु इष्टतः व्यवस्था ।

५९ - ६७ - अथ वा नेः इति न एषा पञ्चमी ।

६० - ६७ - का तर्हि ।

६१ - ६७ - विशेषणषष्ठी ।

६२ - ६७ - नेः यः विशिः ।

६३ - ६७ - कः च नेः विशिः ।

६४ - ६७ - विशेष्यः ।

६५ - ६७ - व्यवहितः च अपि शक्यते विशेषयितुम् ।

६६ - ६७ - अथ वा निः अपि पदम् विशिः अपि पदम् ।पदविधिः च समर्थामाम् ।

६७ - ६७ - व्यवहिते अपि सामर्थ्यम् भवति ।

१ - २२ - किम् इदम् पूर्वग्रहणम् सनपेक्षम् ।

२ - २२ - प्राक् सनः येभ्यः आत्मनेपद्म् उक्तम् तेभ्यः सनन्तेभ्यः अपि भवति इति ।

३ - २२ - आहोस्वित् योगापेक्षम् ।

४ - २२ - प्राक् एतस्मात् योगात् येभ्यः आत्मनेपदम् उक्तम् तेभ्यः सनन्तेभ्यः आत्मनेपदम् भवति इति ।

५ - २२ - किम् च अतः ।

६ - २२ - यदि सनपेक्षम् निमित्तम् अविशेषितम् भवति ।

७ - २२ - पूर्ववत् सनः न ज्ञायते किमन्तात् भवितव्यम् ।

८ - २२ - अथ योगापेक्षम् उत्तरत्र विधिः न प्रकल्पते ।

९ - २२ - बुभुक्षते उपयुयुक्षते इति ।

१० - २२ - यथा इच्छसि तथा अस्तु ।

११ - २२ - अस्तु तावत् सनपेक्षम् ।

१२ - २२ - ननु च उक्तम् निमित्तम् अविशेषितम् भवति ।

१३ - २२ - निमित्तम् च विशेषितम् ।

१४ - २२ - कथम् ।

१५ - २२ - सनम् एव अत्र निमित्तत्वेन अपेक्षिष्यामहे ।

१६ - २२ - पूर्ववत् सनः आत्मनेपदम् भवति ।

१७ - २२ - कुतः सनः इति ।

१८ - २२ - अथ वा पुनः अस्तु योगापेक्षम् ।

१९ - २२ - ननु च उक्तम् उत्तरत्र विधिः न प्रकल्पते ।

२० - २२ - विधिः च प्रक्ल्̥प्तः ।

२१ - २२ - कथम् ।

२२ - २२ - उत्तरत्र अपि पूर्ववत् सनः इति एव अनुवर्तिष्यते ।

१ - ५० - किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते ।

२ - ५० - पूर्ववत् सनः इति शदिम्रियत्यर्थम् ।

३ - ५० - शदिम्रियत्यर्थः अयम् आरम्भः ।

४ - ५० - शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् मा भूत् इति ।

५ - ५० - इतरथा हि ताभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदप्रतिषेधः ।

६ - ५० - इतरथा हि अनुच्यमाने अस्मिन् ताभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् ।

७ - ५० - शिशित्सति मुमूर्षति ।

८ - ५० - कथम् पुनः पूर्ववत् सनः इति अनेन शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदस्य प्रतिषेधः शक्यः विज्ञातुम् ।

९ - ५० - वतिनिर्देशः अयम् कामचारः च वतिनिर्देशे वाक्यशेषम् समर्थयितुम् ।

१० - ५० - तत् यथा ॒ उशीनरवत् मद्रेषु यवाः ।

११ - ५० - सन्ति न सन्ति इति ।

१२ - ५० - मातृवत् अस्याः कलाः ।

१३ - ५० - सन्ति न सन्ति ।

१४ - ५० - एवम् इह अपि पूर्ववत् भवति न भवति इति ।

१५ - ५० - न भवति इति वाक्यशेषम् समर्थयिष्यामहे ।

१६ - ५० - यथा पूर्वयोगयोः सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् न भवति एवम् इह अपि शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् न भवति इति ।

१७ - ५० - यदि तर्हि शदिम्रियत्यर्थः अयम् आरम्भः विधिः न प्रकल्पते ।

१८ - ५० - आसिसिषते शिशयिषते ।

१९ - ५० - अथ विध्यर्थः शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् प्राप्नोति ।

२० - ५० - यथा इच्छसि तथा अस्तु ।

२१ - ५० - अस्तु तावत् प्रतिषेधार्थः ।

२२ - ५० - ननु च उक्तम् विधिः न प्रकल्पते इति ।

२३ - ५० - विधिः च प्रक्ल्̥प्तः ।

२४ - ५० - कथम् ।

२५ - ५० - एतत् एव ज्ञापयति सनन्तात् आत्मनेपदम् भवति इति यत् अयम् शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदस्य प्रतिषेधम् शास्ति ।

२६ - ५० - अथ वा पुनः अस्तु विध्यर्थः ।

२७ - ५० - ननु च उक्तम् शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् प्राप्नोति इति ।

२८ - ५० - न एषः दोषः ।

२९ - ५० - प्रकृतम् सनः न इति अनुवर्तिष्यते ।

३० - ५० - क्व प्रकृतम् ।

३१ - ५० - ज्ञाश्रुस्मृदृशाम् सनः न अनोः ज्ञः ।

३२ - ५० - सकर्मकात् सनः न ।

३३ - ५० - प्रत्याङ्भ्याम् श्रुवः सनः न ।

३४ - ५० - शदेः शितः सनः न ।

३५ - ५० - म्रियतेः लुङ्लिङोः च सनः न इति ।

३६ - ५० - इह इदानीम् पूर्ववत् सनः इति सनः इति वर्तते न इति निवृत्तम् ।

३७ - ५० - एवम् च कृत्वा सः अपि अदोषः भवति यत् उक्तम् निमित्तम् अविशेषितम् भवति इति ।

३८ - ५० - न एव वा पुनः अत्र शदिम्रियतिभ्याम् सनन्ताभ्याम् आत्मनेपदम् प्राप्नोति ।

३९ - ५० - किम् कारणम् ।

४० - ५० - शदेः शितः इति उच्यते न च शदिः एव आत्मनेपदस्य निमित्तम् ।

४१ - ५० - किम् तर्हि ।

४२ - ५० - शित् अपि निमित्तम् ।

४३ - ५० - अथ अपि शदिः एव शित्परः तु निमित्तम् ।

४४ - ५० - न च अयम् सन्परः शित्परः भवति ।

४५ - ५० - यत्र तर्हि शित् न आश्रीयते म्रियतेः लुङ्लिङोः च इति ।

४६ - ५० - अत्र अपि न म्रियतिः एव आत्मनेपदस्य निमित्तम् ।

४७ - ५० - किम् तर्हि ।

४८ - ५० - लुङ्लिङौ अपि निमित्तम् ।

४९ - ५० - अथ अपि म्रियतिः एव लुङ्लिङ्परः तु निमित्तम् ।

५० - ५० - न च अयम् सन्परः लुङ्लिङ्परः भवति ।

१ - २७ - किम् पुनः पूर्वस्य यत् आत्मनेपददर्शनम् तत् सनन्तस्य अपि अतिदिश्यते ।

२ - २७ - एवम् भवितुम् अर्हति ।

३ - २७ - पूर्वस्य आत्मनेपददर्शनात् सनन्तात् आत्मनेपदभावः इति चेत् गुपादिषु अप्रसिद्धिः ।

४ - २७ - पूर्वस्य आत्मनेपददर्शनात् सनन्तात् आत्मनेपदभावः इति चेत् गुपादिषु अप्रसिद्धिः ।

५ - २७ - गुपादीनाम् न प्राप्नोति ।

६ - २७ - जुगुप्सते मीमांसते इति ।

७ - २७ - न हि एतेभ्यः प्राक् सनः आत्मनेपदम् न अपि परस्मैपदम् पश्यामः ।

८ - २७ - सिद्धम् तु पूर्वस्य लिङ्गातिदेशात् ।

९ - २७ - सिद्धम् एतत् ।

१० - २७ - कथम् ।

११ - २७ - पूर्वस्य यत् आत्मनेपदलिङ्गम् तत् सनन्तस्य अपि अतिदिश्यते ।

१२ - २७ - कृञादिषु तु लिङ्गप्रतिषेधः ।

१३ - २७ - कृञादिषु तु लिङ्गप्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१४ - २७ - अनुचिकीर्षति पराचिकीर्षति इति ।

१५ - २७ - अस्तु तर्हि प्राक् सनः येभ्यः आत्मनेपदम् दृष्टम् तेभ्यः सनन्तेभ्यः अपि बह्वति इति ।

१६ - २७ - ननु च उक्तम् पूर्वस्य आत्मनेपददर्शनात् सनन्तात् आत्मनेपदभावः इति चेत् गुपादिषु अप्रसिद्धिः इति ।

१७ - २७ - न एषः दोषः ।

१८ - २७ - अनुबन्धकरणसामर्थ्यात् भविष्यति ।

१९ - २७ - अथ वा अवयवे कृतम् लिङ्गम् समुदायस्य विशेषकम् भवति ।

२० - २७ - तत् यथा गोः सक्थनि कर्णे वा कृतम् लिङ्गम् समुदायस्य विशेषकम् भवति ।

२१ - २७ - यदि अवयवे कृतम् लिङ्गम् समुदायस्य विशेषकम् भवति जुगुप्सयति मीमांसायति इति अत्र अपि प्राप्नोति ।

२२ - २७ - न एषः दोषः ।

२३ - २७ - अवयवे कृतम् लिङ्गम् कस्य समुदायस्य विशेषकम् भवति ।

२४ - २७ - यम् समुदायम् यः अवयवः न व्यभिचरति ।

२५ - २७ - सनम् च न व्यभिचरति ।

२६ - २७ - णिचम् पुनः व्यभिचरति ।

२७ - २७ - तत् यथा गोः सक्थनि कर्णे वा कृतम् लिङ्गम् गोः एव विशेषकम् भवति न गोमण्डलस्य ।

१ - २१ - प्रत्ययग्रहणम् णिजर्थम् ।

२ - २१ - प्रत्ययस्य ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - २१ - पूर्ववत् प्रत्ययात् इति वक्तव्यम् ।

४ - २१ - किम् प्रयोजनम् ।

५ - २१ - णिजर्थम् ।

६ - २१ - णिजन्तात् अपि यथा स्यात् इति ।

७ - २१ - आकुस्मयते विकुस्मयते हृणीयते महीयते इति. तत्र कः दोषः ।

८ - २१ - तत्र हेतुमण्णिचः प्रतिषेधः ।

९ - २१ - तत्र हेतुमण्णिचः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१० - २१ - आसयति शाययति ।

११ - २१ - सूत्रम् च भिद्यते ।

१२ - २१ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

१३ - २१ - कथम् आकुस्मयते विकुस्मयते हृणीयते महीयते इति. अनुबन्धकरणसामर्थ्यात् भविष्यति ।

१४ - २१ - अथ वा अवयवे कृतम् लिङ्गम् समुदायस्य विशेषकम् भवति ।

१५ - २१ - तत् यथा गोः सक्थनि कर्णे वा कृतम् लिङ्गम् समुदायस्य विशेषकम् भवति ।

१६ - २१ - यदि अवयवे कृतम् लिङ्गम् समुदायस्य विशेषकम् भवति हृणीययति महीययति अत्र अपि प्राप्नोति ।

१७ - २१ - अवयवे कृतम् लिङ्गम् कस्य समुदायस्य विशेषकम् भवति ।

१८ - २१ - यम् समुदायम् यः अवयवः न व्यभिचरति ।

१९ - २१ - यकम् च न व्यभिचरति ।

२० - २१ - णिचम् तु व्यभिचरति ।

२१ - २१ - तत् यथा गोः सक्थनि कर्णे वा कृतम् लिङ्गम् गोः एव विशेषकम् भवति न गोमण्डलस्य ।

१ - २३ - कृञ्ग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - २३ - इह मा भूत् ।

३ - २३ - ईहामास ईहामासतुः ईहामासुः ।

४ - २३ - कथम् च अत्र अस्तेः अनुप्रयोगः भवति ।

५ - २३ - प्रत्याहारग्रहणम् तत्र विज्ञायते ।

६ - २३ - कथम् पुनः ज्ञायते तत्र प्रत्याहारग्रहणम् इति ।

७ - २३ - इह कृञ्ग्रहणात् ।

८ - २३ - इह कस्मात् प्रत्याहारग्रहणम् न भवति ।

९ - २३ - इह एव कृञ्ग्रहणात् ।

१० - २३ - अथ इह कस्मात् न भवति ।

११ - २३ - उदुम्भाम् चकार उदुब्जाम् चकार ।

१२ - २३ - ननु च आम्प्रत्ययवत् इति उच्यते न च अत्र आम्प्रत्ययात् आत्मनेपदम् पश्यामः ।

१३ - २३ - न ब्रूमः अनेन इति ।

१४ - २३ - किम् तर्हि ।

१५ - २३ - स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदम् भवति इति ।

१६ - २३ - न एषः दोषः ।

१७ - २३ - इह नियमार्थम् भविष्यति ।

१८ - २३ - आम्प्रत्ययवत् एव इति ।

१९ - २३ - यदि नियमार्थम् विधिः न प्रकल्पते ।

२० - २३ - ईहाम् चक्रे ऊहाम् चक्रे इति ।

२१ - २३ - विधिः च प्रक्ल्̥प्तः ।

२२ - २३ - कथम् पूर्ववत् इति वर्तते ।

२३ - २३ - आम्प्रत्ययवत् पूर्ववत् च इति ।

१ - ४ - स्वराद्युपसृष्टात् इति वक्तव्यम् ।

२ - ४ - उद्युङ्क्ते अनुयुङ्क्ते ।

३ - ४ - अपरः आह ॒ स्वराद्यन्तोपसृष्टात् इति वक्तयम् ।

४ - ४ - प्रयुङ्क्ते नियुङ्क्ते निनियुङ्क्ते ।

१ - ४ - किमर्थम् विदेशस्थस्य ग्रहणम् क्रियते न समः गमादिषु एव उच्येत ।

२ - ४ - समः क्ष्णुवः सकर्मकार्थम् ।

३ - ४ - सकर्मकार्थः अयम् आरम्भः ।

४ - ४ - अकर्मकात् इति हि तत्र अनुवर्तते

१ - ७ - अनवनकौटिल्ययोः इति वक्तव्यम् ।

२ - ७ - इह अपि यथा स्यात् ।

३ - ७ - प्रभुजति वाससी निभुजति जानुशिरसी इति ।

४ - ७ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

५ - ७ - न वक्तव्यम् ।

६ - ७ - यस्य भुजेः अवनम् अनवनम् च अर्थः तस्य ग्रहणम् ।

७ - ७ - न च अस्य भुजेः अवनम् अनवनम् च अर्थः

१ - ५९ - णेः आत्मनेपदविधाने अण्यन्तस्य कर्मणः तत्र उपलब्धिः णेः आत्मनेपदविधाने अण्यन्तस्य यत् कर्म यदा ण्यन्ते तत् एव कर्म भवति तदा आत्मनेपदम् भवति इति वक्तव्यम् ।

२ - ५९ - इतरथा हि सर्वप्रसङ्गः ।

३ - ५९ - इतरथा हि सर्वत्र प्रसङ्गः स्यात् ।

४ - ५९ - इह अपि प्रसज्येत ॒ आरोहन्ति हस्तिनम् हस्तिपकाः ।

५ - ५९ - आरोहमाणः हस्तीस्थलम् आरोहयति मनुष्यान् ।

६ - ५९ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

७ - ५९ - न वक्तव्यम् ।

८ - ५९ - कस्मात् न भवति ॒ आरोहन्ति हस्तिनम् हस्तिपकाः ।

९ - ५९ - आरोहमाणः हस्तीस्थलम् आरोहयति मनुष्यान् इति ।

१० - ५९ - एवम् वक्ष्यामि ।

११ - ५९ - णेः आत्मनेपदम् भवति ।

१२ - ५९ - ततः अणौ यत् कर्म णौ चेत् ।

१३ - ५९ - अण्यन्ते यत् कर्म णौ यदि तत् एव कर्म भवति ।

१४ - ५९ - ततः सः कर्ता ।

१५ - ५९ - कर्ता चेत् सः भवति णौ इति ।

१६ - ५९ - यदि एवम् कर्मकार्यम् भवति ।

१७ - ५९ - तत्र कर्मकर्तृत्वात् सिद्धम् ।

१८ - ५९ - कर्मकर्तृत्वात् सिद्धम् इति चेत् यक्चिणोः निवृत्त्यर्थम् वचनम् ।

१९ - ५९ - कर्मकर्तृत्वात् सिद्धम् इति चेत् यक्चिणोः निवृत्त्यर्थम् इदम् वक्तव्यम् ।

२० - ५९ - कर्मापदिष्टौ यक्चिणौ मा भूताम् इति ।

२१ - ५९ - न वा यक्चिणोः प्रतिषेधात् ।

२२ - ५९ - न वा एषः दोषः ।

२३ - ५९ - किम् कारणम् ।

२४ - ५९ - यक्चिणोः प्रतिषेधात् ।

२५ - ५९ - प्रतिषिध्येते अत्र यक्चिणौ ।

२६ - ५९ - यक्चिणोः प्रतिषेधे हेतुमण्णिश्रिब्रूञाम् उपसङ्ख्यानम् इति ।

२७ - ५९ - यः तर्हि न हेतुमण्णिच् तदर्थम् इदम् वक्तव्यम् ।

२८ - ५९ - तस्य कर्मापदिष्टौ यक्चिणौ मा भूताम् इति ॒ उत्पुच्छयते पुच्छम् स्वयम् एव ।

२९ - ५९ - उदपुप्पुच्छत पुच्छम् स्वयम् एव ।

३० - ५९ - अत्र अपि यथा भारद्वाजीयाः पठन्ति तथा भवितव्यम् प्रतिषेधेन ॒ यक्चिणोः प्रतिषेधे णिश्रिग्रन्थिब्रूञात्मनेपदाकर्मकाणाम् उप्सङ्ख्यानम् इति ।

३१ - ५९ - सः च अवश्यम् प्रतिषेधः आश्रयितव्यः ।

३२ - ५९ - इतरथा हि यत्र नियमः ततः अन्यत्र प्रतिषेधः ।

३३ - ५९ - अनुच्यमाने हि एतस्मिन् यत्र नियमः ततः अन्यत्र तेन यक्चिणोः प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् ।

३४ - ५९ - गणयति गणम् गोपालकः ।

३५ - ५९ - गणयति गणः स्वयम् एव ।

३६ - ५९ - आत्मनेपदस्य च ।

३७ - ५९ - आत्मनेपदस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः ॒ गणयति गणः स्वयम् एव ।

३८ - ५९ - आत्मनेपदप्रतिषेधार्थम् तु ।

३९ - ५९ - आत्मनेपदप्रतिषेधार्थम् इदम् वक्तव्यम् ।

४० - ५९ - गणयति गणः स्वयम् एव ।

४१ - ५९ - इष्यते एव अत्र आत्मनेपदम् ।

४२ - ५९ - किम् इष्यते एव आहोस्वित् प्राप्नोति अपि ।

४३ - ५९ - इष्यते च प्राप्नोति च ।

४४ - ५९ - कथम् ।

४५ - ५९ - अणौ इत् कस्य इदम् णेः ग्रहणम् ।

४६ - ५९ - यमात् णेः प्राक् कर्म कर्ता वा विद्यते ।

४७ - ५९ - न च एतस्मात् णेः प्राक् कर्म कर्ता वा विद्यते ।

४८ - ५९ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ॒ अनाध्याने इति वक्ष्यामि इति ।

४९ - ५९ - इह मा भूत् ।

५० - ५९ - स्मरति वनगुल्मस्य कोकिलः ।

५१ - ५९ - स्मरयति एनम् वनगुल्मः स्वयम् एव ।

५२ - ५९ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

५३ - ५९ - कर्मापदिष्टाः विधयः कर्मस्थभावकानाम् कर्मस्थक्रियाणाम् भवन्ति कर्तृस्थभावकः च अयम् ।

५४ - ५९ - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् अनाध्याने इति प्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति एवञ्जातीयकानाम् आत्मनेपदम् इति ।

५५ - ५९ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

५६ - ५९ - पश्यन्ति भृत्याः राजानम् ।

५७ - ५९ - दर्शयते भृत्यान् राजा ।

५८ - ५९ - दर्शयते भृत्यैः राजा ।

५९ - ५९ - अत्र आत्मनेपदम् सिद्धम् भवति ।

१ - १४ - आत्मनः कर्मत्वे प्रतिषेधः ।

२ - १४ - आत्मनः कर्मत्वे प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - १४ - हन्ति आत्मानम् ।

४ - १४ - घातयति आत्मा इति ।

५ - १४ - सः तर्हि वक्तव्यः ।

६ - १४ - न वा ण्यन्ते अन्यस्य कर्तृत्वात् ।

७ - १४ - न वा वक्तव्यः ।

८ - १४ - किम् कारणम् ।

९ - १४ - ण्यन्ते अन्यस्य कर्तृत्वात् ।

१० - १४ - अन्यत् अत्र अण्यन्ते कर्म अन्यः ण्यन्तस्य कर्ता ।

११ - १४ - कथम् ।

१२ - १४ - द्वौ आत्मनौ अन्तरात्मा शरीरात्मा च ।

१३ - १४ - अन्तरात्मा तत् कर्म करोति येन शरीरात्मा सुखदुःखे अनुभवति ।

१४ - १४ - शरीरात्मा तत् कर्म करोति येन अन्तरात्मा सुखदुःखे अनुभवति इति ।

१ - ३० - स्वरितञितः इति किमर्थम् ।

२ - ३० - याति वाति द्राति प्साति ।

३ - ३० - स्वरितञितः इति शक्यम् अकर्तुम् ।

४ - ३० - कस्मात् न भवति याति वाति द्राति प्साति इति ।

५ - ३० - कर्त्रभिप्राये क्रियाफले इति उच्यते सर्वेषाम् च कर्त्रभिप्रायम् क्रियाफलम् अस्ति ।

६ - ३० - ते एवम् विज्ञास्यामः ।

७ - ३० - येषाम् कर्त्रभिप्रायम् अकर्त्रभिप्रयम् च क्रियाफलम् अस्ति तेभ्यः आत्मनेपदम् भवति इति ।

८ - ३० - न च एतेषाम् कर्त्रभिप्रायम् अकर्त्रभिप्रयम् च क्रियाफलम् अस्ति ।

९ - ३० - तथाजातीयकाः खलु आचार्येण स्वरितञितः पठिताः येषाम् कर्त्रभिप्रायम् अकर्त्रभिप्रयम् च क्रियाफलम् अस्ति ।

१० - ३० - अथ अभिप्रायग्रहणम् किमर्थम् ।

११ - ३० - स्वरितञितः कर्त्राये क्रियाफले इति इयति उच्यमाने यम् एव सम्प्रति एति क्रियाफलम् तत्र एव स्यात् ।

१२ - ३० - लूञ् लुनीते पूञ् पुनीते ।

१३ - ३० - इह न स्यात् ।

१४ - ३० - यज् यजते वप् वपते ।

१५ - ३० - अभिप्रयग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति ।

१६ - ३० - अभिः आभिमुख्ये वर्तते प्र आदिकर्मणि ।

१७ - ३० - तेन यम् च अभिप्रैति यम् च अभिप्रैष्यति यम् च अभिप्रागात् तत्र सर्वत्र आभिमुख्यमात्रे सिद्धम् भवति ।

१८ - ३० - कर्त्रभिप्राये क्रियाफले इति किमर्थम् ।

१९ - ३० - पचन्ति भक्तकाराः ।

२० - ३० - कुर्वन्ति कर्मकाराः ।

२१ - ३० - यजन्ति याजकाः ।

२२ - ३० - कर्त्रभिप्राये क्रियाफले इति उच्यमाने अपि अत्र प्राप्नोति ।

२३ - ३० - अत्र अपि हि क्रियाफलम् कर्तारम् अभिप्रैति ।

२४ - ३० - याजकाः यजन्ति गाः लप्स्यामहे इति ।

२५ - ३० - कर्मकराः कुर्वन्ति पादिकम् अहः लप्स्यामहे इति ।

२६ - ३० - एवम् तर्हि कर्त्रभिप्रये क्रियाफले इति उच्यते सर्वत्र च कर्तारम् क्रियाफलम् अभिप्रैति ।

२७ - ३० - तत्र प्रकर्षगतिः विज्ञास्यते ।

२८ - ३० - साधीयः यत्र कर्तारम् क्रियाफलम् अभिप्रैति इति ।

२९ - ३० - न च अन्तरेण यजिम् यजिफलम् वपिम् व वपिफलम् लभन्ते ।

३० - ३० - याजकाः पुनः अन्तरेण अपि यजिम् गाः लभन्ते भृतकाः च पादिकम् इति ।

१ - २९ - शेषवचनम् पञ्चम्या चेत् अर्थे प्रतिषेधः ।

२ - २९ - शेषवचनम् पञ्चम्या चेत् अर्थे प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - २९ - भिद्यते कुशूलः स्वयम् एव ।

४ - २९ - छिद्यते रज्जुः स्वयम् एव ।

५ - २९ - एवम् तर्हि शेषे इति वक्ष्यामि ।

६ - २९ - सप्तम्या चेत् प्रकृतेः । सप्तम्या चेत् प्रकृतेः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

७ - २९ - आस्ते शेते च्यवन्ते प्लवन्ते ।

८ - २९ - सिद्धम् तु उभयनिर्देशात् ।

९ - २९ - सिद्धम् एतत् ।

१० - २९ - कथम् ।

११ - २९ - उभयनिर्देशः कर्तव्यः ।

१२ - २९ - शेषात् शेषे इति वक्तव्यम् ।

१३ - २९ - कर्तृग्रहणम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् ।

१४ - २९ - कर्तृग्रहणम् अनुपराद्यर्थम् ।

१५ - २९ - अनुपराद्यर्थम् एतत् स्यात् ।

१६ - २९ - इह मा भूत् ।

१७ - २९ - अनुक्रियते स्वयम् एव ।

१८ - २९ - पराक्रियते स्वयम् एव इति ।

१९ - २९ - सिध्यति ।

२० - २९ - सुत्रम् तर्हि भिद्यते ।

२१ - २९ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

२२ - २९ - ननु च उक्तम् शेषवचनम् पञ्चम्या चेत् अर्थे प्रतिषेधः इति ।

२३ - २९ - न एषः दोषः ।

२४ - २९ - कर्तरि कर्मव्यतिहारे इति अत्र कर्तृग्रहणम् प्रत्याख्यायते ।

२५ - २९ - तत् प्रकृतम् इह अनुवर्तिष्यते ।

२६ - २९ - शेषात् कर्तरि कर्तरि इति ।

२७ - २९ - किम् इदम् कर्तरि कर्तरि इति ।

२८ - २९ - कर्ता एव यः कर्ता तत्र यथा स्यात् ।

२९ - २९ - कर्ता च अन्यः च यः कर्ता तत्र मा भूत् इति ।

१ - ३१ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - ३१ - परस्मैपदप्रतिषेधात् कृञादिषु विधानम् ।

३ - ३१ - परस्मैपदप्रतिषेधात् कृञादिषु परस्मैपदम् विधीयते ।

४ - ३१ - प्रतिषिध्यते तत्र परस्मैपदम् स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदम् भवति इति ।

५ - ३१ - अस्ति प्रयोजनम् एतत् ।

६ - ३१ - किम् तर्हि इति ।

७ - ३१ - तत्र आत्मनेपदप्रतिषेधः अप्रतिषिद्धत्वात् ।

८ - ३१ - तत्र आत्मनेपदस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

९ - ३१ - किम् कारणम् ।

१० - ३१ - अप्रतिषिद्धत्वात् ।

११ - ३१ - न हि आत्मनेपदम् प्रतिषिध्यते ।

१२ - ३१ - किम् तर्हि ।

१३ - ३१ - परस्मैपदम् अनेन विधीयते ।

१४ - ३१ - न वा द्युतादिभ्यः वावचनात् ।

१५ - ३१ - न वा एषः दोषः ।

१६ - ३१ - किम् कारणम् ।

१७ - ३१ - द्युतादिभ्यः वावचनात् ।

१८ - ३१ - यत् अयम् द्युतादिभ्यः वावचनम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न परस्मैपदविषये आत्मनेपदम् भवति इति ।

१९ - ३१ - आत्मनेपदनियमे वा प्रतिषेधः ।

२० - ३१ - आत्मनेपदनियमे वा प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

२१ - ३१ - स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदम् भवति कर्तरि ।

२२ - ३१ - अनुपराभ्याम् कृञः न इति ।

२३ - ३१ - सिध्यति ।

२४ - ३१ - सूत्रम् तर्हि भिद्यते ।

२५ - ३१ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

२६ - ३१ - ननु च उक्तम् तत्र आत्मनेपदप्रतिषेधः अप्रतिषिद्धत्वात् इति ।

२७ - ३१ - परिहृतम् एतत् न वा द्युतादिभ्यः वावचनात् ।

२८ - ३१ - अथ वा इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः ।

२९ - ३१ - स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदम् भवति इति परस्मैपदम् कस्मात् न भवति ।

३० - ३१ - आत्मनेपदेन बाध्यते ।

३१ - ३१ - यथा एव तर्हि आत्मनेपदेन परस्मैपदम् बाध्यते एवम् परस्मैपदेन आत्मनेपदम् बाधिष्यते ।

१ - २ - बुधादिषु ये अकर्मकाः तेषाम् ग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - २ - सकर्मकार्थम् अचित्तवत्कर्तृकार्थम् वा ।

१ - २३ - अणौ अकर्मकात् इति चुरादिणिचः ण्यन्तात् परस्मैपदवचनम् ।

२ - २३ - अणौ अकर्मकात् इति चुरादिणिचः ण्यन्तात् परस्मैपदम् वक्तव्यम् ।

३ - २३ - इह अपि यथा स्यात् ॒ चेतयमाणम् प्रयोजयति चेतयति इति ।

४ - २३ - यदि तर्हि अत्र अपि इष्यते अणिग्रहणम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् ।

५ - २३ - अकर्मकग्रहणम् अण्यन्तविशेषणम् यथा विज्ञायेत ।

६ - २३ - अथ अक्रियमाणे अणिग्रहणम् कस्य अकर्मक्ग्रहणम् विशेषणम् स्यात् ।

७ - २३ - णेः इति वर्तते ।

८ - २३ - ण्यन्तविशेषणम् ।

९ - २३ - तत्र कः दोषः ।

१० - २३ - इह एव स्यात् ॒ चेतयमानम् प्रयोजयति चेतयति इति ।

११ - २३ - इह न स्यात् ॒ आसयति शाययति इति ।

१२ - २३ - सिद्धम् तु अतस्मिन् णौ इति वचनात् ।

१३ - २३ - सिद्धम् एतत् ।

१४ - २३ - कथम् ।

१५ - २३ - अतस्मिन् णौ यः अकर्मकः तत्र इति वक्तव्यम् ।

१६ - २३ - सिध्यति ।

१७ - २३ - सूत्रम् तर्हि भिद्यते ।

१८ - २३ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

१९ - २३ - ननु च उक्तम् अणव् अकर्मकात् इति चुरादिणिचः ण्यन्तात् परस्मैपदवचनम् इति ।

२० - २३ - न एषः दोषः ।

२१ - २३ - अणौ इति कस्य इदम् णेः ग्रहणम् ।

२२ - २३ - यस्माण् णेः प्राक् कर्म कर्ता वा विद्यते ।

२३ - २३ - न च एतस्माण् णेअः प्राक् कर्म कर्ता वा विद्यते ।

१ - ३ - पादिषु धेटः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ३ - पादिषु धेटः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ३ - धापयते शिशुमेक समीची ।

१ - ५ - किमर्थः चकारः ।

२ - ५ - स्यसनोः इति एतत् अनुकृष्यते ।

३ - ५ - यदि तर्हि न अन्तरेण चकारम् अनुङ्र्त्तिः भवति द्युद्भ्यः लुङि इति अत्र अपि चकारः कर्तव्यः विभाषा इति अनुकर्षणार्थः ।

४ - ५ - अथ इदानीम् अन्तरेण अपि चकारम् अनुवृत्तिः भवति इह अपि न अर्थः चकारेण ।

५ - ५ - एवम् सर्वे चकाराः प्रत्याख्यायन्ते.

१ - १७ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:14.8000000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

oligopod larva

  • Zool. अल्पपाद डिंबक 
RANDOM WORD

Did you know?

Are there any female godesses in Hinduism?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site