TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद २ - खण्ड ६७

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ६७
१ - ६३ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - ६३ - बहुव्रीहिस्वरम् शास्ति समासान्तविधेः सुकृत् ।

३ - ६३ - सुकृत् आचार्यः समासान्तोदात्तत्वे प्राप्ते बहुव्रीहिस्वरम् अपवादम् शास्ति ।

४ - ६३ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

५ - ६३ - नञ्सुभ्याम् नियमार्थम् तु ।

६ - ६३ - नञ्सुभ्याम् इति एतत् नियमार्थम् भविष्यति ।

७ - ६३ - नञ्सुभ्याम् एव बहुव्रीहेः अन्तः उदात्तः भवति न अन्यस्य इति ।

८ - ६३ - एवम् अपि कुतत् एतत् पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् भविष्यति न पुनः परस्य इति ।

९ - ६३ - परस्य शितिशासनात् ।

१० - ६३ - शितेः नित्याबह्वच् इति एतत् नियमार्थम् भविष्यति ।

११ - ६३ - शितेः एव न अन्यतः इति ।

१२ - ६३ - यत् तावत् उच्यते नञ्सुभ्याम् नियमार्थम् इति क्षेपे विधिः नञः असिद्धः ।

१३ - ६३ - उदराश्वेषुषु क्षेपे इति एतस्मिन् प्राप्ते ततः एतत् उच्यते ।

१४ - ६३ - यत् अपि उच्यते परस्य शितिशासनात् इति परस्य नियमः भवेत् ।

१५ - ६३ - परस्य एषः नियमः स्यात् ।

१६ - ६३ - शितेः नित्याबह्वच् इति ।

१७ - ६३ - यदि पूर्वपदप्रकृतिस्वरम् समासान्तोदात्तत्वम् बाधते चप्रियः वाप्रियः , अत्र अपि प्राप्नोति ।

१८ - ६३ - अन्तः चवाप्रिये सम्भवात् । अन्तोदात्तत्वम् चवाप्रिये सिद्धम् ।

१९ - ६३ - कुतः ।

२० - ६३ - सम्भवात् ।

२१ - ६३ - असति खलु अपि सम्भवे बाधनम् भवति ।

२२ - ६३ - अस्ति च सम्भवः यत् उभयम् स्यात् ।

२३ - ६३ - सति अपि सम्भवे बाधनम् भवति ।

२४ - ६३ - तत् यथा ।

२५ - ६३ - दधि ब्राह्मणेभ्यः दीयताम् तक्रम् कौण्डिन्याय इति सति अपि सम्भवे दधिदानस्य तक्रदानम् निवर्तकम् भवति ।

२६ - ६३ - एवम् इह अपि सति अपि सम्भवे पूर्वपदप्रकृतिस्वरम् समासान्तोदात्तत्वम् बाधिष्यते ।

२७ - ६३ - एवम् तर्हि प्रकृतात् विधेः । बहुव्रीहौ प्र्कृत्या पूर्वपदम् प्रकृतिस्वरम् भवति इति ।

२८ - ६३ - किम् च प्रकृतम् ।

२९ - ६३ - उदात्तः इति च वर्तते ।

३० - ६३ - एवम् अपि कार्यप्रियः , हार्यप्रियः , अत्र न प्राप्नोति ।

३१ - ६३ - स्वरिते अपि उदात्तः अस्ति ।

३२ - ६३ - अथ वा स्वरितग्रहणम् अपि प्रकृतम् अनुवर्तते ।

३३ - ६३ - क्व प्रकृतम् ।

३४ - ६३ - तित् स्वरितम् इति ।

३५ - ६३ - बहुव्रीहौ ऋते सिद्धम् । अन्तरेण अपि बहुव्रीहिग्रहणम् सिद्धम् ।

३६ - ६३ - तत्पुरुषे कस्मात् न भवति ।

३७ - ६३ - तत्पुरुषे तुल्यार्थतृतीयासप्तम्युपमानाव्ययद्वितीयाकृत्याः इति एतत् नियमार्थम् भविष्यति ।

३८ - ६३ - द्विगौ तर्हि कस्मात् न भवति ।

३९ - ६३ - इगन्ते द्विगौ इति एतत् नियमार्थम् भविष्यति ।

४० - ६३ - द्वन्द्वे तर्हि प्राप्नोति ।

४१ - ६३ - राजन्यबहुवचनद्वन्द्वे अन्धकवृष्णिषु इति एतत् नियमार्थम् भविष्यति ।

४२ - ६३ - अव्ययीभावे तर्हि प्राप्नोति ।

४३ - ६३ - परिप्रत्युपापाः वर्ज्यमानाहोरात्रावयवेषु इति एतत् नियमार्थम् भविष्यति ।

४४ - ६३ - एवम् अपि कुतः एतत् एवम् नियमः भविष्यति एतेषाम् एव तत्पुरुषादिषु इति न पुनः एवम् नियमः स्यात् एतेषाम् तत्पुरुषादिषु एव इति ।

४५ - ६३ - इष्टतः च अवधारणम् ।

४६ - ६३ - इष्टतः च अवधारणम् भविष्यति ।

४७ - ६३ - एतेषाम् तर्हि बहुव्रीहेः च पर्यायः प्राप्नोति ।

४८ - ६३ - द्विपाद्दिष्टेः वितस्तेः च पर्यायः न प्रकल्पते । यत् अयम् द्वित्रिभ्याम् पाद्दन्मूर्धसु बहुव्रीहौ दिष्टिवितस्योः च इति सिद्धे पर्याये पर्यायम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न पर्यायः भवति इति ।

४९ - ६३ - उदात्ते ज्ञापकम् तु एतत् । उदात्ते एतत् ज्ञापकम् स्यात् ।

५० - ६३ - स्वरितेन समाविशेत् । स्वरितेन समावेशः प्राप्नोति ।

५१ - ६३ - स्वरिते अपि उदात्तः अस्ति ।

५२ - ६३ - बहुव्रीहिस्वरम् शास्ति समासान्तविधेः सुकृत् ।

५३ - ६३ - नञ्सुभ्याम् नियमार्थम् तु ।

५४ - ६३ - परस्य शितिशासनात् ।

५५ - ६३ - क्षेपे विधिः नञः असिद्धः ।

५६ - ६३ - परस्य नियमः भवेत् ।

५७ - ६३ - अन्तः चवाप्रिये सम्भवात् ।

५८ - ६३ - प्रकृतात् विधेः ।

५९ - ६३ - बहुव्रीहौ ऋते सिद्धम् ।

६० - ६३ - इष्टतः च अवधारणम् ।

६१ - ६३ - द्विपाद्दिष्टेः वितस्तेः च पर्यायः न प्रकल्पते ।

६२ - ६३ - उदात्ते ज्ञापकम् तु एतत् ।

६३ - ६३ - स्वरितेन समाविशेत् ।

१ - २९ - तत्पुरुषे विभक्तिप्रकृतिस्वरत्वे कर्मधारये प्रतिषेधः ।

२ - २९ - तत्पुरुषे विभक्तिप्रकृतिस्वरत्वे कर्मधारये प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - २९ - परमम् कारकम् परमकारकम् परमेन कारकेण परमकारकेण , परमे कारके परमकारके ।

४ - २९ - सिद्धम् तु लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव ग्रहणात् ।

५ - २९ - सिद्धम् एतत् ।

६ - २९ - कथम् ।

७ - २९ - लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति प्रतिपदम् यः द्वितीयातृतीयासप्तमीसमासः तस्य ग्रहणम् लक्षणोक्तः च अयम् ।

८ - २९ - अव्यये परिगणनम् कर्तव्यम् ।

९ - २९ - अव्यये नञ्कुनिपातानाम् ।

१० - २९ - अव्यये नञ्कुनिपातानाम् इति वक्तव्यम् ।

११ - २९ - नञ् ।

१२ - २९ - अब्राह्मणः , अवृषलः ।

१३ - २९ - नञ् ।

१४ - २९ - कु ।

१५ - २९ - कुब्राह्मणः , कुवृषलः ।

१६ - २९ - कु ।

१७ - २९ - निपात ।

१८ - २९ - निष्कौशाम्बिः , निर्वाराणसिः ।

१९ - २९ - क्व मा भूत् ।

२० - २९ - स्नात्वाकालकः , पीत्वास्थिरकः ।

२१ - २९ - क्त्वायाम् वा प्रतिषेधः ।

२२ - २९ - क्त्वायाम् वा प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

२३ - २९ - स्नात्वाकालकः , पीत्वास्थिरकः ।

२४ - २९ - उभयम् न वक्तव्यम् ।

२५ - २९ - निपातनात् सिद्धम् ।

२६ - २९ - निपातनात् एतत् सिद्धम् ।

२७ - २९ - किम् निपातनम् ।

२८ - २९ - अवश्यम् अत्र समासार्थम् ल्यबभावार्थम् च निपातनम् कर्तव्यम् ।

२९ - २९ - तेन एव यत्नेन स्वरः भविष्यति ।

१ - २० - सदृशग्रहणम् अनर्थकम् तृतीयासमासवचनात् ।

२ - २० - सदृशग्रहणम् अनर्थकम् ।

३ - २० - किम् कारणम् ।

४ - २० - तृतीयासमासवचनात् ।

५ - २० - सदृशशब्देन तृतीयासमासः उच्यते ।

६ - २० - तत्र तृतीयापूर्वपदम् प्रकृतिस्वरम् भवति इति एव सिद्धम् ।

७ - २० - षष्ठ्यर्थम् तर्हि इदम् वक्तव्यम् ।

८ - २० - पितुः सदृशः पितृसदृशः इति ।

९ - २० - षष्ठ्यर्थम् इति चेत् तृतीयासमासवचनानर्थक्यम् ।

१० - २० - षष्ठ्यर्थम् इति चेत् तृतीयासमासवचनम् अनर्थकम् स्यात् ।

११ - २० - किम् कारणम् ।

१२ - २० - इह अस्माभिः त्रैशब्द्यम् साध्यम् ।

१३ - २० - पित्रा सदृशः पितुः सदृशः पितृसदृशः इति ।

१४ - २० - तत्र द्वयोः शब्दयोः समानार्थयोः एकेन विग्रहः अपरेण समासः भविष्यति अविरविकन्यायेन ।

१५ - २० - तत् यथा अवेः मांसम् इति विगृह्य अविकशब्दात् उत्पत्तिः भवति , आविकम् इति एवम् पितुः सदृशः इति विगृह्य पितृसदृशः इति भविष्यति पित्रा सदृशः इति विगृह्य वाक्यम् एव ।

१६ - २० - अवश्यम् तृतीयासमासः वक्तव्यः यत्र षष्ठ्यर्थः न अस्ति तदर्थम् ।

१७ - २० - भोजनसदृशः , अधययनसदृशः इति ।

१८ - २० - यदि तर्हि तस्य निबन्धनम् अस्ति तत् एव वक्तव्यम् इदम् न वक्तव्यम् ।

१९ - २० - इदम् अपि अवश्यम् वक्तव्यम् यत्र षष्ठी श्रूयते तदर्थम् ।

२० - २० - दास्याःसदृशः , वृषल्याःसदृशः इति ।

१ - ११ - इगन्तप्रकृतिस्वरत्वे यण्गुणयोः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ११ - इगन्तप्रकृतिस्वरत्वे यण्गुणयोः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ११ - पञ्चारत्न्यः , दशारतन्यः ।

४ - ११ - यण्गुणयोः कृतयोः इगन्ते द्विगौ इति एषः स्वरः न प्राप्नोति ।

५ - ११ - न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।

६ - ११ - न वा वक्तव्यम् ।

७ - ११ - किम् कारणम् ।

८ - ११ - बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।

९ - ११ - बहिरङ्गौ यण्गुणौ ।

१० - ११ - अन्तरङ्गः स्वरः ।

११ - ११ - असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे ।

१ - १४ - परिप्रत्युपापेभ्यः वनम् समासे विप्रतिषेधेन ।

२ - १४ - परिप्रत्युपापेभ्यः वनम् समासे इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - १४ - परिप्रत्युपापाः वर्ज्यमानाहोरातावयवेषु इति अस्य अवकाशः परित्रिगर्तम्, परिसौवीरम् ।

४ - १४ - वनम् समासे इति अस्य अवकाशः प्रवणे यष्टव्यम् ।

५ - १४ - इह उभयम् प्राप्नोति परिवनम् अपवनम् ।

६ - १४ - वनम् समासे इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

७ - १४ - न वा वनस्यान्दोदात्तत्ववचनम् तदपवादनिवृत्त्यर्थम् ।

८ - १४ - न वा अर्थः विप्रतिषेधेन ।

९ - १४ - किम् कारणम् ।

१० - १४ - वनस्यान्दोदात्तत्ववचनम् तदपवादनिवृत्त्यर्थम् ।

११ - १४ - सिद्धम् अत्र अन्तोदात्तत्वम् उत्सर्गेण एव ।

१२ - १४ - तस्य पुनर्वचने एतत् प्रयोजनम् ।

१३ - १४ - ये अन्ये तदपवादाः प्राप्नुवन्ति तद्बाधनार्थम् ।

१४ - १४ - सः यथा एव तदपवादम् अव्ययस्वरम् बाधते एवम् इदम् अपि बाधिष्यते ।

१ - ७ - आचार्योपसर्जने अनेकस्य अपि पूर्वपदत्वात् सन्देहः ।

२ - ७ - आचार्योपसर्जने अनेकस्य अपि पूर्वपदत्वात् सन्देहः भवति ।

३ - ७ - आपिशलपाणिनीयव्याडीयगौतमीयाः ।

४ - ७ - एकम् पदम् वर्जयित्वा सर्वाणि पूर्वपदानि ।

५ - ७ - तत्र न ज्ञायते कस्य पूर्वपदस्य प्रकृतिस्वरेण भवितव्यम् इति ।

६ - ७ - लोकविज्ञानात् सिद्धम् ।

७ - ७ - तत् यथा लोके , अमीषाम् ब्राह्मणानाम् पूर्वम् आनय इति यः सर्वपूर्वः सः आनीयते एवम् इह अपि यत् सर्वपूर्वपदम् तस्य प्रकृतिस्वरत्वम् भविष्यति ।

१ - ४ - किमर्थम् महतः प्रवृद्धशब्दे उत्तरपदे पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् उच्यते न कर्मधारये अनिष्ठा इति एव सिद्धम् ।

२ - ४ - न सिध्यति ।

३ - ४ - किम् कारणम् ।

४ - ४ - श्रेण्यादिसमासे एवत् तत् इह मा भूत् , महानिरष्टः दक्षिणा दीयते ।

१ - १८ - कुरुवृज्योः गार्हपते ।

२ - १८ - कुरुवृज्योः गार्हपते इति वक्तव्यम् ।

३ - १८ - कुरुगार्हपतम् , वृजिगाऋहपतम् ।

४ - १८ - कुरुगार्हपतरिक्तरुर्वसूतजरत्यश्लीलदृढरूपापारेवडवातैलिकद्रूःपण्यकमबलः दासीभारादीनाम् इति वक्तव्यम् ।

५ - १८ - इह अपि यथा स्यात् ।

६ - १८ - देवहूतिः , देवनीतिः , वसुनीतिः , ओषधिः , चन्द्रमाः ।

७ - १८ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

८ - १८ - न वक्तव्यम् ।

९ - १८ - योगविभागः करिष्यते ।

१० - १८ - कुरुगार्हपतरिक्तरुर्वसूतजरत्यश्लीलदृढरूपापारेवडवातैलिकद्रूःपण्यकमबलः इति ।

११ - १८ - ततः दासीभाराणाम् च इति ।

१२ - १८ - तत्र बहुवचननिर्देशात् दासीभारादीनाम् इति विज्ञास्यते ।

१३ - १८ - पण्यकम्बलः सञ्ज्ञायाम् ।

१४ - १८ - पण्यकम्बलः सञ्ज्ञायाम् इति वक्तव्यम् ।

१५ - १८ - यः पणितव्यः कम्बलः पण्यकम्बलः एव असौ भवति ।

१६ - १८ - अपरः आह पण्यकम्बलः एव यथा स्यात् ।

१७ - १८ - क्व मा भूत् ।

१८ - १८ - पण्यगवः , पण्यहस्ती ।

१ - ९ - अहीने इति किमर्थम् ।

२ - ९ - कान्तारातीतः , योजनातीतः ।

३ - ९ - अहीने द्वितीया अनुपसर्गे ।

४ - ९ - अहीने द्वितीया अनुपसर्गे इति वक्तव्यम् ।

५ - ९ - इह मा भूत् ।

६ - ९ - सुखप्राप्तः , दुःखप्राप्तः ।

७ - ९ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

८ - ९ - यदि अपि एतत् उच्यते अथ वा एतर्हि अहीनग्रहणम् न करिष्यते ।

९ - ९ - इह अपि कान्तारातीतः , योजनातीतः इति अनुपसर्गे इति एव सिद्धम् ।

१ - ६१ - अनन्तरः इति किमर्थम् ।

२ - ६१ - इह मा भूत् ।

३ - ६१ - अभ्युद्धृतम् , उपसमाहृतम् ।

४ - ६१ - गतेः अनन्तरग्रहणम् अनर्थकम् गतिः गतौ अनुदात्तवचनात् ।

५ - ६१ - गतेः अनन्तरग्रहणम् अनर्थकम् ।

६ - ६१ - किम् कारणम् ।

७ - ६१ - गतिः गतौ अनुदात्तवचनात् ।

८ - ६१ - गतौ परतः गतेः अनुदात्तत्वम् उच्यते ।

९ - ६१ - तत् बाधकम् भविष्यति ।

१० - ६१ - तत्र यस्य अप्रकृतिस्वरत्वम् तस्मात् अन्तोदात्तप्रसङ्गः. तत्र यस्य गतेः अप्रकृतिस्वरत्वम् तस्मात् अन्तोदात्तत्वम् प्राप्नोति अन्तः थाथघञ्क्ताजबित्रकाणाम् इति ।

११ - ६१ - प्रकृतिस्वरवचनात् हि अननोदात्तत्वम् ।

१२ - ६१ - प्रकृतिस्वरवचनसामर्थ्यात् हि अन्तोदात्तत्वम् न भविष्यति ।

१३ - ६१ - यदि हि स्यात् प्रकृतिस्वरवचनम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् ।

१४ - ६१ - प्रकृतिस्वरवचनम् किमर्थम् इति चेत् एकगत्यर्थम् ।

१५ - ६१ - प्रकृतिस्वरवचनम् किमर्थम् इति चेत् एकगत्यर्थम् ।

१६ - ६१ - यत्र एकः गतिः तदर्थम् एतत् स्यात् ।

१७ - ६१ - प्रकृतम् , प्रहृतम् ।

१८ - ६१ - एवमर्थम् एव तर्हि अनन्तग्रहणम् कर्तव्यम् अत्र यथा स्यात् ।

१९ - ६१ - क्रियमाणे अपि वै अनन्तग्रहणे अत्र न सिध्यति ।

२० - ६१ - किम् कारणम् ।

२१ - ६१ - गतिः अनन्तरः पूर्वपदम् प्रकृतिस्वरम् भवति इति उच्यते ।

२२ - ६१ - यः च अत्र गतिः अनन्तरः न असौ पूर्वपदम् यः च पूर्वपदम् न असौ अनन्तरः ।

२३ - ६१ - अपूर्वपदार्थम् तर्हि इदम् वक्तव्यम् ।

२४ - ६१ - अपूर्वपदस्य अपि गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् यथा स्यात् ।

२५ - ६१ - अपूर्वपदार्थम् इति चेत् कारके अतिप्रसङ्गः ।अपूर्वपदार्थम् इति चेत् कारके अतिप्रसङ्गः भवति ।

२६ - ६१ - आगतः , दूरादागतः ।

२७ - ६१ - सः यथा एव गतिपूर्वपदस्य भवति एवम् कारकपूर्वपदस्य अपि प्राप्नोति ।

२८ - ६१ - सिद्धम् तु गतेः अन्तोदात्ताप्रसङ्गात् ।

२९ - ६१ - सिद्धम् एतत् ।

३० - ६१ - कथम् ।यत् तत् गतेः अन्तोदात्ताप्रसङ्गात् अन्तः थाथघञ्क्ताजबित्रकाणाम् इति एतत् गतेः न प्रसङ्क्तव्यम् ।

३१ - ६१ - किम् कृतम् भवति ।

३२ - ६१ - कृत्स्वरापवादः अयम् भवति ।

३३ - ६१ - तत्र गतिः अनन्तरः इति अस्य अवकाशः प्रकृतम् , प्रहृतम् ।

३४ - ६१ - अन्तः थाथघञ्क्ताजबित्रकाणाम् इति अस्य अवकाशः , दूराद्गतः , दूराद्यातः ।

३५ - ६१ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

३६ - ६१ - आगतः , दूरादागतः ।

३७ - ६१ - अन्तः थाथघञ्क्ताजबित्रकाणाम् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

३८ - ६१ - अवश्यम् गतेः तत् प्रसङ्क्तव्यम् भेदः प्रभेदः इति एवमर्थम् ।

३९ - ६१ - एवम् तर्हि योगविभागः करिष्यते ।

४० - ६१ - अन्तः थाथघञ्क्ताजबित्रकाणाम् इति ।

४१ - ६१ - ततः क्तः ।

४२ - ६१ - क्तान्तम् उत्तरपदम् अन्तोदात्तम् भवति ।

४३ - ६१ - अत्र कारकोपपदग्रहणम् ।

४४ - ६१ - अनुवर्तते गतिग्रहणम् निवृत्तम् ।

४५ - ६१ - अथ वा उपरिष्टाद् योगविभागः करिष्यते ।

४६ - ६१ - इदम् अस्ति सूपमानात् क्तः , सञ्ज्ञायाम् अनाचितादीनाम् , प्रवृद्धादीनाम् च इति ।

४७ - ६१ - ततः वक्ष्यामि कारकात् ।

४८ - ६१ - कारकात् च क्तान्तम् उत्तरपदम् अन्तोदात्तम् भवति ।

४९ - ६१ - ततः दत्तश्रुतयोः एव आशिषि कारकात् इति ।

५० - ६१ - एवम् च कृत्वा न अर्थः अनन्तग्रहणेन ।

५१ - ६१ - कथम् अभ्युद्धृतम् ।

५२ - ६१ - उत् हरतिक्रियम् विशिनष्टि ।

५३ - ६१ - उदा विशिष्टम् अभिः विशिनष्टि ।

५४ - ६१ - । तत्र गतिः अनन्तरः इति च प्राप्नोति गतिः गतौ इति च ।

५५ - ६१ - गतिः अनन्तरः इति अस्य अवकाशः प्रकृतम् प्रहृतम् ।

५६ - ६१ - गतिः गतौ इति अस्य अवकाशः अभि उत् हरति , उप सम् आ दधाति ।

५७ - ६१ - इह उभयम् प्राप्नोति , अभ्युद्धृतम् , उपसमाहृतम् ।

५८ - ६१ - गतिः गतौ इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् अनन्तरग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति एषा परिभाषा कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि इति ।

५९ - ६१ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

६० - ६१ - अवतप्तेनकुलस्थितम् ते एतत् , उदकेविशीर्णम् ते एतत् ।

६१ - ६१ - सगतिकेन सनकुलेन समासः सिद्धः भवति ।

१ - २१ - कृद्ग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - २१ - यथा तकारादिग्रह्णम् कृद्विशेषणम् विज्ञायेत ।

३ - २१ - तकारादौ निति कृति इति ।

४ - २१ - अथ अक्रियमाणे कृद्ग्रहणे कस्य तकारादिग्रह्णम् विशेषणम् स्यात् ।

५ - २१ - उत्तरपदविशेषणम् ।

६ - २१ - तत्र कः दोषः ।

७ - २१ - इह एव स्यात् प्रतरिता प्रतरितुम् ।

८ - २१ - इह न स्यात् प्रकर्ता प्रकर्तुम् ।

९ - २१ - तादौ निति कृद्ग्रहणानर्थक्यम् ।

१० - २१ - तादौ निति कृद्ग्रहणम् अनर्थकम् ।

११ - २१ - क्रियमाणे अपि कृद्ग्रहणे अनिष्टम् शक्यम् विज्ञातुम् ।

१२ - २१ - तकारादौ उत्तरपदे निति कृति इति ।

१३ - २१ - अक्रियमाणे च इष्टम् ।

१४ - २१ - नित् यः तकारादिः तदन्ते उत्तरपदे इति ।

१५ - २१ - यावता क्रियमाणे अपि अनिष्टम् विज्ञायते अक्रियमाणे च इष्टम् अक्रियमाणे एव इष्टम् विज्ञास्यामः ।

१६ - २१ - कृदुपदेशे वा ताद्यर्थम् इडर्थम् ।कृदुपदेशे तर्हि ताद्यर्थम् इडर्थम् कृद्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१७ - २१ - कृदुपदेशे यः तकारादिः इति एवम् यथा विज्ञायेत ।

१८ - २१ - किम् प्रयोजनम् ।

१९ - २१ - इडर्थम् ।

२० - २१ - इडादौ अपि सिद्धम् भवति ।

२१ - २१ - प्रलविता प्रलवितुम् ।

१ - ३७ - अनिगन्तप्रकृतिस्वरत्वे यणादेशे प्रकृतिस्वरभावप्रसङ्गः ।

२ - ३७ - अनिगन्तप्रकृतिस्वरत्वे यणादेशे प्रकृतिस्वरभावः प्राप्नोति ।

३ - ३७ - प्रत्यङ् प्रत्यञ्चौ प्रत्यञ्चः ।

४ - ३७ - अनिगन्तवचनम् इदानीम् किमर्थम् स्यात् ।

५ - ३७ - अनिगन्तवचनम् किमर्थम् इति चेत् अयणादिष्टार्थम् ।

६ - ३७ - अयणादिष्टार्थम् एतत् स्यात् ।

७ - ३७ - यदा यणादेशः न ।

८ - ३७ - कदा च यणादेशः न ।

९ - ३७ - यादा शाकलम् ।

१० - ३७ - उक्तम् वा ।

११ - ३७ - किम् उक्तम् ।

१२ - ३७ - समासे शाकलम् न भवति इति ।

१३ - ३७ - यत्र तर्हि अञ्चतेः अकारः लुप्यते प्रतीचः प्रतीइचा ।

१४ - ३७ - चुस्वरः तत्र बाधकः भविष्यति ।

१५ - ३७ - अयम् एव इष्यते ।

१६ - ३७ - वक्ष्यति हि एतत् चोः अनिगन्तः अञ्चतौ वप्रत्यये इति ।

१७ - ३७ - यत् तर्हि न्यध्योः प्रकृतिस्वरम् शास्ति ।

१८ - ३७ - एषः हि यणादिष्टार्थः आरम्भः ।

१९ - ३७ - एतत् अपि अयणादिष्टार्थम् एव स्यात् ।

२० - ३७ - यदा यणादेशः न ।

२१ - ३७ - कदा च यणादेशः न ।

२२ - ३७ - यादा शाकलम् ।

२३ - ३७ - उक्तम् वा ।

२४ - ३७ - किम् उक्तम् ।

२५ - ३७ - समासे शाकलम् न भवति इति ।

२६ - ३७ - यत्र तर्हि अञ्चतेः अकारः लुप्यते ।

२७ - ३७ - अधीचः अधीचा ।

२८ - ३७ - चुस्वरः तत्र बाधकः भविष्यति ।

२९ - ३७ - अयम् एव इष्यते ।

३० - ३७ - वक्ष्यति हे एतत् चोः अनिगन्तः अञ्चतौ वप्रत्यये इति ।

३१ - ३७ - यत् तर्हि नेः एव प्रकृतिस्वरम् शास्ति ।

३२ - ३७ - एषः हि यणादिष्टार्थः आरम्भः ।

३३ - ३७ - एतत् अपि अयणादिष्टार्थम् एव स्यात् ।

३४ - ३७ - कथम् ।

३५ - ३७ - अकृते यणादेश पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे कृते उदात्तस्वरितोः यणः स्वरितः वा अनुदात्तस्य इति एषः स्वरः सिद्धः भवति ।

३६ - ३७ - न्यङ् ।

३७ - ३७ - तस्मात् सुष्ठु उच्यते अनिगन्तप्रकृतिस्वरत्वे यणादेशे प्रकृतिस्वरभावप्रसङ्गः इति ।

१ - ६७ - चोः अनिगन्तः अञ्चतौ वप्रत्यये ।

२ - ६७ - चुस्वरात् अनिगन्तः अञ्चतौ वप्रत्यये इति एषः स्वरः भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - ६७ - चुस्वरस्य अवकाशः दधीचः पश्य ।

४ - ६७ - दधीचा दधीचे ।

५ - ६७ - अनिगन्तः अञ्चतौ वप्रत्यये इति अस्य अवकाशः पराङ् पराञ्चौ पराञ्चः ।

६ - ६७ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

७ - ६७ - अवाचा , अवाचे ।

८ - ६७ - अवकाशः इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

९ - ६७ - न वा चुस्वरस्य पूर्वपदप्रकृतिस्वरभाविनि प्रतिषेधात् इतरथा हि सर्वापवादः ।

१० - ६७ - न वा एतत् विप्रतिषेधेन अपि सिध्यति ।

११ - ६७ - कथम् तर्हि सिध्यति ।

१२ - ६७ - चुस्वरस्य पूर्वपदप्रकृतिस्वरभाविनि प्रतिषेधात् ।

१३ - ६७ - चुर्स्वरः पूर्वपदप्रकृतिस्वरभाविनः प्रतिषेध्यः ।

१४ - ६७ - इतरथा हि सर्वापवादः चुस्वरः ।

१५ - ६७ - अक्रियमाणे हि प्रतिषेधे सर्वापवादः अयम् चुस्वरः ।

१६ - ६७ - कथम् ।

१७ - ६७ - प्रत्ययस्वरस्य अपवादः अनुदात्तौ सुप्पितौ इति ।

१८ - ६७ - अनुदात्तौ सुप्पितौ इति अस्य उदात्तनिवृत्तिस्वरः ।

१९ - ६७ - उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य चुस्वरः ।

२० - ६७ - सः यथा एव उदात्तनिवृत्तिस्वरम् बाधते एवम् अनिगन्तस्वरम् अपि बाधेत ।

२१ - ६७ - यदि तावत् सङ्ख्यातः साम्यम् अयम् अपि चतुर्थः ।

२२ - ६७ - समासान्तोदात्तत्वस्य अपवादः अव्ययस्वरः ।

२३ - ६७ - अव्ययस्वरस्य कृत्स्वरः ।

२४ - ६७ - कृत्स्वरस्य अयम् ।

२५ - ६७ - उभयोः चतुर्थयोः युक्तः विप्रतिषेधः ।

२६ - ६७ - सतिशिष्टः तर्हि चुस्वरः ।

२७ - ६७ - कथम् ।

२८ - ६७ - चौ इति उच्यते ।

२९ - ६७ - यत्र अस्य एतत् रूपम् ।

३० - ६७ - अजादौ असर्वनामस्थाने अभिनिर्वृत्ते अकारलोपे नकारलोपे च ।

३१ - ६७ - तस्मात् सुष्थु उच्यते न वा चुस्वरस्य पूर्वपदप्रकृतिस्वरभाविनि प्रतिषेधात् इतरथा हि सर्वापवादः इति ।

३२ - ६७ - विभक्तीषत्स्वरात् कृत्स्वरः ।

३३ - ६७ - विभक्तिस्वरात् ईषत्स्वरात् च कृत्स्वरः भवति विप्रतिषेधेन ।

३४ - ६७ - विभक्तिस्वरस्य अवकाशः अक्षशौण्डः , स्त्रीशौण्डः ।

३५ - ६७ - कृत्स्वरस्य अवकाशः , इध्मप्रव्रश्चनः ।

३६ - ६७ - इह उभयम् प्राप्नोति पूर्वाह्णेस्फोटकाः ।

३७ - ६७ - कृत्स्वरः भवति विप्रतिषेधेन ।

३८ - ६७ - ईषत्स्वरस्य अवकाशः , ईषत्कडारः , ईषत्पिङ्गलः ।

३९ - ६७ - कृत्स्वरस्य सः एव ।

४० - ६७ - इह उभयम् प्राप्नोति , ईषद्भेदः ।

४१ - ६७ - कृत्स्वरः भवति विप्रतिषेधेन ।

४२ - ६७ - चित्स्वरात् हारिस्वरः ।

४३ - ६७ - चित्स्वरात् हारिस्वरः भवति विप्रतिषेधेन ।

४४ - ६७ - चित्स्वरस्य अवकाशः , चलनः , चोपनः ।

४५ - ६७ - हारिस्वरस्य अवकाशः , याज्ञिकाश्वः , वैयाकरणहसी ।

४६ - ६७ - इह उभयम् प्राप्नोति , पितृगवः, मातृगवः ।

४७ - ६७ - हारिस्वरः भवति विप्रतिषेधेन ।

४८ - ६७ - कृत्स्वरात् च ।

४९ - ६७ - कृत्स्वरात् च हारिस्वरः भवति विप्रतिषेधेन ।

५० - ६७ - कृत्स्वरस्य अवकाशः , इध्मप्रव्रश्चनः ।

५१ - ६७ - हारिस्वरस्य सः एव ।

५२ - ६७ - इह उभयम् प्राप्नोति , अक्षहृतः , वाडवहृतः ।

५३ - ६७ - हारिस्वरः भवति विप्रतिषेधेन ।

५४ - ६७ - न वा हरणप्रतिषेधः ज्ञापकः कृत्स्वराभाधकतव्स्य ।

५५ - ६७ - न वा अर्थः विप्रतिषेधेन ।

५६ - ६७ - किम् कारणम् ।

५७ - ६७ - हरणप्रतिषेधः ज्ञापकः कृत्स्वराभाधकत्वस्य ।

५८ - ६७ - यत् अयम् अहरणे इति प्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न कृत्स्वरः हारिस्वरम् बाधते इति ।

५९ - ६७ - न एतत् अस्ति ज्ञापकम् ।

६० - ६७ - अनः भावकर्मवचनः इति एतस्मिन् प्राप्ते तत एतत् उच्यते ।

६१ - ६७ - यदि एवम् साधीयः ज्ञापकम् ।

६२ - ६७ - कृत्स्वरस्य अपवादः अनः भावकर्मवचनः इति ।

६३ - ६७ - बाधकम् किल बाधते किम् पुनः तम् ।

६४ - ६७ - युक्तस्वरः च कृत्स्वरात् भवति विप्रतिषेधेन ।

६५ - ६७ - युक्तस्वरस्य अवकाशः , गोवल्लवः , अश्ववल्लवः ।

६६ - ६७ - कृत्स्वरस्य सः एव. इह उभयम् प्राप्नोति , गोसङ्ख्यः , पशूसङ्ख्यः , अश्वसङ्ख्यः ।

६७ - ६७ - युक्तस्वरः भवति विप्रतिषेधेन ।

१ - २२ - उपमानम् इति किमर्थम् ।

२ - २२ - शब्दार्थप्रकृतौ एव इति इयति उच्यमाने पूर्वेण अतिप्रसक्तम् इति कृत्वा नियमः अयम् विज्ञायेत ।

३ - २२ - तत्र कः दोषः ।

४ - २२ - इह न स्यात् ।

५ - २२ - पुष्फारी फलहारी ।

६ - २२ - उपमानग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति ।

७ - २२ - अथ शब्दार्थग्रहणम् किमर्थम् ।

८ - २२ - उपमानम् प्रकृतौ एव इति इयति उच्यमाने इह अपि प्रसज्येत ।

९ - २२ - वृकवञ्ची वृकप्रेक्षी ।

१० - २२ - शब्दाऋथग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति ।

११ - २२ - अथ प्रकृतिग्रहणम् किमर्थम् ।

१२ - २२ - शब्दार्थप्रकृतिः एव यः नित्यम् तत्र यथा स्यात् ।

१३ - २२ - इह मा भूत् ।

१४ - २२ - कोकिलभिव्याहारी ।

१५ - २२ - अथ एवकारः किमर्थः ।

१६ - २२ - नियमार्थः ।

१७ - २२ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

१८ - २२ - सिद्धे विधिः आरभ्यमाणः अन्तरेण एवकारम् नियमाऋथः भविष्यति ।

१९ - २२ - इष्टतः अवधारणार्थः तर्हि ।

२० - २२ - यथा एवम् विज्ञायेते उपमानम् शब्दार्थप्रकृतौ एव इति ।

२१ - २२ - मा एवम् विज्ञायीत उपमानम् एव शब्दार्थप्रकृतौ इति ।

२२ - २२ - शब्दार्थप्रकृतौ हि उपमानम् च अनुपमानम् च आद्युदात्तम् इष्यते साध्वध्याई विलम्बाध्यायी ।

१ - ७ - जे दीर्घात् बह्वचः ।

२ - ७ - जे दीर्घान्तस्य आदिः उदात्तः भवति इति एतस्मात् अन्य्तात् पूर्वम् बह्वचः इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - ७ - जे दीर्घान्तस्य आदिः उदात्तः भवति इति अस्य अवकाशः कुटीजः , शमीजः ।

४ - ७ - अन्य्तात् पूर्वम् बह्वचः इति अस्य अवकाशः उपसरजः , मन्दुरजः ।

५ - ७ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

६ - ७ - आमलकीजः , बलभीजः ।

७ - ७ - अन्य्तात् पूर्वम् बह्वचः इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

१ - ३ - आद्युदात्तप्रकरणे दिवोदासादीनाम् छन्दसि उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ३ - आद्युदात्तप्रकरणे दिवोदासादीनाम् छन्दसि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ३ - दिवोदासाय गायत वध्र्यश्वाय दाशुषे ।

१ - १४ - सर्वग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - १४ - गुणात् कार्त्स्न्ये इति इयति उच्यमाने इह अपि प्रसज्येत परमशुक्लः , परमक्षृण इति ।

३ - १४ - सर्वग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति ।

४ - १४ - अथ गुणग्रहणम् किमर्थम् ।

५ - १४ - सर्वम् कार्त्स्न्ये इति इयति उच्यमाने इह अपि प्रसज्येत सर्वसौवर्णः सर्वराजतः इति ।

६ - १४ - गुणग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति ।

७ - १४ - अथ कार्त्स्न्यग्रहणम् किमर्थम् ।

८ - १४ - सर्वम् गुणे इति इयति उच्यमाने इह अपि प्रसज्येत सर्वेषाम् श्वेतः सर्वश्वेतः इति ।

९ - १४ - कथम् च अत्र समासः ।

१० - १४ - षष्ठीसुबन्तेन समस्यते इति ।

११ - १४ - गुणेन न इति प्रतिषेधः प्राप्नोति ।

१२ - १४ - गुणात् तरेण समासः तरलोपः च ।

१३ - १४ - गुणात् तरेण समासः तरलोपः च वक्तव्यः ।

१४ - १४ - सर्वेषाम् श्वेततरः सर्वश्वेतः ।

१ - १० - अयुक्तः अयम् निर्देशः ।

२ - १० - न हि उत्तरपदम् नाम वृद्धिः अस्ति ।

३ - १० - कथम् तर्हि निर्देशः कर्तव्यः ।

४ - १० - वृद्धिमति उत्तरपदे इति ।

५ - १० - सः तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः ।

६ - १० - न कर्तव्यः ।

७ - १० - न एवम् विज्ञायते ।

८ - १० - उत्तरपदम् वृद्धिः उत्तरपदवृद्धिः , उत्तरपदवृद्धौ इति ।

९ - १० - कथम् तर्हि ।

१० - १० - उत्तरपदस्य वृद्धिः अस्मिन् सः अयम् उत्तरपदवृद्धिः , उत्तरपदवृद्धौ इति ।

१ - ८ - बहुव्रीहौ विश्वस्य अन्तोदात्तात् सञ्ज्ञायाम् मित्राजिनयोः अन्तः ।बहुव्रीहौ विश्वस्य अन्तोदात्तात् सञ्ज्ञायाम् मित्राजिनयोः अन्तः इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

२ - ८ - बहुव्रीहौ विश्वम् सञ्ज्ञायाम् इति अस्य अवकाशः , विश्वदेवः , विश्वयशाः ।

३ - ८ - सञ्ज्ञायाम् मित्राजिनयोः अन्तः इति अस्य अवकाशः कुलमित्रम् , कुलाजिनम् ।

४ - ८ - इह उभयम् प्राप्नोति विश्वमित्रः , विश्वाजिनः ।

५ - ८ - सञ्ज्ञायाम् मित्राजिनयोः अन्तः इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

६ - ८ - अन्तोदात्तप्रकरणे मरुद्वृधादीनाम् छन्दसि उपसङ्ख्यानम् ।

७ - ८ - अन्तोदात्तप्रकरणे मरुद्वृधादीनाम् छन्दसि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

८ - ८ - मरुद्वृधः सुवयाः उपतस्थे ।

१ - ६ - उदरादिभ्यः नञ्सुभ्याम् ।

२ - ६ - उदराश्वेषुषु क्षेपे इति एतस्मात् नञ्सुभ्याम् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - ६ - उदराश्वेषुषु क्षेपे इति अस्य अवकाशः कुण्डोदरः , घटोदरः ।

४ - ६ - नञ्सुभ्याम् इति अस्य अवकाशः अयवः , अतिलः , अमाषः , सुयवः , सुतिलः , सुमाषः ।

५ - ६ - इह उभयम् प्राप्नोति , अनुदरः , सूदरः ।

६ - ६ - नञ्सुभ्याम् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

१ - ८ - सोः मनसोः कपि ।

२ - ८ - सोः मनसी अलोमोषसी इति एतस्मात् कपि पूर्वम् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - ८ - सोः मनसी अलोमोषसी इति एतस्य अवकाशः सुशर्माणम् अधि नावम् रुहेयम् ।

४ - ८ - सुशर्मा असि सुप्रतिष्ठानः ।

५ - ८ - सुस्रोताः , सुपयाः , सुवर्चाः ।

६ - ८ - कपि पूर्वम् इति अस्य अवकाशः अयवकः ।

७ - ८ - इह उभयम् प्राप्नोति सुशर्मकः , सुस्रोतकः ।

८ - ८ - कपि पूर्वम् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

१ - ५ - पूर्वादिभ्यः कूलादीनाम् आद्युदात्तत्वम् ।

२ - ५ - पूर्वादिभ्यः कूलादीनाम् आद्युदात्तत्वम् भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - ५ - परिप्रतिउपापाः वर्यजानाहोरात्रावयवेषु इति अस्य अवकाशः परित्रिगतम् , परिसौवीरम् ।

४ - ५ - कूलादीनाम् आद्युदात्तत्वस्य अवकाशः , अतिकूलम् , अनुकूलम् ।

५ - ५ - इह उभयम् प्राप्नोति परिकूलम् , कूलादीनाम् आद्युदात्तत्वम् भवति विप्रतिषेधेन ।

१ - ९ - चेलराज्यादिभ्यः अव्ययम् ।

२ - ९ - चेलराज्यादिस्वरात् अव्यययस्वरः भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - ९ - चेलराज्यादिस्वरस्य अवकाशः , भार्याचेलम् , पुत्रचेलम् , ब्राह्मणराज्यम् ।

४ - ९ - अव्यययस्वरावकाशः , निष्कौशाम्बिः , निर्वाराणसिः ।

५ - ९ - इह उभयम् प्राप्नोति कुचेलम् , कुराज्यम् ।

६ - ९ - सः तर्हि पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः ।

७ - ९ - न वक्तव्यः ।

८ - ९ - इष्टवाची परशब्दः ।

९ - ९ - विप्रतिषेधे परम् यत् इष्टम् तत् भवति ।

१ - ५ - कुण्डाद्युदात्तत्वे तत्समुदायग्रहणम् ।

२ - ५ - कुण्डाद्युदात्तत्वे तत्समुदायग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - ५ - वनसमुदायवाचीचेत् कुण्डशब्दः भवति इति वक्तव्यम् ।

४ - ५ - इह मा भूत् ।

५ - ५ - मृत्कुण्डम् ।

१ - ५२ - गतिकारकोपपदात् इति किमर्थम् ।

२ - ५२ - इह मा भूत् ।

३ - ५२ - परमम् कारकम् , परमकारकम् ।

४ - ५२ - गतिकारकोपपदात् इति उच्यमाने अपि तत्र प्राप्नोति ।

५ - ५२ - एतत् हि कारकम् ।

६ - ५२ - इदम् तर्हि ।

७ - ५२ - देवदत्तस्य कारकम् , देवदत्तकारकम् ।

८ - ५२ - इदम् च अपि उदाहरणम् परमम् कारकम् , परमकारकम् इति ।

९ - ५२ - न एतत् कारकम् ।

१० - ५२ - कारकविशेषणम् एतत् ।

११ - ५२ - यावत् ब्रूयात् प्रकृष्टम् कारकम् शोभनम् कारकम् इति तावत् एतत् परमकारकम् इति ।

१२ - ५२ - अथ कृद्ग्रहणम् किमर्थम् ।

१३ - ५२ - इह मा भूत् ।

१४ - ५२ - निष्कौशाम्बिः , निवाराणसिः इति ।

१५ - ५२ - अतः उत्तरम् पठति गत्यादिभ्यः प्रकृतिस्वरत्वे कृद्ग्रहणानर्थक्यम् अन्यस्य उत्तरपदस्य अभावात् ।

१६ - ५२ - गत्यादिभ्यः प्रकृतिस्वरत्वे कृद्ग्रहणम् अनर्थकम् ।

१७ - ५२ - किम् कारणम् ।

१८ - ५२ - अन्यस्य उत्तरपदस्य अभावात् ।

१९ - ५२ - न हि अन्यत् गतियादिभ्यः उत्तरपदम् अस्ति अन्यत् अतः कृतः ।

२० - ५२ - किम् कारणम् ।

२१ - ५२ - धातोः हि द्वये प्रत्ययाः विधीयन्ते तिङः कृतः च ।

२२ - ५२ - तत्र कृता सह समासः भवति तिङा च न भवति ।

२३ - ५२ - तत्र अन्तरेण कृद्ग्रहणम् कृतः एव भविष्यति ।

२४ - ५२ - ननु च इदानीम् एव उदाहृतम् निष्कौशाम्बिः , निर्वाराणसिः इति ।

२५ - ५२ - यत्क्रियायुक्ताः तम् प्रति गत्युपसर्ग्सञ्ज्ञे भवतः न च निसः कौशाम्बीशब्दम् प्रति क्रियायोगः ।

२६ - ५२ - कृत्प्रकृतौ वा गतित्वात् अधिकाऋथम् कृद्ग्रहणम् ।

२७ - ५२ - कृत्प्रकृतौ तर्हि गतित्वात् अधिकाऋथम् कृद्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२८ - ५२ - कृत्प्रकृतिः धातुः ।

२९ - ५२ - धातुम् च प्रति क्रियायोगः ।

३० - ५२ - तत्र यत्क्रियायुक्ताः तम् प्रति इति इह एव स्यात् ।

३१ - ५२ - प्रणीः , उन्नीः ।

३२ - ५२ - इह न स्यात् ।

३३ - ५२ - प्रणायकः , उन्नायकः ।

३४ - ५२ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

३५ - ५२ - यत्क्रियायुक्ताः इति न एवम् विज्ञायते ।

३६ - ५२ - यस्य क्रिया यत्क्रिया यत्क्रियायुक्ताः तम् प्रति गत्युपसर्ग्सञ्ज्ञे भवतः इति ।

३७ - ५२ - कथम् तर्हि या क्रिया यत्क्रिया यत्क्रियायुक्ताः तम् प्रति गत्युपसर्ग्सञ्ज्ञे भवतः इति ।

३८ - ५२ - न च कः चित् केवलः शब्दः अस्ति यः तस्य अर्थस्य वाचकः स्यात् ।

३९ - ५२ - केवलः तस्य अर्थस्य वाचकः न अस्ति इति कृत्वा कृदधिकस्य भविष्यति ।

४० - ५२ - ननु च ययम् तस्य एव अर्थस्य वाचकः प्रणीः इति ।

४१ - ५२ - एषः अपि हि कर्तृविशिष्टस्य ।

४२ - ५२ - अयम् तर्हि तस्य एव अर्थस्य वाचकः प्रभवनम् इति ।

४३ - ५२ - तस्मात् कृद्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

४४ - ५२ - यदि कृद्ग्रहणम् क्रियते आमन्ते स्वरः न प्राप्नोति ।

४५ - ५२ - प्रपचतितराम् , प्रजल्पतितराम् ।

४६ - ५२ - असति पुनः कृद्ग्रहणे क्रियाप्रधानम् आख्यातम् तस्य अतिशये तरप् उत्पद्यते तरबन्तस्य स्वार्थे आम् ।

४७ - ५२ - तत्र यत्क्रियायुक्ताः इति भवति एव सङ्घातम् प्रति क्रियायोगः ।

४८ - ५२ - न च कः चित् केवलः शब्दः अस्ति यः तस्य अर्थस्य वाचकः स्यात् ।

४९ - ५२ - केवलः तस्य अर्थस्य वाचकः न अस्ति इति कृत्वा अधिकस्य भविष्यति ।

५० - ५२ - ननु च ययम् तस्य एव अर्थस्य वाचकः प्रभवनम् इति ।

५१ - ५२ - एषः अपि द्रव्यविशिष्टस्य ।

५२ - ५२ - कथम् कृदभिहितः भावः द्रव्यवत् भवति क्रियावत् अपि इति ।

१ - ३३ - किम् समासय अन्तः उदात्तः भवति आहोस्वित् उत्तरपदस्य ।

२ - ३३ - कुतः सन्देहः ।

३ - ३३ - उभयम् प्रकृतम् ।

४ - ३३ - तत्र अन्यतरत् शक्यम् विशेषयितुम् ।

५ - ३३ - कः च अत्र विशेषः ।

६ - ३३ - अन्तोदात्तत्वम् समासस्य इति चेत् कपि उपसङ्ख्यानम् ।

७ - ३३ - अन्तोदात्तत्वम् समासस्य इति चेत् कपि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

८ - ३३ - इदमेतत्तद्भ्यः प्रथमपूरणयोः क्रियागणने कपि च इति वक्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् ।

९ - ३३ - इदम्प्रथमकाः ।

१० - ३३ - अस्तु तर्हि उत्तरपदस्य ।

११ - ३३ - उत्तरपदान्तोदात्तत्वे नञ्सुभ्याम् समासान्तोदात्तत्वम् ।

१२ - ३३ - उत्तरपदान्तोदात्तत्वे नञ्सुभ्याम् समासान्तोदात्तत्वम् वक्तव्यम् ।

१३ - ३३ - अनृचः , बह्वृचः ।

१४ - ३३ - अपरः आह उत्तरपदान्तोदात्तत्वे नञ्सुभ्याम् समासान्तोदात्तत्वम् वक्तव्यम् ।

१५ - ३३ - अज्ञकः , अस्वकः ।

१६ - ३३ - कपि पूर्वम् इति अस्य अपवादः ह्रस्वान्ते अन्त्यात् पूर्वम् इति ।

१७ - ३३ - तत्र ह्रस्वान्ते अन्त्यात् पूर्वः उदात्तभावी न अस्ति इति कृत्वा उत्सर्गेण अन्तोदात्तत्वम् प्राप्नोति ।

१८ - ३३ - न वा कपि पूर्ववचनम् ज्ञापकम् उत्तरपदानन्तोदात्तत्वस्य ।

१९ - ३३ - न वा एषः दोषः ।

२० - ३३ - किम् कारणम् ।

२१ - ३३ - यत् अयम् कपि पूर्वम् इति आह तत् ज्ञापयति आचार्यः न उत्तरपदस्य अन्तः उदात्तत्ः भवति इति ।

२२ - ३३ - प्रकरणात् च समासान्तोदात्तत्वम् ।

२३ - ३३ - प्रकृतम् समासग्रहणम् अनुवर्तते ।

२४ - ३३ - क्व प्रकृतम् ।

२५ - ३३ - चौ समासस्य इति ।

२६ - ३३ - ननु च उक्तम् अन्तोदात्तत्वम् समासस्य इति चेत् कपि उपसङ्ख्यानम् इति ।

२७ - ३३ - न एषः दोषः ।

२८ - ३३ - उत्तरपदग्रहणम् अपि प्रकृतम् अनुवर्तते ।

२९ - ३३ - क्व प्रकृतम् ।

३० - ३३ - उत्तरपदादिः इति ।

३१ - ३३ - तत्र एवम् अभिसम्बन्धः करिष्यते ।

३२ - ३३ - नञ्सुभ्याम् समासस्य अन्तः उदात्तः भवति ।

३३ - ३३ - इदमेतत्तद्भ्यः प्रथमपूरणयोः क्रियागणने उत्तरपदस्य इति ।

१ - ९ - कारकात् दत्तश्रुतयोः अनाशिषि प्रतिषेधः ।

२ - ९ - कारकात् दत्तश्रुतयोः अनाशिषि प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ९ - अनाहतः नदति देवदत्तः ।

४ - ९ - सिद्धम् तु उभयनियमात् ।

५ - ९ - सिद्धम् एतत् ।

६ - ९ - कथम् ।

७ - ९ - उभयनियमात् ।

८ - ९ - उभयतः नियमः आश्रयिष्यते ।

९ - ९ - कारकात् दत्तश्रुतयोः एव आशिषि. आशिषि एव कारकात् दत्तश्रुतयोः इति ।

१ - ३ - ऋषिप्रतिषेधः मित्रे ।

२ - ३ - ऋषिप्रतिषेधः मित्रे वक्तव्यः ।

३ - ३ - विश्वामित्रः ऋषिः ।

१ - २१ - किमर्थम् बहोः नञ्वत् अतिदेशः क्रियते न नञ्सुबहुभ्यः इति एव उच्येत ।

२ - २१ - न एवम् शक्यम् ।

३ - २१ - उत्तरपदभूम्नि इति वक्ष्यति ।

४ - २१ - तत् बहोः एव यथा स्यात् ।

५ - २१ - नञ्सुभ्याम् मा भूत् इति ।

६ - २१ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

७ - २१ - एकयोगे अपि हि सति यस्य उत्तरपदभूमा अस्ति तस्य भविष्यति ।

८ - २१ - कस्य च अस्ति ।

९ - २१ - बहोः एव ।

१० - २१ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

११ - २१ - न गुणादयः अव्यवाः इति वक्ष्यति ।

१२ - २१ - तत् बहोः एव यथा स्यात् ।

१३ - २१ - नञ्सुभ्याम् मा भूत् इति ।

१४ - २१ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

१५ - २१ - एकयोगे अपि सति यस्य गुणादयः अवयवा सन्ति तस्य कस्य च सन्ति ।

१६ - २१ - बहोः एव ।

१७ - २१ - अतः उत्तरम् पठति बहोः नञ्वत् उत्तरपदाद्युदात्तार्थम् ।

१८ - २१ - बहोः नञ्वत् अतिदेशः क्रिअय्ते उत्तरपदाद्युदात्तार्थम् ।

१९ - २१ - उत्तरपदस्य आद्युदात्तत्वम् यथा स्यात् ।

२० - २१ - नञः जरमरमित्रमृताः ।

२१ - २१ - अजरः , अमरः , बहुजरः , बहुमित्रः ।

१ - १० - उपसर्गात् स्वाङ्गम् ध्रुवम् मुखस्य अन्तोदात्तत्वात् ।

२ - १० - मुखस्य अन्तोदात्तत्वात् उपसर्गात् स्वाङ्गम् ध्रुवम् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - १० - मुखान्तोदात्तत्वस्य अवकाशः गौरमुखः , श्लक्ष्णमुखः ।

४ - १० - उपसर्गात् स्वाङ्गम् इति अस्य अवकाशः प्रस्फिक् , प्रोदरः ।

५ - १० - इह उभयम् प्राप्नोति ।

६ - १० - प्रमुखः ।

७ - १० - उपसर्गात् स्वाङ्गम् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन ।

८ - १० - कः पुनः विशेषः तेन वा सति अनेन वा ।

९ - १० - सापवादकः सः विधिः अयम् पुनः निरपवादकः ।

१० - १० - अव्ययात् तस्य प्रतिषेधः अपवादः ।

१ - ६ - किमर्थम् इदम् उच्यते न उपसर्गात् स्वाङ्गम् ध्रुवम् इति एव सिद्धम् ।

२ - ६ - अभेः मुखम् अपात् च अध्रुवार्थम् ।

३ - ६ - अध्रुवार्थः अयम् आरम्भः ।

४ - ६ - अभुव्रीह्यर्थम् वा ।

५ - ६ - अथ वा बहुव्रीहेः इति वर्तते ।

६ - ६ - अभुव्रीह्यर्थः अयम् आरम्भः ।

१ - ४ - स्फिगपूतग्रहणम् किमर्थम् न उपसर्गात् स्वाङ्गम् ध्रुवम् इति एव सिद्धम् ।

२ - ४ - स्फिगपूतग्रहणम् च ।

३ - ४ - किम् ।

४ - ४ - अध्रुवार्थम् अभुव्रीह्यर्थम् एव वा ।

१ - ३ - अतेः धातुलोपे ।

२ - ३ - अतेः धातुलोपे इति वक्तव्यम् ।

३ - ३ - अकृत्पदे इति हि उच्यमाने इह च प्रसज्येत शोभनः गार्ग्यः अतिगार्ग्यः , इह च न स्यात् , अतिकाऋअकः, अतिपदा शक्वरी ।

१ - ३७ - किम् इदम् द्वित्रिभ्याम् मूर्धनि अकारान्तग्रहणम् आहोस्वित् नकारान्तग्रहणम् ।

२ - ३७ - कः च अत्र विशेषः ।

३ - ३७ - द्वित्रिभ्याम् मूर्धनि अकारान्तग्रहणम् चेत् नकारान्तस्य उपसङ्ख्यानम् ।

४ - ३७ - द्वित्रिभ्याम् मूर्धनि अकारान्तग्रहणम् चेत् नकारान्तस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

५ - ३७ - द्विमूर्धा त्रिमूर्धा ।

६ - ३७ - अस्तु तर्हि नकारान्तग्रहणम् ।

७ - ३७ - नकारान्ते अकारान्तस्य ।

८ - ३७ - नकारान्ते अकारान्तस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

९ - ३७ - द्विमूर्धः , त्रिमूर्धः ।

१० - ३७ - उदात्तलोपात् सिद्धम् ।

११ - ३७ - अस्तु तर्हि नकारान्तग्रहणम् ।

१२ - ३७ - अन्तोदात्तत्वे कृते लोपः उदात्तनिवृत्तिस्वरेण सिद्धम् ।

१३ - ३७ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

१४ - ३७ - अन्तोदात्तत्वम् क्रियताम् लोपः इति किम् अत्र कर्तव्यम् ।

१५ - ३७ - परत्वात् लोपः ।

१६ - ३७ - एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

१७ - ३७ - अन्तोदात्तत्वम् क्रियताम् समासान्तः इति किम् अत्र कर्तव्यम् ।

१८ - ३७ - परत्वात् अन्तोदात्तत्वम् ।

१९ - ३७ - नित्यः समासान्तः ।

२० - ३७ - कृते अपि अन्तोदात्तत्वे प्राप्नोति अकृते अपि ।

२१ - ३७ - अन्तोदात्तत्वम् अपि नित्यम् ।

२२ - ३७ - कृते अपि समासान्ते प्राप्नोति अकृते अपि ।

२३ - ३७ - अनित्यम् अन्तोदात्तत्वम् ।

२४ - ३७ - न हि कृते समासान्ते प्राप्नोति ।

२५ - ३७ - परत्वात् लोपेन भवितव्यम् ।

२६ - ३७ - यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तम् विहन्यते न तत् अनित्यम् ।

२७ - ३७ - न च समासान्तः एव अन्तोदात्तत्वस्य निमित्तम् हन्ति ।

२८ - ३७ - अवश्यम् लक्षणान्तरम् लोपः प्रतीक्ष्यः ।

२९ - ३७ - उभयोः नित्ययोः परत्वात् अन्तोदात्तत्वम् ।

३० - ३७ - अन्तोदात्तत्वे कृते समासान्तः , टिलोपः ।

३१ - ३७ - टिलोपे कृते उदात्तनिवृत्तिस्वरेण सिद्धम् ।

३२ - ३७ - युक्तम् पुनः इदम् विचारयितुम् ।

३३ - ३७ - नन् उ अनेन असन्दिग्धेन नकारान्तस्य ग्रहणेन भवितव्यम् यावता मूर्धसु इति उच्यते ।

३४ - ३७ - यदि हि अकारान्तस्य ग्रहणम् स्यात् मूर्धेषु इति ब्रूयात् ।

३५ - ३७ - सा एषा समासान्तार्था विचारणा ।

३६ - ३७ - एवम् तर्हि ज्ञापयति आचार्यः ।

३७ - ३७ - विभाषा समासान्तः भवति इति ।

१ - ५ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते ।

२ - ५ - परादिः च परान्तः च पूर्वान्तः च दृश्यते ।पूर्वादयः च विद्यन्ते ।

३ - ५ - व्यतयः बहुलम् स्मृतः ।

४ - ५ - अन्तोदात्तप्रकरणे त्रिचक्रादीनाम् छन्दसि उपसङ्ख्यानम् ।

५ - ५ - अन्तोदात्तप्रकरणे त्रिचक्रादीनाम् छन्दसि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् त्रिचक्रेण त्रिबन्धुरेण त्रिवृता रथेन ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:20.5170000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

किरांमोरां

  • न. ( गो .) पोपट , मोर वगैरे पक्षी किंवा त्यांची चित्रें . ( कीर + मोर ) 
RANDOM WORD

Did you know?

तेल आणि तूप दिवा एकत्र का लावूं नये?
Category : Hindu - Puja Vidhi
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site