Dictionaries | References

तोंड





  The mouth. The face. The face front, fore part (of a thing gen.) The head (of a boil, pustule &c.). The sole or the principal entrance, passage, means of access, lit. fig. The introduction, the key.
कोणत्या तोंडानें   With what face?
तोंड आटोपणें, आवरणें   Bridle the tongue
तोंड आंबट करणें   To make one sour, glum, sullen; to disappoint or disconcert.
तोंड आहे की तोबरा आहे   Used to one who is cramming huge goblets into his mouth: also to an unpassing chatter box.
तोंड उतरणें   Be crestfallen, look glum, sunken (through sickness, &c.)
तोंड करणें   To wrangle, to jabber, jaw, prate.
तोंड काळें करणें   Take one's self off, make one's self scarce, make off, abscond.
तोंड घालणें   Join forwardly in a conversation
तोंड घेणें   Take (mercury, &c.), to induce a sore mouth.
तोंड चुकविणें   To abscond, hide one's self,
तोंड टाकणें   To snap at To wag the mouth at, to use opprobrious, reproachful or disrespectful language.
तोंड दाबणें   Stop one's mouth with a bribe.
तोंड धरणें   Have one's mouth affected by any disorder, so as to be unable to eat.
तोंड धरून बुक्यांचा मार   A suit in chancery i. e$. a buffeting or beating to which no resistance can be made.
तोंड धुवून या   An expression of irony and ridicule in refusing a request.
तोंड निपटणें   To get a thin visage, lantern jaws (through fasting &c.,)
तोंड पडणें   To appear as beginning or coming, to show signs of. Ex.
लढाईस तोंड पडलें तोंड पाघलणें   Blab, divulge a secret.
तोंड फुटणें   To break out in the face or mouth into blotches and blains, to get one's lips chapped. To suffer in one's character or credit.
तोंड बंदावर राखणें   Keep the appetite or tongue under command.
तोंड बांधणें   Bribe, give hush-money.
तोंड बाहेर काढणें   Show the face; appear publicly.
तोंड येणें   Give one's mouth under salvation from mercury &c.
तोंड रंगविणें   Make the face red by slaps and cuffs.
तोंड वाईट करणें   Assume a sorrowful countenance.
तोंड वाजविणें   To prate, jabber, gabble.
तोंड वोसणें-पसरणें   Make a long face.
तोंड विचकणें   Screw the face about; beg whiningly,
तोंड संभाळणें   Bridle the tongue.
तोंड सुटणें,-सोडणें   Be licentious of speech.
तोंडचा, तोंडींचा घास काढणें, -हिरावून घेणें   To deprive one of his bread.
तोंडाचें, तोंडावरचें पाणी पळणें   To turn pale or lose colour (under great terror).
तोंडाचा तोफखाणा सुटणें   To issue forth-a volley of clack or abuse.
तोंडाचा पट्टा सोडणें,- चालणें   To let one's tongue run (in abusing, scolding, chattering).
तोंडाची गोष्ट नाहीं   It is not a matter of mere speech or saying,
तोंडाची वाफ गमाविणें,तोंडाची वाफ दवडणें-खरचणें-घालविणें   To waste one's breath (as in instructing a fool). To speak where silence ought to be kept, to open one's mouth foolishly.
तोंडांत खाणें   Get a licking or thrashing. Be foiled
तोंडात देणें   Smack over the mouth or face.
तोंडांत बोट घालणें   Be amazed, astounded.
तोंडापुढें   On the tip of the tongue.
तोंडापुरतें गोड, तोंडावर गोड   Fair spoken but false, double-tongued.
तोंडाला पानें पुसणें   Chouse one out of all his property.
तोंडावर   In the face of; in the teeth of.
तोंडावरचें-तोंडचें पाणी पळणें   Turn pale.
तोंडावर थुंकणें   To reject contemptuously, to flout or scout.
तोंडावरून हात फिरविणें   Cully, beguile, bamboozle.
तोंडाशीं तोंड देणें   To address on terms of equality, i.e. saucily or familiarlya servant or an inferior.
तोंडास काजळी लावणें,-फांसणें   To attach some slur or stigma.
तोंडास कुत्रें बांधिलें आहे   (A dog is tied to his mouth). (He &c.) is very foul-mouthed.
तोंडास कुत्रें बांधलेले असणें   To be very scurrilous or abusive.
तोंडास खीळ घालणें   Maintain obstinate or determined silence.
तोंडास तोंड देणें   Rejoin or reply to saucily.
तोंडी देणें   Give into the jaws, grasp, clutches of.
तोंडी बसणें   Become habitual to.
तोंडी लागणें   Fall foul of, set upon.
तोंड,तोंडास,-ला पान,-पानें पुसणें   (To eat up all the food, and wipe another's mouth with the dirty leaves). To chouse one out of all his property
तोंडे वांकडी करणें   Make mouths (wry mouths).
लहान तोंडी मोठा घास घेणें   Undertake what one cannot perform Utter disrespectful or unbecoming words.
तोंडओळख  f  Knowledge (of a person) by sight.
 न. १ ज्याने खातां व बोलता येते तो शरीराचा अवयव ; मुख ; वदन ; तुंड . २ चेहरा ; हनुवटीपासून डोक्यापर्यंत मस्तकाचा दर्शनी भाग . ३ ( सामा . ) ( एखाद्या वस्तूचा ) दर्शनी भाग ; पुढचा - अग्रभाग ; समोरील अंग . या ओझ्याच्या तोंडी मात्र चांगल्या चांगल्या पेंढ्या घातल्या आहेत . ४ ( फोड , गळूं इ० कांचा ) छिद्र पाडावयाजोगा , छिद्रासारखा भाग ; व्रणाचे मुख . ६ ( एखाद्या विषयांत , शास्त्रांत , गांवांत , देशांत , घरांत ) शिरकाव होण्याचा मार्ग ; प्रवेशद्वार . ह्या घराचे तोंड उत्तरेस आहे . ७ ( ल . ) गुरुकिल्ली . उदा० एखाद्या प्रांताचे , देशाचे किल्ला हे तोंड होय . व्याकरण भाषेचे तोंड होय . ८ ( वारा इ० कांची ) दिशा ; बाजू . ९ धैर्य ; दम ; उमेद ; एखादे कार्य करण्याविषयीची न्यायतः योग्यता . १० एखाद्या पदार्थाचे ग्रहण किंवा त्या पदार्थाचा एखाद्या कार्याकडे विनियोग इ० कांचा आरंभ त्या पदार्थाच्या ज्या भागाकडून करितात तो भाग . भाकरीस जिकडून म्हटले तिकडून तोंड आहे . ११ ( युद्ध , वादविवाद इ० कांसारख्या गोष्टींची ) प्रारंभदशा . वादास आतां कुठे तोंड लागले . १२ ( सोनारी धंदा ) हातोड्याच्या सगळ्यांत खालच्या बाजूस अडिश्रीच्या बुडासारखा जो भाग असतो तो . याने ठोकलेला जिन्नस देतांनां तिची टोके जेथे जुळतात तो भाग . १४ . ( बुद्धिबळे ) डाव सुरु करण्याचा प्रकार ; मोहरा . वजीराच्या प्याद्याचे तोंड . [ सं . तुंड ; प्रा . तोंड ] ( वाप्र . )
०आटोपणे   सांभाळणे आवरणे - जपून बोलणे ; बोलण्याला आळा घालणे ; अमर्याद भाषण , अभक्ष्यभक्षण यांपासून निवृत्त होणे .
०आणणे   ( आट्यापाट्यांचा खेळ ) शेवटची पाटी खेळून जाऊन पुन्हा एक एक खेळत येणे ; पाणी आणणे ; लोण आणणे .
०आंबट करणे   - ( एखाद्याने ) असंतुष्ट , निराशायुक्त मुद्रा धारण करणे . 
तोंड आहे की तोंबरा   खादाड किंवा बडबड्या माणसास उद्देशून वापरावयाचा , किती खातोस किती बोलतोस या अर्थाचा वाक्प्रचार .
०उतरणे   ( निराशा , आजार इ० कांनी ) चेहरा म्लान होणे , सुकणे , फिका पडणे , निस्तेज होणे .
०उष्टे   - ( अन्नाचा ) एखाद - दुसरा घांस , एक दोन घांस खाणे ; जेवणाचे नुसते नांव करणे .
करणे   - ( अन्नाचा ) एखाद - दुसरा घांस , एक दोन घांस खाणे ; जेवणाचे नुसते नांव करणे .
०करणे   बडबड , वटवट , बकबक करणे ; उद्धटपणाने , निर्लज्जपणाने बोलणे .
०करुन   - निर्लज्जपणे , आपला ( लहान ) दर्जा सोडून बोलणे .
बोलणे   - निर्लज्जपणे , आपला ( लहान ) दर्जा सोडून बोलणे .
०काळे   - ( उप . ) एखादा ठपका , तोहमत अंगावर आल्यामुळे निघून , पळून , निसटून जाणे ; हातावर तुरी देणे ; दृष्टीस न पडणे ( केव्हा केव्हा तोंड हा शब्द वगळला तरी चालतो . जसे :- त्यांनी काळे केले . )
करणे   - ( उप . ) एखादा ठपका , तोहमत अंगावर आल्यामुळे निघून , पळून , निसटून जाणे ; हातावर तुरी देणे ; दृष्टीस न पडणे ( केव्हा केव्हा तोंड हा शब्द वगळला तरी चालतो . जसे :- त्यांनी काळे केले . )
०गोड   - १ ( एखाद्याला ) लांच देणे ; खूष करणे . २ मेजवानी देणे ; गोड खावयास घालणे .
करणे   - १ ( एखाद्याला ) लांच देणे ; खूष करणे . २ मेजवानी देणे ; गोड खावयास घालणे .
०गोरेमोरे   - ( कोणी रागे भरल्यामुळे , मनास वाईट वाटल्यामुळे ) निराशेची , लाजलेपणाची मुद्रा धारण करणे .
करणे   - ( कोणी रागे भरल्यामुळे , मनास वाईट वाटल्यामुळे ) निराशेची , लाजलेपणाची मुद्रा धारण करणे .
०घालणे   ( दोघे बोलत असतां तिसर्‍याने ) संबंध नसतां मध्येच बोलणे .
०घेऊन   - एखाद्याने एखाद्यावर सोंपविलेले काम न करता त्याने तसेच परत येणे . असे सर्वांनी न करावे . जो मामलेदार असे करुन तोंड घेऊन येईल त्याचे मुखावलोकन न करितां फिरोन सेवा न सांगता त्यास घरीच बसवावे . - मराआ २९ .
येणे   - एखाद्याने एखाद्यावर सोंपविलेले काम न करता त्याने तसेच परत येणे . असे सर्वांनी न करावे . जो मामलेदार असे करुन तोंड घेऊन येईल त्याचे मुखावलोकन न करितां फिरोन सेवा न सांगता त्यास घरीच बसवावे . - मराआ २९ .
०घेणे   १ बोंबलत सुटणे ; ताशेरा झाडणे ; बोंबलपट्टी करणे . २ तोंडातून लाल गळावी म्हणून पारा इ० तोंड आणणारी औषधे घेणे . तोंड देणे पहा . मी वैद्याकडून तोंड घेतले आहे . तोंडचा वि . १ विरुद्ध , उलट दिशेचा ; समोरुन येणारा ( वारा , ऊन , भरती इ० ). २ ज्याची कर्तबगारी केवळ तोंडातच , बोलण्यातच आहे , क्रियेत दिसून येत नाही असा . तोंडचा - शिपाई - कारकून - सुग्रण - खबरदार . ३ तोंडाने सांगितलेला , निवेदन केलेला ; तोंडी केलेला ( व्यवहार , हिशेब , पुरावा इ० ). याच्य उलट लेखी . तोंडचा , तोंडीचा घास काढणे हिरुन घेणे १ ( एखाद्याची ) अगदी आटोक्यात आलेली वस्तु , पदरी पडावयास आलेला लाभ हिसकावून घेणे . २ ( एखाद्यास ) अतिशय प्रेमाने , ममतेने वागविणे , प्रसंगविशेषी आपण उपाशी राहून दुसर्‍यास खावयास देणे . तोंडचा गोड आणि हातचा जड बोलण्यांत गोड व अघळपघळ , पण प्रत्यक्ष पैशाची मदत करण्यांत पूज्य . तोंडचा चतुर वि . बोलण्यांत पटाईत ; वाक्पटु . तोंडचा जार पु . नुकत्याच जन्मलेल्या मुलाच्या तोंडांतील फेस ; चिकटा ; ओठावरचा जार ; जन्मप्रसंगीचा तोंडावरचा पातळ पापुद्रा ( विशेषतः तुझ्या , त्याच्या तोंडचा जार वाळला नाही . = तूं , तो अजून केवळ बालकच आहेस . अशा वाक्यांत उपयोग . ) तोंडचा नीट वि . १ बोलून भला , चांगला ; बोलकाचालका ; सौजन्ययुक्त . २ युक्तायुक्त विचार करुन बोलणारा . ३ हजरजबाबी ; अस्खलित बोलणारा . तोंडचा फटकळ वि . शिवराळ ; उघडतोंड्या ; अश्लील , शिवराळ भाषण करणारा . तोंडचा रागीट वि . जहाल ; तिखट ; कडक भाषण करणारा . तोंडचा शिनळ वि . १ इष्कबाज , फंदी म्हणून नांव मिळविण्याची इच्छा करणारा ; स्त्रियांची खोटी खुषमस्करी करणारा ; स्त्रियांच्या कृपेची खोटीच फुशारकी मारणारा . २ निर्गल व अश्लील भाषण करणारा ; शिवराळ . तोंडची , तोंडाची गोष्ट स्त्री . सहजसाध्य , अतिशय सोपी गोष्ट , काम . वाघ मारणे तोंडची गोष्ट नव्हे . तोंड चुकविणे हातून एखादा अपराध घडला असतां कोणी रागे भरेल या भीतीने , काम वगैरे टाळण्यासाठी चुकारतट्टूपणाने एखाद्यापासून आपले तोंड लपविणे ; दृष्टीस न पडणे ; छपून असणे .
०चे   - क्रिवि . प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष ; तोंडाने ; बोलाचालीने .
तोंडी   - क्रिवि . प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष ; तोंडाने ; बोलाचालीने .
०चे   व्यवहार - केवळ तोंडाने बोलून , बोलाचालीने झालेला , होणारा व्यवहार , धंदा . याच्या उलट लेखी व्यवहार .
तोंडी   व्यवहार - केवळ तोंडाने बोलून , बोलाचालीने झालेला , होणारा व्यवहार , धंदा . याच्या उलट लेखी व्यवहार .
०चे   - न . ( को . ) गुरांच्या तोंडास व पायांस होणारा रोग .
पायचे   - न . ( को . ) गुरांच्या तोंडास व पायांस होणारा रोग .
०चे   - पुअव . कागदांवर आंकडेमोड न करितां मनांतल्यामनांत कांही आडाख्यांच्या मदतीने करावयाचे हिशेब . तोंडचे , तोंडावरचे पाणी पळणे ; उडणे , तोंड कोरडे पडणे - १ ( भीतीमुळे ) चेहरा फिक्का पडणे ; बावरुन , घाबरुन जाणे . २ ( भीति इ० कांमुळे ) तोंडांतील ओलावा नाहीसा होणे . तोंड टाकणे - टाकून बोलणे - १ ( क्रोधावेशाने ) अपशब्दांचा वर्षाव करणे ; निर्भत्सना करुन बोलणे ; खरडपट्टी काढणे ; अद्वातद्वा बोलणे . तूं नोकर माणसावर उगीच तोंड टाकलेस . २ ( घोडा इ० जनावरांने ) चावण्यासाठी तोंड पुढे करणे . ह्या घोड्याला तोंड टाकण्याची भारी खोड आहे , ती घालविली पाहिजे . ठेचणारा - फाडणारा - वि . ( एखाद्या ) उद्धट , बडबड्या माणसास गप्प बसविण्याची हातोटी ज्यास साधली आहे असा ; उद्दामपणाने , गर्वाने बोलणार्‍या व्यक्तीस रोखठोक उत्तर देऊन चूप बसविणारा . [ तोंड + ठेचणे ]
हिशेब   - पुअव . कागदांवर आंकडेमोड न करितां मनांतल्यामनांत कांही आडाख्यांच्या मदतीने करावयाचे हिशेब . तोंडचे , तोंडावरचे पाणी पळणे ; उडणे , तोंड कोरडे पडणे - १ ( भीतीमुळे ) चेहरा फिक्का पडणे ; बावरुन , घाबरुन जाणे . २ ( भीति इ० कांमुळे ) तोंडांतील ओलावा नाहीसा होणे . तोंड टाकणे - टाकून बोलणे - १ ( क्रोधावेशाने ) अपशब्दांचा वर्षाव करणे ; निर्भत्सना करुन बोलणे ; खरडपट्टी काढणे ; अद्वातद्वा बोलणे . तूं नोकर माणसावर उगीच तोंड टाकलेस . २ ( घोडा इ० जनावरांने ) चावण्यासाठी तोंड पुढे करणे . ह्या घोड्याला तोंड टाकण्याची भारी खोड आहे , ती घालविली पाहिजे . ठेचणारा - फाडणारा - वि . ( एखाद्या ) उद्धट , बडबड्या माणसास गप्प बसविण्याची हातोटी ज्यास साधली आहे असा ; उद्दामपणाने , गर्वाने बोलणार्‍या व्यक्तीस रोखठोक उत्तर देऊन चूप बसविणारा . [ तोंड + ठेचणे ]
०तोडणे   ( ना . ) एखादी वस्तु मिळविण्याकरितां एखाद्याच्या पाठीस लागणे ; त्याच्यापुढे तोंड वेंगाडणे .
०दाबणे   लाचलुचपत देऊन ( एखाद्याने ) गुप्त बातमी फोडू नये म्हणून , प्रतिकूल बोलू नये म्हणून ( त्यास ) लांच देऊन त्याचे तोंड दाबण्याची , वश करण्याची क्रिया . तो गावकामगारांची तोंडदाबी करतो . - गुजा २१ . [ तोंड + दाबणे = बंद करणे ]
०दिसणे   एखाद्याची केलेली निर्भत्सना दुसरी बाजू न कळतां लोकांच्या नजरेस येणे व आपणच वाईट ठरणे ( पण ज्याची निर्भर्त्सना केली असेल त्याचे वर्तन सुधारण्याची आशा नसणे . ) मी तुला रागे भरलो म्हणजे माझे तोंड मात्र दिसेल , पण तूं आपला आहे तसाच राहणार .
०देणे   १ पारा वगैरे देऊन तोंडांच्या आतील त्वचा सुजविणे ; तोड आणविणे . वैद्यबोवा म्हणाले की त्याला तोंड दिले आहे . २ सैन्याच्या अग्रभागी राहून शत्रूवर हल्ला करणे . ३ ( एखाद्याचा ) प्रतिपक्षी होऊन राहणे ; लढावयाला सिद्ध होणे . ४ ( आट्यापाट्यांचा खेळ ) शेवटची पाटी खेळून परत येणार्‍या गड्याकडे पाटी धरणाराने तोंड फिरविणे . ५ एखाद्या गोष्टीला न भितां तींतून धैर्याने पार पडण्याची तयारी ठेवणे .
०धरणे   १ अन्नसेवन करण्याची तोंडाची शक्ति आजार वगैरे कारणांमुळे नाहीशी होणे . त्याचे तोंड धरले आहे , त्याला चमच्याचमच्याने दूध पाजावे लागते . २ ( एखाद्याची ) बोलण्याची शक्ति नाहीशी करणे . ३ ( एखाद्याला आपल्या ) तावडीत , कबजांत आणणे . मी त्याचे तोंड धरले आहे , तो आता काय करणार !
०धुवून   - ( उप . ) एखाद्याची विनंति कधीहि मान्य होणार नाही असे म्हणून फेटाळून लावताना योजण्याचा तिरस्कारदर्शक वाक्प्रचार .
येणे   - ( उप . ) एखाद्याची विनंति कधीहि मान्य होणार नाही असे म्हणून फेटाळून लावताना योजण्याचा तिरस्कारदर्शक वाक्प्रचार .
०निपटणे   ( आजार , उपवास इ० कारणांमुळे एखाद्याचे ) गाल खोल जाणे , चेहरा सुकणे . महिनाभर हे मूल तापाने आजारी होते , त्याचे तोंड पहा कसे निपटले आहे ते .
०पडणे   १ सुरुवात होणे . लढाईस तोंड पडले आहे २ ( गळू इ० कांस ) छिद्र पडणे ; फुटणे ; वाहूं लागणे .
०पसरणे   वेंगाडणे १ खिन्नपणाची , केविलवाणी मुद्रा धारण करणे . १ हीनदीनपणाने याचना करणे .
०पाघळणे   १ न बोलाविण्यास , वेढा फोडण्यास प्रारंभ करणे ; भांडणास सुरुवात करणे .
०पाहणे   १ ( एखाद्याच्या ) आश्रयाची , मदतीची अपेक्षा करुन असणे . आम्ही पडलो गरीब , म्हणून आम्हाला सावकाराची तोंडे पाहण्याची पाळी वारंवार येते . २ ( एखाद्याने ) स्वतःच्या शक्तीचा , कर्तृत्वाचा अजमास करणे . तू असे करीन म्हणतोस , पण आधी आपले तोंड पहा ! ३ बोलणाराचे भाषण नुसते ऐकणे , पण त्याने सांगितलेले करावयास किंवा केलेला बोध अनुसरावयास प्रवृत्त न होतां स्वस्थ बसून राहणे . म्हणती हाणा , मारा , पाडा , घ्या , काय पाहतां तोंडा ! - मोद्रोण ३ . १२५ .
०पाहात   बसणे काय करावे , कसे करावे या विवंचनेत असणे .
०पिटणे   बडबड करणे . पश्चिमद्वारीचे कवाड । सदा वार्‍याने करी खडखड । तैशी न करी बडबड । वृथा तोंड पिटीना । - एभा १० . २३१ .
०फिरणे   १ आजाराने , पदार्थाच्या अधिक सेवनाने तोंडाची रुची नाहीशी होणे ; तोंड वाईट होणे . २ तोंडातून शिव्यांचा वर्षाव होऊ लागणे . तो रागावला म्हणजे कोणावर त्याचे तोंड फिरेल ह्याचा नेम नाही .
०फिरविणे   १ तोंडाची चव नाहीशी करणे . २ शिव्यांचा वर्षाव करीत सुटणे . तो रागावला म्हणजे तुमच्यावर देखील तोंड फिरवावयाला कचरणार नाही . ३ ( वितळत असलेला किंवा तापविला जात असलेला धातु इ० काने ) रंगामध्ये फरक दाखविणे , रंग पालटणे . ह्या तांब्याने अद्याप तोंड फिरविले नाही , आणखी पुष्कळ आंच दिली पाहिजे . ४ दुसर्‍या दिशेकडे पाहणे ; विशिष्ट गोष्टीकडे लक्ष न देतां इतर गोष्टींकडे प्रवृत्ति दाखविणे . ५ गतीची दिशा बदलणे ; दुसर्‍या दिशेला , माघारे वळणे .
०फुटणे   १ थंडीमुळे तोंडाची बाह्य त्वचा खरखरीत होणे , भेगलणे . २ ( एखाद्याची ) फजिती उडणे ; पत नाहीशी होणे ; नाचक्की होणे ; अभिमान गलित होण्याजोगा अपमान , शिक्षा इत्यादि होणे .
०बंद   - १ जीभ आवरणे ; जपून बोलणे . २ ( एखाद्याला ) लांच देऊन गप्प बसविणे , वश करुन घेणे .
करणे   - १ जीभ आवरणे ; जपून बोलणे . २ ( एखाद्याला ) लांच देऊन गप्प बसविणे , वश करुन घेणे .
०बंदावर   - खाण्याला किंवा बोलण्याला आळा घालणे . तू आपले तोंड बंदावर राखिले नाहीस तर अजीर्णाने आजारी पडशील .
राखणे   - खाण्याला किंवा बोलण्याला आळा घालणे . तू आपले तोंड बंदावर राखिले नाहीस तर अजीर्णाने आजारी पडशील .
०बांधणे   लांच देऊन ( एखाद्याचे ) तोंड बंद करणे ; ( एखाद्याने ) गुप्त गोष्ट फोडू नये म्हणून पैसे देऊन त्यास गप्प बसविणे .
०बाहेर   - १ तोंड दाखविणे ; राजरोसपणे समाजांत हिंडणे ( बहुधा निषेधार्थी प्रयोग ). तुरुंगातून सुटून आल्यावर त्याने आज दोन वर्षात एकदाहि तोंड बाहेर काढले नाही . २ फिरण्यासाठी , कामकाजासाठी घराबाहेर पडणे .
काढणे   - १ तोंड दाखविणे ; राजरोसपणे समाजांत हिंडणे ( बहुधा निषेधार्थी प्रयोग ). तुरुंगातून सुटून आल्यावर त्याने आज दोन वर्षात एकदाहि तोंड बाहेर काढले नाही . २ फिरण्यासाठी , कामकाजासाठी घराबाहेर पडणे .
०बिघडणे   तोंड बेचव होणे ; तोंडास अरुचि उत्पन्न होणे ; विटणे . -
०भर   भरुन बोलणे भीड , संकोच , भीति न धरतां मनमोकळेपणाने भरपूर , अघळपघळ बोलणे .
०भरुन   घालणे - ( एखाद्याचे ) तोंड साखरेने भरणे ; ( एखाद्याच्या ) कामगिरीबद्दल , विजयाबद्दल संतोषादाखल त्याचे तोंड साखरेने भरणे ; ( एखाद्याच्या ) कामगिरीबद्दल गोड , भरपूर मोबदला देणे .
साखर   घालणे - ( एखाद्याचे ) तोंड साखरेने भरणे ; ( एखाद्याच्या ) कामगिरीबद्दल , विजयाबद्दल संतोषादाखल त्याचे तोंड साखरेने भरणे ; ( एखाद्याच्या ) कामगिरीबद्दल गोड , भरपूर मोबदला देणे .
०मागंणे   ( आट्यापाट्यांचा खेळ ) लोण घेऊन परत जातांना पाटीवरील गड्यांस आपणाकडे तोंड फिरविण्यास सांगणे . तोंड मागितल्यावर पाटीवरील गडी आपले तोंड फिरवितो त्यास तोंड देणे म्हणतात .
०माजणे   १ मिष्टान्न खावयाची चटक लागल्याने साध्या पदार्थाबद्दल अरुचि उत्पन्न होणे . २ शिव्या देण्याची , फटकाळपणाने बोलण्याची खोड लागणे .
०मातीसारखे   शेणासारखे होणे ( आजाराने ) तोंडाची चव नाहीशी होणे ; तोंड विटणे , फिरणे ; अन्नद्वेष होणे .
०मिचकणे   दांत , ओठ खाणे .
०तोंड   - १ तोंडाच्या आतल्या बाजूच्या त्वचेस फोड येऊन ती हुळहुळी होणे व लाळ गळू लागणे . २ ( कर . ) लहान मूल बोलू लागणे . आमच्या मुलाला तोंड आले आहे . = तो बोलावयास लागला आहे .
येणे   - १ तोंडाच्या आतल्या बाजूच्या त्वचेस फोड येऊन ती हुळहुळी होणे व लाळ गळू लागणे . २ ( कर . ) लहान मूल बोलू लागणे . आमच्या मुलाला तोंड आले आहे . = तो बोलावयास लागला आहे .
०रंगविणे   १ विडा खाऊन ओंठ तांबडे लाल करुन सोडणे .
०लागणे   ( लढाई , वादविवाद , अंगीकृत कार्य इ० कांस ) सुरवात होणे . तेव्हा युद्धास तोंड लागले . - इमं २९० . लावणे १ ( वादविवाद इ० कांस ) सुरवात करणे . २ प्यावयासाठी एखादे पेय ओंठाशी नेणे . ३
०वाईट   - निराशेची मुद्रा धारण करणे .
करणे   - निराशेची मुद्रा धारण करणे .
०वाईट   - १ निराशेची मुद्रा येणे . २ ( ताप इ०कांमुळे ) तोंडास अरुचि येणे .
होणे   - १ निराशेची मुद्रा येणे . २ ( ताप इ०कांमुळे ) तोंडास अरुचि येणे .
०वांकडे   - १ वेडावून दाखविणे . २ नापसंती दर्शविणे .
करणे   - १ वेडावून दाखविणे . २ नापसंती दर्शविणे .
०वाजविणे   एकसारखे बोलत सुटणे ; निरर्थक बडबड करणे ; बकबकणे ; वटवट करणे ; भांडण करणे .
०वासणे   १ निराशेने , दुःखाने तोंड उघडणे व ते बराच वेळ तसेच ठेवणे . २ याचना करण्यासाठी तोंड उघडणे , वेंगाडणे .
०वासून   - शक्तिच्या क्षीणतेमुळे , उत्साह , तेज , वगैरे नष्ट झाल्यामुळे , गतप्राण झाल्यामुळे आ पसरुन पडणे . तो पडला सिंहनिहतमत्तद्विपसाचि तोंड वासून । - मोगदा ५ . २५ .
पडणे   - शक्तिच्या क्षीणतेमुळे , उत्साह , तेज , वगैरे नष्ट झाल्यामुळे , गतप्राण झाल्यामुळे आ पसरुन पडणे . तो पडला सिंहनिहतमत्तद्विपसाचि तोंड वासून । - मोगदा ५ . २५ .
०वासून   - अविचाराने बोलणे . ऐसे स्वल्पसंख्यांपासी कां गे वदलीस तोंड वासून । - मोउद्योग १३ . २०५ .
बोलणे   - अविचाराने बोलणे . ऐसे स्वल्पसंख्यांपासी कां गे वदलीस तोंड वासून । - मोउद्योग १३ . २०५ .
०तोंड   - दीन मुद्रेने आणि केविलवाण्या स्वराने याचना करणे .
विचकणे   - दीन मुद्रेने आणि केविलवाण्या स्वराने याचना करणे .
०वेटाविणे   वेडाविणे - ( काव्य ) ( एखाद्यास ) वेडावून दाखविण्यासाठी त्याच्यापुढे तोंड वेडेवाकडे करणे .
०शेणासारखे   - ( लाजिरवाणे कृत्य केल्याने ) तोंड उतरणे ; निस्तेज होणे ; काळवंडणे .
पडणे   - ( लाजिरवाणे कृत्य केल्याने ) तोंड उतरणे ; निस्तेज होणे ; काळवंडणे .
०संभाळणे   जपून बोलणे ; जीभ आवरणे ; भलते सलते शब्द तोंडातून बाहेर पडू न देणे ; अमर्याद बोलण्यास आळा घालणे .
०सुटणे   चरांचरां , फडाफडा , अद्वातद्वा बोलू लागणे .
०सुरु   - बडबडीला शिव्यांना सुरवात होणे .
होणे   - बडबडीला शिव्यांना सुरवात होणे .
०सोडणे   १ फडांफडां , अद्वातद्वा बोलूं लागणे .
०सुरु   - बडबडीला , शिव्यांना सुरुवात होणे .
होणे   - बडबडीला , शिव्यांना सुरुवात होणे .
०सोडणे   २ फडांफडां , अद्वातद्वा बोलू लागणे ; अमर्याद बोलणे . २ अधाशासारखे खात सुटणे ; तोंड मोकळे सोडणे .
०हाती   हातावर धरणे तोंड सोडणे ( दोन्ही अर्थी ) पहा . तोंडाचा खट्याळ फटकळ फटकाळ फटकूळ वाईट शिनळ वि . शिवराळ ; तोंडाळ ; अश्लील बोलणारा . तोंडाचा खबरदार बहादर बळकट वि . बोलण्यांत चतुर , हुषार ; बोलण्याची हातोटी ज्याला साधली आहे असा . तोंडाचा गयाळ , तोंड गयाळ वि . जिभेचा हलका ; चुरचोंबडा ; लुतरा ; बडबड्या ; ज्याच्या तोंडी तीळ भिजत नाही असा . तोंडाचा गोड वि . गोड बोलणारा ; गोडबोल्या . म्ह ०तोंडचा गोड हाताचा जड = गोड व अघळपघळ भाषण करणारा पण प्रत्यक्ष कांहीहि मदत न करणारा ; फार थोडे बोलणारा ; अस्पष्ट भाषण करणारा ; तोंडाचा तिखट वि . खरमरीत , स्पष्ट , झोंबणारे , कठोर भाषण करणारा . तोंडाचा तोफखाना सुटणे ( एखाद्याची ) अद्वातद्वा बोलण्याची क्रिया सुरु होणे ; शिव्यांचा वर्षाव होऊ लागणे . तोंडाचा पट्टा सोडणे ( एखाद्याने ) शिव्यांचा भडिमार सुरु करणे ; जीभ मोकळी सोडणे ; ( एखाद्याची ) खरडपट्टी आरंभिणे . तोंडाचा पालट पु . रुचिपालट ; तोंडास रुचि येईल असा अन्नांत केलेला फेरबदल ; अन्नांतील , खाण्यातील फरक , बदल . तोंडाचा बोबडा वि . बोंबडे बोलणारा ; तोतरा . तोंडाचा मिठा वि . गोडबोल्या ; तोंडचा गोड पहा . तोंडाचा हलका वि . चुरचोंबडा ; भडभड्या ; विचार न करितां बोलणारा ; फटकळ . तोंडाचा हुक्का होणे ( व . ) तोंड सुकून जाणे . तोंडाची चुंबळ स्त्री . दुसर्‍यास वेडावून दाखविण्याकरिता चुंबळीसारखी केलेली ओठांची रचना ; वांकडे तोंड . तोंडाची वाफ दवडणे १ मूर्खास उपदेश करतांना , निरर्थक , निरुपयोगी , निष्फळ भाषण करणे . २ ज्यावर विश्वास बसणार नाही असे भाषण करणे ; मूर्खपणाने बोलणे ; वल्गना करणे ; बाता मारणे . ( या वाक्प्रचारांत दवडणे बद्दल खरचणे गमविणे , फुकट जाणे , घालविणे , काढणे इ० क्रियापदेहि योजतात . ) तोंडाचे बोळके होणे ( म्हातारपणामुळे ) तोंडातील सर्व दांत पडणे . तोंडाचे सुख न . तोंडसुख पहा . ( वरील सर्व वाक्प्रचारांत तोंडाचा या शब्दाऐवजी तोंडचा हा शब्दहि वापरतात . ) तोंडात खाणे , मारुन घेणे १ गालांत चपराक खाणे ; मार मिळणे . २ पराभूत होणे ; हार जाणे . ३ फजिती झाल्यानंतर शहाणपणा शिकणे ; नुकसान सोसून धडा शिकणे ; बोध मिळविणे . तोंडांत जडणे थोबाडीत , गालांत बसणे ( चपराक , थप्पड इ० ). तोंडात तीळभर राहणे अगदी क्षुद्र अशी गुप्त गोष्टहि पोटांत न ठरणे ; कोणतीहि लहानसहान गोष्ट गुप्त ठेवू न शकणे . तोंडात तोंड घालणे १ ( ल ) प्रेम , मैत्री इ० कांच्या भावाने वागणे ; मोठ्या प्रेमाचा , मित्रपणाचा आविर्भाव आणून वागणे . २ एकमेकांचे चुंबन घेणे . तोंडात देणे ( एखाद्याच्या ) थोबाडीत मारणे ; गालांत चपराक मारणे ; तोंडात बोट घालणे ( ल . ) आश्चर्यचकित , थक्क होणे ; विस्मय पावणे . तोंडात भडकावणे तोंडांत देणे पहा . तोंडांत माती घालणे खाण्यास अन्न नसणे ; अतिशय हाल , कष्ट सोसावे लागणे . तोंडांत मांती पडणे १ ( एखद्याची ) उपासमार होणे . २ मरणे . तोंडांत शेण घालणे ( एखाद्याची ) फजिती करणे ; ( एखाद्यास ) नांवे ठेवणे ; खरडपट्टी काढणे . तोंडात साखर असणे ( गो . ) ( एखाद्याचे ) तोंड , वाणी गोड असणे ; गोड बोलत असणे . तोंडात साखर पडणे ( एखाद्याला ) आनंदाचा प्रसंग , दिवस येणे . तोंडातून ब्र काढणे ( तोंडातून ) अधिक - उणे अक्षर काढणे , उच्चारणे . आंतल्याआंत चूर होऊन मेले पाहिजे , तोंडातून ब्र काढण्याची सोय नाही . - विकारविलसित . तोंडाने पाप भरणे , तोंडे पाप घेणे लोकांची पातके उच्चारणे ; लोकांचे दोष बोलून दाखविणे ; वाईट बोलण्याची हौस यथेच्छ पुरवून घेणे ; लोकांची पापे उच्चारुन जिव्हा विटाळणे . कैसी वो मानुसे । सपाइनि परंवंसे । तोंडे पाप घेती कांइसे । वायां वीण । - शिशु २१६ . तोंडापुढे क्रिवि . अगदी जिव्हाग्री ; मुखोद्गत . तोंडापुरता , तोंडावर गोड वि . मधुर पण खोटे बोलणारा ; दुतोंड्या ; वरवर गोड बोलणारा व आंतून कपटी असलेला ; उघडपणे प्रिय भाषण करणारा व मनांत निराळेच असणारा . तोंडापुरता मांडा भूक लागेल एवढीच पोळी . २ ( ल . ) जेमतेम गरज भागेल एवढाच जरुर त्या वस्तूचा पुरवठा . तोंडावर मारप ( गो . ) ( एखाद्याच्या ) पदरांत चूक बांधणे ; वरमण्यासारखे उत्तर देणे . तोंडार ल्हायो उडप ( गो . ) फार जलद , अस्खलित बोलणे ; लाह्या फुटणे . तोंडाला काळोखी आणणे लावणे बेअब्रू , नापत करणे . तोंडाला टांकी दिलेली असणे देवीच्याअ खोल वणांनी तोंड भरलेले असणे ; तोंडावर देवीचे वण फार असणे . तोंडाला पाणी सुटणे ( एखादी वस्तु पाहून तिच्यासंबंधी ) मोह उत्पन्न होणे ; हांव सुटणे . तोंडाला पाने पुसणे फसविणे ; चकविणे ; छकविणे ; भोळसाविणे ; भोंदणे ; तोंडावरुन हात फिरविणे . त्याच्यावर देखरेख करावयाला चार माणसे होती , पण त्याने सर्वांच्या तोंडाला पाने पुसून आपला डाव साधला . तोंडाला फाटा फुटणे मूळ मुद्दा सोडून भलतेच बोलत सुटणे ; हवे तसे अमर्याद भाषण करुं लागणे . तोंडावर तुकडा टाकणे ( एखाद्याने ) गप्प बसावे , प्रतिकूल बोलू नये म्हणून त्याला थोडेसे कांही देणे . तोंडावर ला तोंड देणे १ ( एखाद्यास ) विरोध करणे ; विरुद्ध बोलणे . २ ( एखाद्यास ) उद्धटपणाने , अविनयाने , दांडगेपणाने उत्तर देणे ; उत्तरास प्रत्युत्तर देणे . तोंडावर तोंड पडणे दोघांची गांठ पडून संभाषण , बोलाचाल होणे . तोंडावर थुंकणे ( एखाद्याची ) निर्भत्सना , छीःथू करणे ; धिक्कार करणे . तोंडावर देणे तोंडात देणे पहा . काय भीड याची द्या की तोंडावरी । - दावि ३०२ . तोंडावर नक्षत्र पडणे ( एखाद्याने ) तोंडाळपणा करणे ; शिवराळ असणे ; नेहमी अपशब्दांनी तोंड भरलेले असणे . ह्याजकरिका तोंडावर नक्षत्र पडलेल्या पोरास म्या बोलाविले म्हणून हे मला शब्द लावित नाहीत . - बाळ २ . १४२ . तोंडावर पडप ( गो . ) थोबाडीत ( चपराक ) बसणे , पडणे . तोंडवर सांगणे बोलणे ( एखाद्याच्या ) समक्ष , निर्भीडपणे , बेडरपणे सांगणे , बोलणे . तोंडावरुन तोंडावर हात फिरविणे ( एखाद्यास ) गोड बोलून , फूसलावून भुलथाप देऊन फसविणे ; भोंदणे ; छकविणे . तोंडाशी तोंड देणे ( हलक्या दर्जाच्या व्यक्तीने वरिष्ठाशी ) आपला दर्जा विसरुन , बरोबरीच्या नात्याने , अविनयाने बोलणे , व्यवहार करणे . तोंडास काळोखी स्त्री . मुखसंकोच ; ओशाळगत ; गोंधळून गेल्याची स्थिति ; बेअब्रू ; कलंक . तोंडास काळोखी , काजळी लागणे ( एखाद्याची ) बेअब्रू , नाचक्की होणे ; दुष्कीर्ति होणे ; नांवाला कलंक लागणे . तोंडास काळोखी , काजळी लावणे ( एखाद्याचे ) नांव कलंकित करणे ; बेअब्रू करणे . सुनेने माझ्या तोंडाला काळोखी लावली . तोंडास कुत्रे बांधलेले असणे ताळतंत्र सोडून , अद्वातद्वा , अपशब्द बोलणे ; शिव्या देणे . त्याने तर जसे तोंडाला कुत्रेच बांधले आहे . तोंडास खीळ घालणे निग्रहपूर्वक , हट्टाने मौन धारण करणे . तोंडास तोंड न . वादविवाद ; वाग्युद्ध ; हमरीतुमरी ; धसाफसी . - क्रिवि . समक्षासमक्ष ; समोरासमोर ; प्रत्यक्ष . तोंडास तोंड देणे १ तोंडाशी तोंड देणे पहा . २ मार्मिकपणे , खरमरीतपणे उत्तर देणे . तोंडास पाणी सुटणे ( एखाद्या वस्तूबद्दल , गोष्टीबद्दल ) लोभ , मोह उत्पन्न होणे ; तोंडाला पाणी सुटणे पहा . पोर्तुगीज लोकांची बढती पाहून तिकडच्या दुसर्‍या साहसी लोकांच्या तोंडास पाणी सुटले . - बाजी . तोंडास तोंड दिसणे ( पहांटेस ) तोंड न ओळखतां येण्याइतका अंधेर असणे ( झुंजुमुंजु पहाटेविषयी वर्णन करितांना हा वाक्प्रचार योजतात . ) अद्याप चांगले उजाडले नाही , तोंडास तोंड दिसत नाही . तोंडास तोंडी बसणे ( श्लोक , शब्द इ० ) स्पष्ट , बिनचूक भरभर म्हणण्याइतका पाठ होणे . तो श्लोक दहा वेळा पुस्तकांत पाहून म्हण , म्हणजे तो तुझ्या तोंडी बसेल . तोंडास येईल ते बोलणे विचार न करिता , भरमसाटपणाने वाटेल ते बोलणे ; अद्वातद्वा , अपशब्द बोलणे . तोंडास तोंडी लागणे १ ( एखाद्याच्या ) तोंडास तोंड देणे ; उलट उत्तरे देणे . २ हुज्जत घालणे ; वादविवाद करण्यास तयार होणे . तोंडासमोर क्रिवि . १ ( एखाद्याच्या ) समक्ष ; समोर ; डोळ्यादेखत . २ अगदी मुखोद्गत ; जिव्हाग्री . तोंडापुढे पहा . हा श्लोक अगदी माझ्या तोंडासमोर आहे . तोंडास हळद लागणे ( एखाद्यास ) दोष देणे , नापसंती दर्शविणे अशा अर्थी हा वाक्प्रचार योजितात . तोंडासारखा वि . ( एखाद्याची ) खुशामत , स्तुति इ० होईल अशा प्रकारचा ; एखाद्याच्या खुशामतीकरितां त्याच्या मतास जुळता . तोंडासारखे बोलणे ( एखाद्याची ) स्तुति , खुशामत करण्याकरिता त्याच्याच मताची , म्हणण्याची री ओढणे ; त्याचे मन न दुखवेल असे बोलणे . तोंडी आणणे देणे -( रोग्यास ) लाळ गळण्याचे , तोंड येण्याचे औषध देऊन तोंड आणणे . तोंडी काढणे १ ओकारी देणे ; वांती होणे . २ ( एखाद्यास ) त्याने केलेले उपकार बोलून दाखवून टोमणा मारणे . तोंडी खीळ पडणे तोंड बंड होणे ; गप्प बसणे भाग पडणे . अवघ्या कोल्यांचे मर्म अंडी । धरितां तोंडी खीळ पडे । तोंडी घास येणे ( एखाद्यास घांसाभर अन्न मिळणे ; चरितार्थाचे साधन मिळणे ; पोटापाण्याची व्यवस्था होणे . तोंडी तीळ भिजणे १ ( तापाने , संतापून ओरडण्याने , रडण्याने ) तोंड शुष्क होणे , कोरडे पडणे . २ एखादी गुप्त गोष्ट मनांत न राहणे , बोलून टाकणे ; तोंडी तृण धरणे ( एखाद्याने ) शरण आलो असे असे कबूल करणे ; शरणागत होणे ; हार जाणे ( दांती तृण धरणे असाहि प्रयोग रुढ आहे ). तोंडी देणे ( एखाद्यास एखाद्या माणसाच्या , कठिण कार्याच्या ) सपाट्यांत , तडाख्यांत , जबड्यांत , तावडीत लोटणे , देणे ; हाल , दुःख सोसण्यास ( एखाद्यास ) पुढे करणे . तोंडी तोंडास पान पाने पुसणे ( एखाद्यास ) छकविणे ; लुबाडणे ; भोंदणे ; अपेक्षित लाभ होऊ न देणे ; स्वतःच्या पोळीवर तूप ओढून घेऊन दुसर्‍यास तोंड पहावयास लावणे . त्याने आपल्या नळीचे वर्‍हाड केले आणि सर्वांच्या तोंडी पान पुसले . तोंडी माती घालणे ( एखाद्याने ) अतिशय दुःखाकुल , शोकाकुल होणे . ऊर , माथा बडवून , तोंडी माती घालू लागली . भाब ७५ . तोंडी येऊन बुडणे नासणे ( एखादी वस्तू , पीक इ० ) अगदी परिपक्वदशेस , परिणतावस्थेस येऊन , ऐन भरांत येऊन , नाहीशी होणे , वाईट होणे . तोंडी येणे १ ( पारा इ० औषधाने ) तोंड येणे . २ ऐन भरांत , परिपक्व दशेस , पूर्णावस्थेस येणे . तोंडी रक्त , रगत लागणे १ वाघ इ० हिंस्त्र पशूला माणसाच्या रक्ताची चटक लागून तो माणसावर टपून बसणे . २ ( ल . ) लांच - लुचपत खाण्याची चटक लागणे . तोंडी लागणे ( एखाद्यास एखाद्या वस्तूची , खाद्याची चव प्रथमच कळून त्या वस्तूची त्यास ) चटक लागणे ; आवड उत्पन्न होणे . ह्याच्या तोंडी भात लागला म्हणून यास भाकर आवडत नाही . तोंडी लागणे १ ( एखाद्याच्या ) तोंडास तोंड देणे ; उद्धटपणाने , आपला दर्जा विसरुन उलट जबाब देणे . २ हुज्जत घालणे ; वादविवादास प्रवृत्त होणे ; तोंडास लागणे पहा . सुज्ञ आहेत ते दूषकांच्या तोंडी लागत नसतात . - नि ३ ( युद्ध , भांडण इ० कांच्या ) आणीबाणीच्या ठिकाणी , आघाडीस , अग्रभागी असणे . तोंडी लावणे न . जेवतांना तोंडास रुचि आणणारा भाजी , चटणी इ० सारखा मधून मधून खावयाचा चमचमीत पदार्थ . तोंडी लावणे १ जेवतांना भाजी , चटणी इ० चमचमीत पदार्थाने रुचिपालट करणे . आज तोंडी लावावयाला भाजीबिजी काही केली नाही काय ? २ विसारादाखल पैसे देणे . तोंडे मागितलेली किंमत स्त्री . ( एखाद्या वस्तूची ) दुकानदाराने सांगितलेली व झिगझिग वगैरे न करितां गिर्‍हाइकाने दिलेली किंमत . तोंडे मानलेला मानला वि . ( तोंडच्या ) शब्दाने , वचनाने मानलेला ( बाप , भाऊ , मुलगा इ० ); धर्माचा , पुण्याचा पहा . तोंडे वाकडी करणे वेडावून दाखविणे ; वेडावणे . लहान तोंडी मोठा घास घेणे १ ( एखाद्याने ) आपल्या आवाक्याबाहेरचे काम हाती घेणे . २ ( वडील , वरिष्ठ माणसांबरोबर ) न शोभेल असे , मर्यादा सोडून , बेअदबीने बोलणे ; वडील माणसांस शहाणपण शिकविणे . जळो तुझे तोंड ( बायकी भाषेत ) एक शिवी . स्त्रिया रागाने ही शिवी उपयोगांत आणतात . म्ह ० १ तोंड बांधून ( दाबून ) बुक्क्यांचा मार = एखाद्याचा विनाकारण छळ होऊन त्यास त्याविरुद्ध तक्रार करतां न येणे ; एखाद्यास अन्यायाने वागवून त्याविरुद्ध त्याने कागाळी केल्यास त्यास बेगुमानपणे शिक्षा करणे . बायकांचा जन्म म्हणजे तोंड दाबून बुक्क्यांचा मार , म्हणतात ते अक्षरशः खरे आहे . - पकोघे २ ( गो . ) तोंडाच्या बाता घराबाईल भीक मागता = बाहेर मोठ्मोठ्या गप्पा मारतो पण घरी बायको भीक मागते . सामाशब्द - तोंड उष्ट न . एखादा - दुसरा घांस खाणे ; केवळ अन्न तोंडास लावणे ; तोंड खरकटे करणे . [ तोंड + उष्टे ]
०ओळख  स्त्री. परस्परांचा विशेष परिचय नसता , चेहरा पाहूनच अमुक आहे असे समजण्याजोगी ओळख ; ( एखाद्याची ) चेहरेपट्टी लक्षांत राहून तीवरुनच त्याला ओळखता येणे ; नांव वगैरे कांही माहीत नसून ( एखाद्याची ) केवळ तोंडावळाच ओळखीचा असणे . एखाद्याला वाटेल की बाळासाहेबांशी त्याची तोंडओळखच आहे . - इंप ३७ .
०कडी  स्त्री. आंतील तुळ्यांची तोंडे बाहेर भिंतीतील ज्या तुळईवर ठेवतात , ती सलग तुळई . २ कौलारु छपराचे वासे ज्या सलग तुळईवर टेकतात ती छपराच्या शेवटी , टोंकास असलेली तुळई . ३ गुरांचे दावे जिला बांधतात ती कडी . ५ ( जमाखर्चाच्या वहीतील जमा आणि खर्च या दोहोबाजूंचा मेळ === अशा दुलंगीने , ( दुहेरी रेषेने ) दाखविण्याचा प्रघात आहे . वहीची खात्याची - तारखेची - तोंडकडी असा शब्दप्रयोग करितात . ( क्रि० मिळणे ; जुळणे ; येणे ; उतरणे ; चुकणे ; बंद होणे ). [ तोंड + कडी ]
०कळा  स्त्री. चेहर्‍यावरील तजेला ; कांति ; तेज ; टवटवी . ( प्र . ) मुखकळा . [ तोंड + कळा = तेज ]
०काढप   ( गो . ) उपदंश झालेल्या रोग्यास एक प्रकारचे औषध देऊन त्याच्या तोंडांतून लाळ वाहवितात तो प्रकार . ह्या औषधाने तोंड बरेच सुजते . [ तोंड + गो . काढप = काढणे ]
०खुरी  स्त्री. ( ना . ) गुरांचा एक रोग .
०खोडी वि.  तोंडाळ ; टाकून बोलणारा ; तोंड टाकणारा ; अशी संवय असलेला . परम अधम रुक्मी हा महा तोंडखोडी । - सारुह ३ . ७८ . [ तोंड + खोड = वाईट संवय ]
०घडण  स्त्री. तोंडाची ठेवण ; चेहरेपट्टी ; तोंडवळा . या मुलाची बापासारखी तोंडघडण आहे . [ तोंड + घडण = रचना ]
०घशी   सी क्रिवि . १ जमीनीवर पडून तोंड घासले जाईल , फुटेल अशा रीतीने . ( क्रि० पडणे ; पाडणे ; देणे ). तो तोंडघसीच पडे करता दंतप्रहार बहु रागे । - मो . २ . ( आश्रय तुटल्याने ) गोत्यांत ; पेचांत ; अडचणीत ; फजिती होईल अशा तर्‍हेने ; फशी ( पडणे ). [ तोंड + घासणे ]
०घशी   - दुसरा तोंडघशी पडे असे करणे .
देणे   - दुसरा तोंडघशी पडे असे करणे .
०चाट्या वि.  खुशामत करणारा ; थुंकी झेलणारा ; तोंडासारखे बोलणारा .
०चाळा  पु. १ तोंड वेडेवाकडे करुन वेडावण्याची क्रिया . २ वात इ० कांच्या लहरीने होणारी तोंडाची हालचाल , चाळा .
०चुकाऊ   वू व्या , तोंडचुकारु चुकव्या वि . ( कामे इ० कांच्या भीतीने ) दृष्टि चुकविणारा ; तोंड लपविणारा ; नजरेस न पडे असा . [ तोंड + चुकविणे ]
०चुकावणी  स्त्री. ( एखाद्यापासून ) तोंड लपविण्याची , स्वतःस छपविण्याची क्रिया .
०जबानी  स्त्री. तोंडाने सांगितलेली हकीगत , दिलेली साक्ष , पुरावा . - क्रिवि तोंडी , तोंडाने . [ तोंड + फा . झबान ]
०जाब  पु. तोंडी जबाब .
०झाडणी  स्त्री. तिरस्कारपूर्ण उद्गारांनी झिडकारणे ; खडकावणे ; खरडपट्टी काढणे .
०देखणा   ला वि . आपल्या अंतःकरणात तसा भाव नसून दुसर्‍याचे मन राखण्याकरिता त्याला रुचेल असा केलेला ( व्यवहार , भाषण , गो इ० ); खुशामतीचा ; तोंडासारखा ; तोंडपुजपणाचा . प्राणनाथ , मला ही तोंडदेखणी बोलणी आवडत नाहीत . - पारिभौ ३५ . [ तोंड + देखणे = पाहणे ]
०देखली   - स्त्री . दुसर्‍याची मर्जी राखण्याकरिता केलेले , खुशामतीचे भाषण .
गोष्ट   - स्त्री . दुसर्‍याची मर्जी राखण्याकरिता केलेले , खुशामतीचे भाषण .
०निरोप  पु. तोंडी सांगितलेला निरोप . कृष्णास ते हळूच तोंडनिरोप सांगे । - सारुह ४ . ९ .
०पट्टा  पु. ( बायकी ). तोंडाचा तोफखाना ; अपशब्दांचा भडिमार ; संतापाने , जोरजोराने बेबंदपणे बोलणे . [ तोंड + पट्टा = तलवार ]
०पट्टी  स्त्री. ( शिवणकाम ) तोंडाला शिवलेली पट्टी . योग्य तेवढी तोंडपट्टी कातरावी . - काप्र . १४ .
०पाटिलकी   आपण कांही न करता बसल्या जागेवरुन लुडबुडेपणाने दुसर्‍यांना हुकुमवजा गोष्टी , कामे सांगणे ( पाटलाला बसल्या जागेवरुन अनेक कामे हुकूम सोडून करुन घ्यावी लागतात त्यावरुन ). २ ( उप . ) लुडबुडेपणाची वटवट , बडबड ; तोंडाळपणा . दुसरे काही न झाले तरी नुसती तोंडपाटिलकी करण्यास कांही हरकत नाही . - आगर ३ . ६१ . [ तोंड + पाटिलकी = पाटलाचे काम ]
०पाठ वि.  पुस्तकाच्या सहाय्यावाचून केवळ तोंडाने म्हणता येण्यासारखा ; मुखोद्गत . [ तोंड + पाठ = पठण केलेले ]
०पालट   पुस्त्री . १ ( अरुचि घालविण्याकरितां केलेली वाटाघाट ; ( वडिलांशी , गुरुंशी ) उद्धटपणाने वाद घालणे ; उलट उत्तर देणे ; प्रश्न इ० विचारुन अडवणूक करणे . गुरुंसी करिती तोंडपिटी । - विपू १ . ५७ . २ ( दगडोबास शिकविण्याकरिता , विसराळू माणसास पुन्हा पुन्हा बजावण्याकरिता , थिल्लर जनावरास हाकलण्याकरिता करावी लागणारी ) व्यर्थ बडबड , कटकट , वटवट . [ तोंड + पिटणे ]
०प्रचिती   प्रचीति स्त्री . खुशामत करण्याकरिता ( एखाद्याच्या ) व्यक्तिमाहात्म्यास , भाषणास , अस्तित्वास मान देणे ; आदर दाखविणे . [ तोंड + प्रचीति ]
०प्रचीत   क्रिवि . १ तोंडासारखे ; खुषामतीचे ; तोंडापुरते ( भाषण , वर्तन इ० करणे ). २ माणूस ओळखून , पाहून ; माणसामाणसांत तारतम्य ठेवून ( बोलणे , चालणे , वागणे ).
०प्रचीत   - चालणारा - वागणारा - वि . माणसामाणसांत तारतम्य ठेवून चालणारा , बोलणारा , वागणारा .
बोलणारा   - चालणारा - वागणारा - वि . माणसामाणसांत तारतम्य ठेवून चालणारा , बोलणारा , वागणारा .
०फलाटकी   फटाली स्त्री . तोंडाची निरर्थक बडबड , वटवट ; टकळी . [ तोंड + ध्व . फटां ! द्वि . ]
०फटाला   ल्या वि . मूर्खपणाने काही तरी बडबडणारा ; बकणारा ; वटवट करणारा . [ तोंड + ध्व . फटां ! ]
०फट्याळ वि.  तोंडाचा फटकळ ; शिवराळ ; तोंडाळ ; बातेफरास ; अंगी कर्तृत्व नसून लंब्या लंब्या बाता झोंकणारा .
०फट्याळी  स्त्री. शिवराळपणा ; तोंडाळपणा ; वावदूकत . [ तोंडफट्याळ ] बडबड्या , बडव्या वि . निरर्थक वटवट , बडबड करणारा ; गाडीच्या चाकाच्या तुंब्यावरील बाहेरील बाजूचे लोखंडी कडे , पट्टी . आंतील बाजूच्या कड्यास कटबंद असे म्हणतात . [ तोंड + बंद = बांधणी ]
०बळ  न. वक्तृत्वशक्ति ; वाक्पटुता ; वाक्चातुर्य . आंगबळ न चांगबळ देरे देवा तोंडबळ .
०बळाचा वि.  ज्याला बोलण्याची हातोटी , वक्तृत्वकला साधली आहे असा ; तोंडबळ असलेला ; भाषणपटु ; जबेफरास .
०बाग  स्त्री. ( राजा . ) चेहेरेपट्टी ; चेहर्‍याची ठेवण , घडण ; मुखवटा .
०बांधणी  स्त्री. १ तोंडबंद पहा . २ ( ढोरांचा धंदा ) कातड्याच्या मोटेच्या सोंडेच्या टोंकाकरिता बाजूला शिवलेला गोट . - भडभड्या वि . तोंडास येईल ते बडबडत , बकत सुटणारा ; बोलण्याची , बडबडण्याची हुक्की , इसळी ज्यास येते असा ; भडभडून बोलणारा .
०भर वि.  तोंडास येईल तेवढा ; भरपूर . हॅमिल्टन यांनी खर्चवाढीबद्दल तोंडभर मागणी केली होती . - केले १ . १९८ .
०मार  स्त्री. १ रोग्यावर लादलेला खाद्यपेयांचा निर्बंध , पथ्य . २ एखाद्यास बोलण्याकरिता तोंड उघडू न देणे ; भाषणबंदी . ३ ( ल . ) ( एखाद्याच्या ) आशा , आकांक्षा फोल ठरविणे ; ( एखाद्याचा केलेला ) आशाभंग ; मनोभंग ; निराशा . ( क्रि० करणे ).
०मारा  पु. १ शेतीच्या कामाच्या वेळी पिकांत वगैरे काम करताना गुरांच्या तोंडाला जाळी , मुंगसे , मुसके बांधणे . २ ( एखाद्यास ) केलेली भाषणबंदी ; खाद्यपेयांचा निर्बंध . ३ ( प्र . ) तोंडमारे , तोंडमार अर्थ ३ पहा .
०मिळवणी  स्त्री. १ जमा आणि खर्च यांचा मेळ ; तोंडे मिळविण्यासाठी मांडलेला जमाखर्च . २ ऋणको व धनको यांच्यातील हिशेबाची बेबाकी , पूज्य . ३ मेळ . - शर .
०मिळवणी   - न . ( जमाखर्च ) कच्चे खाते ( याचे देणे येणे सालअखेर पुरे करुन खुद्द खात्यांत जिरवितात ).
खाते   - न . ( जमाखर्च ) कच्चे खाते ( याचे देणे येणे सालअखेर पुरे करुन खुद्द खात्यांत जिरवितात ).
०लपव्या वि.  तोंड लपविणारा ; छपून राहणारा ; दडी मारुन बसणारा .
०लाग  पु. शिंगे असलेल्या जनावरांच्या तोंडास होणारा रोग ; यांत लाळ गळत असते .
०वळख   स्त्री ( प्र . ) तोंडओळख पहा .
०वळण   वळा नपु . चेहरा ; चर्या ; मुद्रा ; चेहर्‍याची घडण , ठेवण ; रुपरेखा ; चेहरामोहरा ; चेहरेपट्टी ; मुखाकृति ; मुखवटा . [ तोंड + वळ = रचना ]
०वीख  न. ( ल . ) तोंडाने ओकलेले , तोंडातून निघालेले , विषारी , वाईट भाषण , बोलणे . [ तोंड + विष ]
०शिनळ   शिंदळ - वि . अचकटविचकट , बीभत्स बोलणारा ; केवळ तोंडाने शिनकळी करणारा .
०शेवळे  न. मुंडावळ . - बदलापूर २७७ . [ तोंड + शेवळे = शेवाळे ]
०सर   क्रिवि . तुडुंब ; तोंडापर्यंत ; भरपूर .
०सरता वि.  अस्खलित , तोंडपाठ न म्हणता येण्यासारखा ; अडखळत अडखळत म्हणतां येण्यासारखा ( श्लोक , ग्रंथ इ० ). - क्रिवि . घसरत , घसरत ; अडखळत ; चुका करीत ; कसेबसे ; आठवून आठवून . [ तोंड + सरणे ]
०सुख  न. १ एखाद्याने केलेल्या अपकाराचे शरीराने प्रतिकार करण्याचे सामर्थ्य नसल्यामुळे केवळ तोंडाने यथेच्छ शिव्यांचा , अपशब्दांचा भडिमार करुन त्यांत सुख मानणे . २ जिव्हा मोकाट सोडून वाटेल तसे बोलण्यांत मानलेले सुख ; यथेच्छ व अद्वातद्वा केलेले भाषण ; ( एखाद्याची ) खरडपट्टी काढणे , हजेरी घेणे ; ( एखाद्यावर ) शिव्यांचा , अपशब्दांचा भडिमार करणे .
०सुटका  स्त्री. १ जिभेचा ( बोलण्यातील ) स्वैरपणा ; सुळसुळीतपणा ; वाक्चापल्य ; जबेफराशी ; ( भाषण इ० कांतील ) जनलज्जेपासूनची मोकळीक . २ भाषणस्वातंत्र्य ; बोलण्याची मोकळीक . ३ तोंडाळपणा ; शिवराळपणा . ४ ( पथ्य , अरुची , तोंड येणे इ० कांपासून झालेली ) तोंडाची सुटका , मोकळीक ; तोंड बरे होणे ; खाण्यापिण्याला स्वातंत्र्य . [ तोंड + सुटणे ]
०हिशेबी वि.  अनेक रकमांचा मनांतल्या मनांत चटकन हिशेब करुन सांगणारा बुद्धिमान ( मनुष्य ); शीघ्रगणक . तोंडागळा वि . ( तोंडाने ) बोलण्यात , वक्तृत्वशक्तीत अधिक . की शेषाहूनि तोंडागळे । बोलके आथी । - ज्ञा ९ . ३७० . [ तोंड + आगळा = अधिक ] तोंडातोंडी क्रिवि . १ समोरासमोर ; २ बोलण्यांत ; बोलाचालीत . [ तोंड द्वि . ] तोंडाळ वि . १ दुसर्‍यावर तोंड टाकणारा ; शिवराळ ; भांडखोर . लटिके आणी तोंडाळ । अतिशयेसी । दा - २ . ३ . १० . २ बडबड्या ; वाचाळ . [ तोंड ] म्ह ० हाताळ पुरवतो पण तोंडाळ पुरवत नाही = शिवराळ माणसापेक्षा चोर पुरवतो . तोंडाळणे उक्रि . बकबक करुन गुप्त गोष्ट फोडणे ; जीभ पाघळणे . [ तोंडाळ ] तोंडातोंड क्रिवि . तोंडापर्यंत ; कांठोकांठ ; तुडुंब ; तोंडसर . तोंडोळा पु . तोंडवळा ; चेहरेपट्टी . [ तोंड + ओळा , वळा प्रत्यय ]
. लहान तोंडीं मोठा घांस घेणें To undertake what one cannot perform. 2 To utter disrespectful or unbecoming words.
ना.  आनन , चेहरा , तुंड , थोबाड , मुखडा , मुद्रा , वदन ;
ना.  अग्रभाग , दर्शनीभाग , समोरची बाजू ( घर );
ना.  व्रणाचे मुख ;
ना.  उघडी बाजू ( डब्याचे तोंड ).

Related Words

चिमणीसारखें तोंड करणें   पायपोसासारखें तोंड करणें   काळोखांत तोंड लपविणें   जेवायला जाणें आणि तोंड विसरून येणें   तोंड भरुन-तोंडात साखर घालणें   कोपानें तोंड सोडनलो दोळे सोडना   होरइतु चोयता होकलें तोंड, पुरोहितु चोयता दक्षिणे तोंड   खापरांत मुतून तोंड पहा   खाऊन पिऊन ओढळ, सदा तोंड धुवून निढळ   काम करतल्‍याची फाट आनी जेवतल्‍याचे तोंड पळौं नाका   सांगतल्याक एक तोंड, आयकतल्याक दोन कान   रक्तानें तोंड धुणें   कोल्‍या तोंड पळवुंचें   सुजिल्लें तोंड हासक उपकारना, रडूक उपकारना   कुत्र्याचें तोंड गाढवानें चाटलें व गाढवाचें तोंड कुत्र्यानें चाटले म्‍हणोन बाटते की काय   उंट कोठेहि असला तरी अंतसमयीं मारवाडाकडेच तोंड करतो   उल्लोक कळना जाल्यार तोंड धांपचें   नाक धरल्यास-दाबल्यास तोंड उघडणें   नेहमीं भिण्यापेक्षां संकटाला तोंड देणें बरें   उंटाचे तोंड मारवाडाकडे   आबईचे झाड पासलें, सदा तोंड वासलें   चेहरा, तोंड वगैरे उतरणें   कोणाचे तोंड चालतें, कोणाचा हात चालतो   उजळ माथा (तोंड) होणें   पावसानें तोंड बाहेर काढूं न देणें   कुत्र्याचे तोंड   मायेचें तोंड खालीं-निराळें   अरे म्हटलें तरी तोंड वासतें आणि अहो म्हटलें तरी तोंड वासतें   युद्ध-युद्धास तोंड लागणें   हाड तिकडे शेपूट जाड, तोंड पाहून जेवणवाढ   दुधानें तोंड पोळलें म्‍हणजे ताक फुंकून प्यावे लागते   रस-रस पिणारा पिऊन जातो व चरकाचें तोंड पुरतें माखत नाहीं   दुधाने तोंड भाजल्यावर ताक फुंकून पितात   साप खाई, तोंड रितें   तोंड चिपणें   घर भरले आणि तोंड धरलें   राजा गांवोगांव हिंडे भटजीचें तोंड झालें रडकुंडें   हगवणीची गांड, तंबाकूचें तोंड   साप खाय खार आणि तोंड रितें रहाय (राही)   मारत्याचे हात धरवतात पण बोलत्याचें तोंड धरवत नाहीं   चोराशिनळाक तोंड भावे   ज्‍याचें तोंड पाहूं नये त्‍याची गांड पाहण्याचा प्रसंग (येतो)   दुधानें तोंड भाजलें म्हणजे मांजर ताक सुद्धा फुंकून पितें   तोंड घालणे   चोराची आई मडक्‍यांत तोंड घालून रडे   आपलें तोंड आपल्यास आरशावांचून दिसत नाहीं   हात फिरे तेथें लक्ष्मी फिरे व तोंड फिरे तेथें अवदसा फिरे   महागाई-महागाईची पाहावी गांड पण सस्ताईचें न पहावें तोंड   काजळाच्या कोठडींत गेलें तर तोंड काळें, मोजले तर हात काळे   प्रसंगाला तोंड देणें   
: Folder : Page : Word/Phrase : Person

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.
TOP