TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद ४ - खण्ड ५८

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ५८
१ - ६ - पादशतग्रहणम् अनर्थकम् अन्यत्र अपि दर्शनात् ।

२ - ६ - पादशतग्रहणम् अनर्थकम् ।

३ - ६ - किम् कारणम् ।

४ - ६ - अन्यत्र अपि दर्शनात् ।

५ - ६ - अन्यत्र अपि हि वुन् दृश्यते ।

६ - ६ - द्विमोदिकाम् ददाति ।

१ - ४ - कन्प्रकरणे चञ्चद्ब्र्हतोः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ४ - कन्प्रकरणे चञ्चद्ब्र्हतोः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ४ - चँचत्कः ।

४ - ४ - बृहत्कः ।

१ - १५ - अनत्यन्तगतौ क्तान्तात् तमादयः पूर्वविप्रतिषिद्धम् ।

२ - १५ - अनत्यन्तगतौ क्तान्तात् तमादयः भवन्ति पूर्वविप्रतिषेधेन ।

३ - १५ - अनत्यन्तगतौ क्तान्तात् कन् भवति इति अस्य अवकाशः अनत्यन्तगतेः वचनम् प्रकर्षस्य अवचनम् ।

४ - १५ - भिन्नकम् ।

५ - १५ - छिन्नकम् ।

६ - १५ - तमादीनाम् अवकाशः प्रकर्षस्य वचनम् अनत्यन्तगतेः अवचनम् ।

७ - १५ - पटुतरः ।

८ - १५ - पटुतमः ।

९ - १५ - उभयवचने उभयम् प्राप्नोति ।

१० - १५ - भिन्नतरकम् ।

११ - १५ - छिन्नतरकम् ।

१२ - १५ - तमादयः भवन्ति पूर्वविप्रतिषेधेन ।

१३ - १५ - तदन्तात् च स्वार्थे कन्वचनम् ।

१४ - १५ - तदन्तात् च स्वार्थे कन् वक्तव्यः ।

१५ - १५ - भिन्नतरकम् ।

१ - ५ - सामिवचने प्रतिषेधानर्थक्यम् प्रकृत्यभिहितत्वात् ।

२ - ५ - सामिवचने प्रतिषेधः अनर्थकः ।

३ - ५ - किम् कारणम् ।

४ - ५ - प्रकृत्यभिहितत्वात् ।

५ - ५ - प्रकृत्यभिहितः सः अर्थः इति कृत्वा कन् न भविष्यति ।

१ - ३९ - अध्युत्तरपदात् प्रत्ययविधानानुपपत्तिः विग्रहाभावात् ।

२ - ३९ - अध्युत्तरपदात् प्रत्ययविधेः अनुपपत्तिः ।

३ - ३९ - किम् कारणम् ।

४ - ३९ - विग्रहाभावात् ।

५ - ३९ - विग्रहपूर्विका तद्धितोत्पत्तिः ।

६ - ३९ - न च अध्युत्तरपदेन विग्रहः दृश्यते ।

७ - ३९ - तस्मात् तत्र इदम् इति सधीनर् ।

८ - ३९ - तस्मात् तत्र इदम् इति सधीनर् प्रत्ययः वक्तव्यः ।

९ - ३९ - राजनि इदम् राजाधीनम् ।

१० - ३९ - यदि सधीनर् क्रियते सकारस्य इत्सञ्ज्ञा न प्राप्नोति ।

११ - ३९ - इह च श्र्यधीनः भ्र्वधीनः इति अङ्गस्य इति इयङुवङौ स्याताम् ।

१२ - ३९ - सूत्रम् च भिद्यते ।

१३ - ३९ - यथान्यासम् एव अस्तु ।

१४ - ३९ - ननु च उक्तम् अध्युत्तरपदात् प्रत्ययविधानानुपपत्तिः विग्रहाभावात् इति ।

१५ - ३९ - न एषः दोषः ।

१६ - ३९ - अस्ति कारणम् येन अत्र विग्रहः न भवति ।

१७ - ३९ - किम् कारणम् ।

१८ - ३९ - नित्यप्रत्ययः अयम् ।

१९ - ३९ - के पुनः नित्यप्रत्ययाः ।

२० - ३९ - तमादयः प्राक् कनः ञ्यादयः प्राक् वुनः आमादयः प्राक् मयटः बृहतीजात्यन्ताः समासान्ताः च इति ।

२१ - ३९ - एवम् तर्हि न अयम् प्रत्ययविधिः उपालभ्यते ।

२२ - ३९ - किम् तर्हि ।

२३ - ३९ - प्रकृतिः उपालभ्यते ।

२४ - ३९ - अध्युत्तरपदा प्रकृतिः न अस्ति ।

२५ - ३९ - किम् कारणम् ।

२६ - ३९ - विग्रहाभावात् ।

२७ - ३९ - विग्रहपूर्विका समासवृत्तिः ।

२८ - ३९ - न च अधिना विग्रहः दृश्यते ।

२९ - ३९ - एवम् तर्हि बहुव्रीहिः भविष्यति ।

३० - ३९ - किम् कृतम् भवति ।

३१ - ३९ - भवति वै कः चित् अस्वपदविग्रहः अपि बहुव्रीहिः ।

३२ - ३९ - तत् यथा शोभनम् मुखम् अस्याः सुमुखी इति ।

३३ - ३९ - न एवम् शक्यम् ।

३४ - ३९ - इह हि महदधीनम् इति आत्त्वकपौ प्रसज्येयाताम् ।

३५ - ३९ - एवम् तर्हि अव्ययीभावः भविष्यति ।

३६ - ३९ - एवम् अपि अधेः पूर्वनिपातः प्राप्नोति ।

३७ - ३९ - राजदन्तादिषु पाठः करिष्यते ।

३८ - ३९ - अथ वा सप्तमीसमासः अयम् ।

३९ - ३९ - अधिः शौण्डादिषु पठ्यते ।

१ - ८ - दिग्ग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ८ - अस्त्रियाम् इति इयति उच्यमाने प्राचीना ब्राह्मणी अवाचीना शिखा इति अत्र अपि प्रसज्येत ।

३ - ८ - दिग्ग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति ।

४ - ८ - अथ स्त्रीग्रहणम् किमर्थम् यावता दिक्शब्दः स्त्रीविषयः एव ।

५ - ८ - भवति वै कः चित् दिक्शब्दः अस्त्रीविषयः अपि ।

६ - ८ - तत् यथा प्राक् प्राचीनम् ।

७ - ८ - प्रत्यक् प्रतीचीनम् ।

८ - ८ - उचक् उदीचीनम् ।

१ - ५ - स्त्रीग्रहणम् किमर्थम् न स्वार्थिकः अयम् स्वार्थिकाः च प्रकृतितः लिङ्गवचनानि अनुवर्तन्ते ।

२ - ५ - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् स्त्रीग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः स्वार्थिकाः अतिवर्तन्ते अपि लिङ्गवचनानि ।

३ - ५ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

४ - ५ - गुडकल्पा द्राक्षा ।

५ - ५ - तैलकल्पा प्रसन्ना पयस्कल्पा यवागूः इति एतत् सिद्धम् भवति ।

१ - ४८ - सकृदादेशे अभ्यावृत्तिग्रहणम् निवर्त्यम् ।

२ - ४८ - किम् प्रयोजनम् ।

३ - ४८ - पुनः पुनः आवृत्तिः अभ्यावृत्तिः ।

४ - ४८ - न च एकस्य पुनः पुनः आवृत्तिः भवति ।

५ - ४८ - अथ क्रियाग्रहणम् अनुवर्तते आहोस्वित् न ।

६ - ४८ - किम् च अर्थः अनुवृत्त्या ।

७ - ४८ - बाढम् अर्थः ।

८ - ४८ - इह मा भूत् एकः भुङ्क्ते इति ।

९ - ४८ - अथ अनुवर्तमाने अपि क्रियाग्रहणे इह कस्मात् न भवति ।

१० - ४८ - एकः पाकः इति ।

११ - ४८ - पूर्वयोः च योगयोः कस्मात् न भवति ।

१२ - ४८ - द्वौ पाकौ. त्रयः पाकाः ।

१३ - ४८ - चत्वारः पाकाः ।

१४ - ४८ - पञ्च पाकाः ।

१५ - ४८ - दश पाकाः इति ।

१६ - ४८ - न एतत् क्रियागणनम् ।

१७ - ४८ - किम् तर्हि ।

१८ - ४८ - द्रव्यगणनम् एतत् ।

१९ - ४८ - कथम् ।

२० - ४८ - कृदभिहितः भावः द्रव्यवत् भवति इति ।

२१ - ४८ - इह अपि तर्हि द्रव्यगणनात् न प्राप्नोति ।

२२ - ४८ - सकृत् भुक्त्वा ।

२३ - ४८ - सकृत् भोक्तुम् इति ।

२४ - ४८ - पूर्वयोः च योगयोः द्विः भुक्त्वा द्विः बोक्तुम् त्रिः भुक्त्वा त्रिः भोक्तुम् पञ्चकृत्वा भुक्त्वा पञ्चकृत्वा भोक्तुम् दशकृत्वा भुक्त्वा दशकृत्वा भोक्तुम् इति द्रव्यगणनान् न प्राप्नोति ।

२५ - ४८ - यदि खलु अपि पुनः पुनः आवृत्तिः अभ्यावृत्तिः द्विः आवृत्ते सकृत् इति स्यात् त्रिः आवृत्ते द्विः इति ।

२६ - ४८ - एवम् तर्हि अनुवर्तते अभ्यावृत्तिग्रहणम् न तु पुनः पुनः आवृत्तिः अभ्यावृत्तिः ।

२७ - ४८ - किम् तर्हि अभिमुक्ःी प्रवृत्तिः अभ्यावृत्तिः ।

२८ - ४८ - पूर्वा च परे प्रति अभिमुक्ःी परे च पूर्वाम् प्रति अभिमुख्यौ ।

२९ - ४८ - यत् अपि उच्यते अनुवर्तमाने अपि क्रियाग्रहणे इह कस्मात् न भवति ।

३० - ४८ - एकः पाकः इति ।

३१ - ४८ - पूर्वयोः च योगयोः कस्मात् न भवति ।

३२ - ४८ - द्वौ पाकौ. त्रयः पाकाः ।

३३ - ४८ - चत्वारः पाकाः ।

३४ - ४८ - पञ्च पाकाः ।

३५ - ४८ - दश पाकाः इति परिहृतम् एतत् ।

३६ - ४८ - न एतत् क्रियागणनम् ।

३७ - ४८ - किम् तर्हि ।

३८ - ४८ - द्रव्यगणनम् एतत् ।

३९ - ४८ - कथम् ।

४० - ४८ - कृदभिहितः भावः द्रव्यवत् भवति इति ।

४१ - ४८ - ननु च उक्तम् इह अपि तर्हि द्रव्यगणनात् न प्राप्नोति ।

४२ - ४८ - सकृत् भुक्त्वा ।

४३ - ४८ - सकृत् भोक्तुम् इति ।

४४ - ४८ - पूर्वयोः च योगयोः द्विः भुक्त्वा द्विः बोक्तुम् त्रिः भुक्त्वा त्रिः भोक्तुम् पञ्चकृत्वा भुक्त्वा पञ्चकृत्वा भोक्तुम् दशकृत्वा भुक्त्वा दशकृत्वा भोक्तुम् इति द्रव्यगणनान् न प्राप्नोति ।

४५ - ४८ - न एषः दोषः ।

४६ - ४८ - क्रियागणनात् भविष्यति ।

४७ - ४८ - कथम् ।

४८ - ४८ - कृदभिहितः भावः द्रव्यवत् अपि क्रियावत् अपि भवति ।

१ - ९ - देवतान्तात् इति उच्यते ।

२ - ९ - तत इदम् न सिध्यति ।

३ - ९ - पितृदेवत्यम् इति ।

४ - ९ - किम् कारणम् ।

५ - ९ - न हि ल्पितरः देवता ।

६ - ९ - न एषः दोषः ।

७ - ९ - दिवेः ऐश्वर्यकर्मणः देवः ।

८ - ९ - तस्मात् स्वार्थे तल् ।

९ - ९ - एवम् च कृत्वा देवदेवत्यम् अपि सिद्धम् भवति ।

१ - ९ - तलि स्त्रीलिङ्गवचनम् ।

२ - ९ - तलि स्त्रीलिङ्गम् वक्तव्यम् ।

३ - ९ - देवता ।

४ - ९ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

५ - ९ - देवशब्दः अयम् पुंलिङ्गः स्वार्थिकः च अयम् ।

६ - ९ - स्वार्थिकाः च प्रकृतितः लिङ्गवचनानि अनुवर्तन्ते ।

७ - ९ - उक्तम् वा ।

८ - ९ - किम् उक्तम् ।

९ - ९ - स्वार्थिकाः अतिवर्तन्ते अपि लिङ्गवचनानि इति ।

१ - ८८ - लोहितात् लिङ्गबाधनम् वा ।

२ - ८८ - लोहितात् लिङ्गबाधनम् वा इति वक्तव्यम् ।

३ - ८८ - लोहितिक ।

४ - ८८ - लोहिनिका ।

५ - ८८ - अक्षरसमूहे छन्दसः उपसङ्ख्यानम् ।

६ - ८८ - अक्षरसमूहे छन्दसः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

७ - ८८ - ओ श्रावय इति चतुरक्षरम् ।

८ - ८८ - अस्तु श्रौषट् इति चतुरक्षरम् ।

९ - ८८ - ये यजामहे इति पञ्चाक्षरम् ।

१० - ८८ - यज इति द्व्यक्षरम् ।

११ - ८८ - द्व्यक्षरः वषट्कारः ।

१२ - ८८ - एषः वै सप्तदशाक्षरः छन्दस्यः प्रज्ञापतिः यज्ञम् अनु विहितः ।

१३ - ८८ - छन्दसि बहुभिर्वसव्यैरुपसङ्ख्यानम् ।

१४ - ८८ - छन्दसि बहुभिर्वसव्यैरुपसङ्ख्यानम् ।

१५ - ८८ - हस्तौ पृणस्व बहुविः वसव्यैः ।

१६ - ८८ - अग्निरीशेवसव्यस्य ।

१७ - ८८ - अग्निरीशेवसव्यस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१८ - ८८ - उक्तम् वा ।

१९ - ८८ - किम् उक्तम् ।

२० - ८८ - स्वार्थविज्ञानात् सिद्धम् इति ।

२१ - ८८ - अपस्यः वसानाः ।

२२ - ८८ - अपः वसानाः ।

२३ - ८८ - स्वे ओक्ये ।

२४ - ८८ - स्वे ओके ।

२५ - ८८ - कव्यः असि हव्यसूदन ।

२६ - ८८ - कविः असि ।

२७ - ८८ - रौद्रेण अनीकेन कव्यतायै ।

२८ - ८८ - कवितयै ।

२९ - ८८ - आमुष्यायणस्य ।

३० - ८८ - अमुष्यपुत्रस्य ।

३१ - ८८ - क्षेम्यस्य ईशे ।

३२ - ८८ - क्षेमस्य ईशे ।

३३ - ८८ - क्षेम्यम् अध्यवस्यति ।

३४ - ८८ - क्षेमम् अध्यवस्यति ।

३५ - ८८ - आयुः वर्चस्यम् ।

३६ - ८८ - वर्चः एव वर्चस्यम् ।

३७ - ८८ - निष्केवल्यम् ।

३८ - ८८ - निष्केवलम् ।

३९ - ८८ - उक्थ्यम् ।

४० - ८८ - उक्थम् ।

४१ - ८८ - जन्यम् ताभिः सजन्यम् ताभिः ।

४२ - ८८ - जनम् ताभिः सजनं ताभिः ।

४३ - ८८ - स्तोमैः जनयामि नव्यम् ।

४४ - ८८ - नवम् ।

४५ - ८८ - प्र नः नव्येभिः ।

४६ - ८८ - नवैः ।

४७ - ८८ - ब्रह्म पूर्व्यम् ।

४८ - ८८ - पाथः पूर्व्यम् ।

४९ - ८८ - तनुषु पूर्व्यम् ।

५० - ८८ - पूर्वम् ।

५१ - ८८ - पूर्व्याहः ।

५२ - ८८ - पूर्वाहः ।

५३ - ८८ - पूर्व्याः विशः ।

५४ - ८८ - पूर्वाः विशः ।

५५ - ८८ - पूर्व्यासः ।

५६ - ८८ - पूर्वासः ।

५७ - ८८ - सः प्र पूर्व्यः ।

५८ - ८८ - सः प्र पूर्वः ।

५९ - ८८ - अग्निम् वै पूर्व्यम् ।

६० - ८८ - पूर्वम् ।

६१ - ८८ - तम् जुषस्व यविष्ठ्य ।

६२ - ८८ - यविष्ठ ।

६३ - ८८ - होत्रवाहम् यविष्ठ्यम् ।

६४ - ८८ - यविष्ठम् ।

६५ - ८८ - त्वम् ह यत् यविष्ठ्य ।

६६ - ८८ - यविष्ठ ।

६७ - ८८ - समावत् वसति समावत् गृह्णाति ।

६८ - ८८ - समम् वसति समम् गृह्णाति ।

६९ - ८८ - समावत् देवयज्ञे हस्तौ ।

७० - ८८ - समम् ।

७१ - ८८ - समावत् वीर्यावहानि ।

७२ - ८८ - समानि ।

७३ - ८८ - समावत् वीर्याणि करोति ।

७४ - ८८ - समानि ।

७५ - ८८ - उ ईवते उ लोकम् ।

७६ - ८८ - यः ईवते ब्रह्मणे ।

७७ - ८८ - यः इयते ।

७८ - ८८ - नवस्य नूत्नप्तनखाः च ।

७९ - ८८ - नवस्य नू इति अयम् आदेशः वक्तव्यः त्नप्तनखाः च प्रत्ययाः वक्तव्याः ।

८० - ८८ - नूत्नम् ।

८१ - ८८ - नूतनम् ।

८२ - ८८ - नवीनम् ।

८३ - ८८ - नः च पुराणे प्रात् ।

८४ - ८८ - नः च पुराणे प्रात् वक्तव्यः त्नप्तनखाः च प्रत्ययाः वक्तव्याः ।

८५ - ८८ - प्रणम् ।

८६ - ८८ - प्रत्नम् ।

८७ - ८८ - प्रतनम् ।

८८ - ८८ - प्रीणम् ।

१ - ५१ - तत् इति अनेन किम् प्रतिनिर्दिश्यते ।

२ - ५१ - वाक् एव ।

३ - ५१ - यत् एव वाचा व्यवहिर्यते तत् कर्मणा क्रियते ।

४ - ५१ - अण्प्रकरणे कुलालवरुडनिषादचण्डालामित्रेभ्यः छन्दसि ।

५ - ५१ - अण्प्रकरणे कुलालवरुडनिषादचण्डालामित्रेभ्यः छन्दसि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

६ - ५१ - कौलालः ।

७ - ५१ - वाऋउडः ।

८ - ५१ - नैषादः ।

९ - ५१ - चाण्डालः ।

१० - ५१ - आमित्रः ।

११ - ५१ - भागरूपनामभ्यः धेयः ।

१२ - ५१ - भागरूपनामभ्यः धेयः वक्तव्यः ।

१३ - ५१ - भागधेयम् ।

१४ - ५१ - रूपधेयम् ।

१५ - ५१ - नामधेयम् ।

१६ - ५१ - मित्रात् छन्दसि ।

१७ - ५१ - मित्रात् छन्दसि धेयः वक्तव्यः ।

१८ - ५१ - मित्रधेये यतस्व ।

१९ - ५१ - अण् अमित्रात् च ।

२० - ५१ - अण् अमित्रात् च इति वक्तव्यम् ।

२१ - ५१ - मैत्रः ।

२२ - ५१ - आमित्रः ।

२३ - ५१ - सान्नाय्यानुजावरानुषूकचातुष्प्राश्यराक्षोघ्नवैयातवैकृतवारिवस्कृताग्रायणाग्रहायणसान्तपनानि निपात्न्यन्ते ।

२४ - ५१ - सान्नाय्यम् ।

२५ - ५१ - आनुजावरः ।

२६ - ५१ - आनुषूकः ।

२७ - ५१ - चातुष्प्राश्यः ।

२८ - ५१ - राक्षोघ्नः ।

२९ - ५१ - वैयातः ।

३० - ५१ - वैकृतः ।

३१ - ५१ - वारिवस्कृतः ।

३२ - ५१ - आग्रायणः ।

३३ - ५१ - आग्रहायणः ।

३४ - ५१ - सान्तपनः ।

३५ - ५१ - अग्नीध्रसाधारणात् अञ् ।

३६ - ५१ - अग्नीध्रसाधारणात् अञ् वक्तव्यः ।

३७ - ५१ - आग्नीध्रम् ।

३८ - ५१ - साधारणम् ।

३९ - ५१ - अयवसमरुद्भ्याम् छन्दसि ।

४० - ५१ - अयवसमरुद्भ्याम् छन्दसि अञ् वक्तव्यः ।

४१ - ५१ - आयवसे वर्धन्ते ।

४२ - ५१ - मारुतम् शर्धः ।

४३ - ५१ - नवसूरमर्तयविष्ठेभ्यः यत् ।

४४ - ५१ - नवसूरमर्तयविष्ठेभ्यः यत् वक्तव्यः ।

४५ - ५१ - नव्यः ।

४६ - ५१ - सूर्यः ।

४७ - ५१ - मर्त्यः ।

४८ - ५१ - यविष्थ्यः ।

४९ - ५१ - क्षेमात् यः ।

५० - ५१ - क्षेमात् यः वक्तव्यः ।

५१ - ५१ - क्षेम्यः तिष्ठन् प्रतरणः सुवीरः ।

१ - ७ - बह्वल्पार्थात् मङ्गलवचनम् [ऋमङ्गलामङ्गलवचनम्] । बह्वल्पार्थात् मङ्गलवचनम् [मङ्गलामङ्गलवचनम् ] कर्तव्यम् ।

२ - ७ - बहुशः देहि ।

३ - ७ - अनिष्टेषु श्राद्धादिषु मा भूत् ।

४ - ७ - इष्टेषु प्राशित्रादिषु यथा स्यात् ।

५ - ७ - अल्पशः देहि ।

६ - ७ - इष्टेषु प्राशित्रादिषु मा भूत् ।

७ - ७ - अनिष्टेषु श्राद्धादिषु यथा स्यात् ।

१ - ५ - तसिप्रकरणे आद्यादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ५ - तसिप्रकरणे आद्यादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ५ - आदितः ।

४ - ५ - मध्यतः ।

५ - ५ - अन्ततः ।

१ - २१ - च्विविधौ अभूततद्भावग्रहणम् ।

२ - २१ - च्विविधौ अभूततद्भावग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - २१ - इह मा भूत् ।

४ - २१ - सम्पद्यन्ते यवाः ।

५ - २१ - सम्पद्यन्ते शालयः इति ।

६ - २१ - अथ क्रियमाणे अपि वा अभूततद्भावग्रहणे इह कस्मात् न भवति ।

७ - २१ - सम्पद्यन्ते अस्मिन् क्षेत्र शालयः इति ।

८ - २१ - प्रकृतिविवक्षाग्रहणम् च ।

९ - २१ - प्रकृतिविवक्षाग्रहणम् च कर्तव्यम् ।

१० - २१ - समीपादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् ।

११ - २१ - समीपादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१२ - २१ - समीपी भवति ।

१३ - २१ - अभ्याशी भवति ।

१४ - २१ - अन्तिकी भवति ।

१५ - २१ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

१६ - २१ - न हि असमीपम् समीपम् भवति ।

१७ - २१ - किम् तर्हि ।

१८ - २१ - असमीपस्थम् समीपस्थम् भवति ।

१९ - २१ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

२० - २१ - न वक्तव्यम् ।

२१ - २१ - तात्स्थ्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति ।

१ - १७ - किमर्थः चकारः ।

२ - १७ - स्वरार्थः ।

३ - १७ - चितः अन्तः उदात्तत्ः भवति इति उदात्तत्वम् यथा स्यात् ।

४ - १७ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

५ - १७ - एकाच् अयम् ।

६ - १७ - तत्र न अर्थः स्वरार्थेन चकारेण अनुबन्धेन ।

७ - १७ - प्रत्ययस्वरेण एव सिद्धम् ।

८ - १७ - अतः उत्तरम् पठति ।

९ - १७ - डाचि चित्करणम् विशेषणार्थम् ।

१० - १७ - डाचि चित्करणम् क्रियते विशेषणार्थम् ।

११ - १७ - क्व विशेषणाऋथेन अर्थः ।

१२ - १७ - लोहितादिडाज्भ्यः क्यष् इति ।

१३ - १७ - डा इति हि उच्यमाने इडा अतः अपि प्रसज्येत ।

१४ - १७ - अर्थवद्ग्रहणे न अनर्थकस्य इति एवम् एतस्य न भविष्यति ।

१५ - १७ - इह तर्हि प्राप्नोति ।

१६ - १७ - नाभा पृथिव्याः निहितः दविद्युतत् ।

१७ - १७ - तस्मात् चकारः कर्तव्यः ।

१ - २ - भद्रात् च इति वक्तव्यम् ।

२ - २ - भद्रा करोति ।

१ - ७० - अन्तग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ७० - अन्तः यथा स्यात् ।

३ - ७० - न एअतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - ७० - प्रत्यय्परत्वेन अपि एतत् सिद्धम् ।

५ - ७० - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

६ - ७० - तद्ग्रहणेन ग्रहणम् यथा स्यात् ।

७ - ७० - कानि पुनः तद्ग्रहणस्य प्रयोजनानि ।

८ - ७० - प्रयोजनम् अव्ययीभावद्विगुद्वन्द्वतत्पुरुषबहुव्रीहिसञ्ज्ञाः ।

९ - ७० - अव्ययीभावः प्रयोजनम् ।

१० - ७० - प्रतिराजम् ।

११ - ७० - उपराजम् ।

१२ - ७० - अव्ययीभावः च समासः नपुंसकलिङ्गः भवति इति नपुंसकलिङ्गता यथा स्यात् ।

१३ - ७० - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

१४ - ७० - लिङ्गम् अशिष्यम् लोकाश्रयत्वात् लिङ्गस्य ।

१५ - ७० - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

१६ - ७० - न अव्ययीभावात् अतः अम् तु अपञ्चम्याः इति एषः विधिः यथा स्यात् ।

१७ - ७० - अव्ययीभाव ।

१८ - ७० - द्विगु ।

१९ - ७० - द्विगुसञ्ज्ञा च प्रयोजनम् ।

२० - ७० - पञ्चगवम् ।

२१ - ७० - दशगवम् ।

२२ - ७० - द्विगुः च समासः नपुंसकलिङ्गः भवति इति नपुंसकलिङ्गता यथा स्यात् ।

२३ - ७० - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

२४ - ७० - लिङ्गम् अशिष्यम् लोकाश्रयत्वात् लिङ्गस्य ।

२५ - ७० - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

२६ - ७० - द्विपुरी ।

२७ - ७० - त्रिपुरी ।

२८ - ७० - द्विगोः अकारान्तात् इति ईकारः यथा स्यात् ।

२९ - ७० - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

३० - ७० - पुरशब्दः अयम् अकारान्तः ।

३१ - ७० - तेन समासः भविष्यति ।

३२ - ७० - आतः च अकारान्तः इति आह ।

३३ - ७० - क्षेमे सुभिक्षे कृतसञ्चयानि पुराणि विनयन्ति कोपम् इति ।

३४ - ७० - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

३५ - ७० - द्विधुरी त्रिधुरी ।

३६ - ७० - द्विगोः अकारान्तात् इति ङीप् यथा स्यात् ।

३७ - ७० - द्विगु ।

३८ - ७० - द्वन्द्व ।

३९ - ७० - द्वन्द्वसञ्ज्ञा च प्रयोजनम् ।

४० - ७० - वाक्त्वचम् ।

४१ - ७० - स्रक्त्वचम् ।

४२ - ७० - द्वन्द्वः च समासः नपुंसकलिङ्गः भवति इति नपुंसकलिङ्गता यथा स्यात् ।

४३ - ७० - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४४ - ७० - लिङ्गम् अशिष्यम् लोकाश्रयत्वात् लिङ्गस्य ।

४५ - ७० - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

४६ - ७० - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

४७ - ७० - कोशः च निषत् च कोशनिषदम् ।

४८ - ७० - कोशनिषदिनी ।

४९ - ७० - द्वन्द्वोपतापगर्ह्यात् प्राणिस्थात् इनिः इति इनिः यथा स्यात् ।

५० - ७० - द्वन्द्व ।

५१ - ७० - तत्पुरुष ।

५२ - ७० - तत्पुरुषसञ्ज्ञा च प्रयोजनम् ।

५३ - ७० - परमधुरा उत्तमधुरा ।

५४ - ७० - परवत् लिङ्गम् द्वन्द्वतत्पुरुषयोः इति परवल्लिङ्गता यथा स्यात् ।

५५ - ७० - न एतत् अस्ति प्रय्जोनम् ।

५६ - ७० - उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषः ।

५७ - ७० - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

५८ - ७० - अर्धधुरा ।

५९ - ७० - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

६० - ७० - लिङ्गम् अशिष्यम् लोकाश्रयत्वात् लिङ्गस्य ।

६१ - ७० - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

६२ - ७० - इदम् तर्हि ।

६३ - ७० - निर्धुरः ।

६४ - ७० - अव्ययम् तत्पुरुषे प्रकृतिस्वरम् भवति इति एषः स्वरः यथा स्यात् ।

६५ - ७० - तत्पुरुष ।

६६ - ७० - बहुव्रीहि ।

६७ - ७० - बहुव्रीहिसञ्ज्ञा च प्रयोजनम् ।

६८ - ७० - उच्चधुरः ।

६९ - ७० - नीचधुरः ।

७० - ७० - बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् भवति इति एषः स्वरः यथा स्यात् ।

१ - ८ - इदम् विप्रतिषिद्धम् ।

२ - ८ - कः प्रतिषेधः ।

३ - ८ - परिगणिताभ्यः प्रकृतिभ्यः समासान्तः विधीयते न च तत्र का चित् पूजनान्ता प्रकृतिः निर्दिश्यते ।

४ - ८ - न एतत् विप्रतिषिद्धम् ।

५ - ८ - न एवम् विज्ञायते ।

६ - ८ - याभ्यः प्रकृतिभ्यः समासान्तः विधीयते न चेत् ताः पूजनान्ताः भवन्ति इति ।

७ - ८ - कथम् तर्हि ।

८ - ८ - न चेत् ताः पूजनात् पराः भवन्ति इति ।

१ - १२ - पूजायाम् स्वतिग्रहणम् ।

२ - १२ - पूजायाम् स्वतिग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - १२ - सुराजा ।

४ - १२ - अतिराजा ।

५ - १२ - क्व मा भूत् ।

६ - १२ - परमगवः ।

७ - १२ - उत्तमगवः ।

८ - १२ - प्राग्बहुव्रीहिग्रहणम् च ।

९ - १२ - प्राग्बहुव्रीहिग्रहणम् च कर्तव्यम् ।

१० - १२ - इह मा भूत् ।

११ - १२ - स्वक्षः ।

१२ - १२ - अत्यक्षः इति ।

१ - ५ - क्षेपे इति किमर्थम् ।

२ - ५ - कस्य राजा किंराजा ।

३ - ५ - क्षेपे इति शक्यम् अकर्तुम् ।

४ - ५ - कस्मात् न भवति कस्य राजा किंराजा इति ।

५ - ५ - लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति ।

१ - १७ - डच्प्रकरणे सङ्ख्यायाः तत्पुरुषस्य उपसङ्ख्यानम् निस्त्रिंशाद्यर्थम् ।

२ - १७ - डच्प्रकरणे सङ्ख्यायाः तत्पुरुषस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १७ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - १७ - निस्त्रिंशाद्यर्थम् ।

५ - १७ - निस्त्रिंशानि वर्षाणि ।

६ - १७ - निश्चत्वारिंशानि वर्षाणि ।

७ - १७ - अन्यत्र अधिकलोपात् ।

८ - १७ - अन्यत्र अधिकलोपात् इति वक्तव्यम् ।

९ - १७ - इह मा भूत् ।

१० - १७ - एकाधिका विंशतिः एकविंशतिः ।

११ - १७ - द्व्यधिका विंशतिः द्वाविंशतिः ।

१२ - १७ - अव्ययादेः इति वक्तव्यम् ।

१३ - १७ - इह मा भूत् ।

१४ - १७ - गोत्रिंशत् ।

१५ - १७ - गोचत्वारिंशत् इति ।

१६ - १७ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

१७ - १७ - यदि अपि एतत् उच्यते अथ वा एतर्हि अन्यत्र अधिकलोपात् इति एतत् न क्रियते ।

१ - १५ - अनक्षे इति कथम् इदम् विज्ञायते ।

२ - १५ - न चेत् अक्षधूरन्तः समासः इति आहोस्वित् न चेत् अक्षः समासार्थः इति ।

३ - १५ - किम् च अतः ।

४ - १५ - यदि विज्ञायते न चेत् अक्षधूरन्तः समासः इति सिद्धम् अक्षस्य धूः अक्षधूः इति ।

५ - १५ - इदम् तु न सिध्यति ।

६ - १५ - दृढधूः अयम् अक्षः ।

७ - १५ - अस्तु तर्हि न चेत् अक्षः समासार्थः इति ।

८ - १५ - सिद्धम् दृढधूः अक्षः इति ।

९ - १५ - इदम् तु न सिध्यति ।

१० - १५ - अक्षस्य धूः अक्षधूः इति ।

११ - १५ - एवम् तर्हि न एवम् विज्ञायते न चेत् अक्षधूरन्तः समासः इति न अपि न चेत् अक्षः समासार्थः इति ।

१२ - १५ - कथम् तर्हि ।

१३ - १५ - न चेत् अक्षस्य धूः इति ।

१४ - १५ - एवम् च कृत्वा न अपि न चेत् अक्षधूरन्तः समासः इति विज्ञायते न अपि न चेत् अक्षः समासार्थः इति ।

१५ - १५ - अथ च उभयोः न भवति ।

१ - ६ - अदर्शनात् इति उच्यते ।

२ - ६ - तत्र इदम् न सिध्यति ।

३ - ६ - कवराक्षम् ।

४ - ६ - अदर्शनात् इति शक्यम् अकर्तुम् ।

५ - ६ - कथम् ब्राह्मणक्षि क्षत्रियाक्षि ।

६ - ६ - अप्राण्यङ्गात् इति वक्तव्यम् ।

१ - २८ - आद्याः त्रयः बहुव्रीहयः ।

२ - २८ - अद्रष्टा चतुर्णाम् अचतुरः ।

३ - २८ - विद्रष्टा चतुर्णाम् विचतुरः ।

४ - २८ - सुद्रष्टा चतुर्णाम् सुचतुरः ।

५ - २८ - ततः परे एकादश द्वन्द्वाः ।

६ - २८ - स्त्रीपुंस धेन्वनडुह ऋक्साम वाङ्मनस अक्षिभ्रुव दारगव ऊर्वष्ठीव पदष्ठीव नक्तन्दिव रात्रिन्दिव अहर्दिव ।

७ - २८ - ततः अव्ययीभावः ।

८ - २८ - सह रजसा सरजसम् ।

९ - २८ - ततः तत्पुरुषः ।

१० - २८ - निश्रितम् श्रेयः निःश्रेयसम् ।

११ - २८ - ततः षष्ठीसमासः ।

१२ - २८ - पुरुषस्य आयुः पुरुषायुषम् ।

१३ - २८ - ततः द्विगू ।

१४ - २८ - द्वे आयुषी द्व्यायुषम् ।

१५ - २८ - त्रीणि आयूंषि त्र्यायुषम् ।

१६ - २८ - ततः द्वन्द्वः ।

१७ - २८ - ऋक् च यजुः च र्ग्यजुषम् ।

१८ - २८ - जातादयः उक्षान्ताः समानाधिकरणाः ।

१९ - २८ - जातः उक्षा जातोक्षः ।

२० - २८ - महान् उक्षा महोक्षः ।

२१ - २८ - वृद्धः उक्षा वृद्धोक्षः ।

२२ - २८ - ततः अव्ययीभावः ।

२३ - २८ - शुनः समीपम् उपशुनम् ।

२४ - २८ - ततः सप्तमीसमासः गोष्ठे श्वा गोष्ठश्वः ।

२५ - २८ - चतुरः अच्प्रकरणे त्र्युपाभ्याम् उपसङ्ख्यानम् ।

२६ - २८ - चतुरः अच्प्रकरणे त्र्युपाभ्याम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

२७ - २८ - त्रिचतुराः ।

२८ - २८ - उपचतुराः ।

१ - ३ - पल्यराजभ्याम् च इति वक्तव्यम् ।

२ - ३ - पल्यवर्चसम् ।

३ - ३ - राजवर्चसम् ।

१ - ५ - अहर्ग्रहणम् द्वन्द्वार्थम् ।

२ - ५ - अहर्ग्रहणम् द्वन्द्वार्थम् द्रष्टव्यम् ।

३ - ५ - किम् उच्यते द्वन्द्वार्थम् इति न पुनः तत्पुरुषार्थम् अपि स्यात् ।

४ - ५ - तत्पुरुषाभावात् ।

५ - ५ - न हि रात्र्यन्तः अहरादिः तत्पुरुषः अस्ति ।

१ - ५ - अह्नः अह्नवचनानर्थक्यम् च अह्नः टखोः नियमवचनात् ।

२ - ५ - अह्नः अह्नवचनम् अनर्थकम् ।

३ - ५ - किम् कारणम् ।

४ - ५ - अह्नः टखोः नियमवचनात् ।

५ - ५ - अह्नः टखोः एव इति एतत् नियमार्थम् भविष्यति ।

१ - ५ - अनसन्तात् नपुंसकात् छन्दसि वा इति वक्तव्यम् ।

२ - ५ - ब्रह्मसामम् ।

३ - ५ - ब्रह्मसाम ।

४ - ५ - देवच्छन्दसम् ।

५ - ५ - देवच्छन्दः ।

१ - ९ - किमर्थम् षच् प्रत्ययान्तरम् विधीयते न टच् प्रकृतः सः अनुवर्तिष्यते ।

२ - ९ - अतः उत्तरम् पठति ।

३ - ९ - षचि प्रत्ययान्तरकरणम् अनन्तोदात्तार्थम् ।

४ - ९ - षचि प्रत्ययान्तरम् क्रियते ।

५ - ९ - किम् प्रयोजनम् ।

६ - ९ - अनन्तोदात्तार्थम् ।

७ - ९ - अनन्तोदात्ताः प्रयोजयन्ति ।

८ - ९ - चक्रसक्थम् ।

९ - ९ - चक्रसक्थी ।

१ - ६ - किमर्थम् मूर्ध्नः ष प्रत्ययान्तरम् विधीयते न षच् प्रकृतः सः अनुवर्तिष्यते ।

२ - ६ - मूर्ध्नः च षवचनम् ।

३ - ६ - किम् ।

४ - ६ - अनन्तोदात्तार्थम् इति एव ।

५ - ६ - द्विमूर्धः ।

६ - ६ - त्रिमूर्धः ।

१ - २२ - अपि प्रधानपूरणीग्रहणम् ।

२ - २२ - अपि प्रधानपूरणीग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - २२ - प्रधानम् या पूरणी इति वक्तव्यम् ।

४ - २२ - इह मा भूत् ।

५ - २२ - कल्याणी पञ्चमी अस्य पक्षस्य कल्याणपञ्चमीकः पक्षः ।

६ - २२ - अथ इह कथम् भवितव्यम् ।

७ - २२ - कल्याणी पञ्चमी असाम् रात्रीणाम् इति ।

८ - २२ - कल्याणीपञ्चमाः रात्रयः इति भवितव्यम् ।

९ - २२ - रत्रयः अत्र प्रधानम् ।

१० - २२ - नेतुः नक्षत्रे उपसङ्ख्यानम् ।

११ - २२ - नेतुः नक्षत्रे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१२ - २२ - पुष्यनेत्राः ।

१३ - २२ - मृगनेत्राः ।

१४ - २२ - छन्दसि च ।

१५ - २२ - छन्दसि च नेतुः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१६ - २२ - बृहस्पतिनेत्राः ।

१७ - २२ - सोमनेत्राः ।

१८ - २२ - मासात् भृतिप्रत्ययपूर्वपदात् ठज्विधिः ।

१९ - २२ - मासात् भृतिप्रत्ययपूर्वपदात् ठच् विधेयः ।

२० - २२ - पञ्चकमासिकः ।

२१ - २२ - षट्कमासिकः ।

२२ - २२ - दशकमासिकः ।

१ - ५ - खरखुराभ्याम् च नस् वक्तव्यः ।

२ - ५ - खरणाः ।

३ - ५ - खुरणाः ।

४ - ५ - शितिनाः अर्चनाः अहिनाः इति नैगमाः ।

५ - ५ - शितिनाः अर्चनाः अहिनाः ।

१ - २ - वेः ग्रः वक्तव्यः ।

२ - २ - विग्रः ।

१ - ३ - ऊधसः अनङि स्त्रीग्रहणम् ।

२ - ३ - ऊधसः अनङि स्त्रीग्रहणम् कर्तव्यम् इह मा भूत् ।

३ - ३ - महोधाः पर्जन्यः इति ।

१ - ६ - गन्धस्य इत्त्वे तदेकान्तग्रहणम् ।

२ - ६ - गन्धस्य इत्त्वे तदेकान्तग्रहणम् कर्तव्यम् इह मा भूत् ।

३ - ६ - शोभनाः गन्धाः अस्य सुगन्धः आपणिकः इति ।

४ - ६ - अथ अनुलिप्ते कथम् भवितव्यम् ।

५ - ६ - यदि तावत् यत् अनुगतम् तत् अभिसमीक्षितम् सुगन्धिः इति भवितव्यम् ।

६ - ६ - अथ यत् प्रविशीर्णम् सुगन्धः इति भवितव्यम् ।

१ - २९ - शेषात् इति उच्यते ।

२ - २९ - कः शेषः नाम ।

३ - २९ - याभ्यः प्रकृतिभ्यः समासान्तः नि विधीयते सः शेषः ।

४ - २९ - किमर्थम् पुनः शेषग्रहणम् क्रियते ।

५ - २९ - याभ्यः प्रकृतिभ्यः समासान्तः विधीयते ताभ्यः मा भूत् इति ।

६ - २९ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

७ - २९ - ये प्रतिपदम् विधीयन्ते ते तत्र बाधकाः भविष्यन्ति ।

८ - २९ - अनवकाशाः हि विधयः बाधकाः भवन्ति सावकाशाः च समासान्ताः ।

९ - २९ - कः अवकाशः ।

१० - २९ - विभाषा कप् ।

११ - २९ - यदा न कप् सः अवकाशः ।

१२ - २९ - कपः प्रसङ्गे उभयम् प्राप्नोति ।

१३ - २९ - परत्वात् कप् प्राप्नोति ।

१४ - २९ - तस्मात् शेषग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१५ - २९ - किम् पुनः इदम् शेषग्रहणम् कबपेक्षम् यस्मात् बहुव्रीहेः कप् इति आहोस्वित् समासान्तापेक्षम् यस्मात् बहुव्रीहेः समासान्तः न विहितः इति ।

१६ - २९ - किम् च अतः ।

१७ - २९ - यदि विज्ञायते कबपेक्षम् अनृचः बह्वृचः इति अत्र अपि प्राप्नोति ।

१८ - २९ - अथ समासान्तापेक्षम् अनृक्कम् बह्वृक्कम् सूक्तम् इति न सिध्यति ।

१९ - २९ - अस्तु कबपेक्षम् ।

२० - २९ - कथम् अनृचः बह्वृचः इति ।

२१ - २९ - विशेषे एतत् वक्तव्यम् ।

२२ - २९ - अनृचः माणवे बह्वृचः चरणशाखायाम् इति ।

२३ - २९ - इदम् तर्हि ऊधसः अनङि स्त्रीग्रहणम् चोदितम् ।

२४ - २९ - तस्मिन् क्रियमाणे अपि प्राप्नोति ।

२५ - २९ - एवम् तर्हि न एव कबपेक्षम् शेषग्रहणम् न अपि समासान्तापेक्षम् ।

२६ - २९ - किम् तर्हि अनन्तरः यः बहुव्रीह्यधिकारः सः अपेक्ष्यते ।

२७ - २९ - अनन्तरे बहुव्रीह्यधिकारे यस्मात् बहुव्रीहेः समासान्तः न विहितः इति ।

२८ - २९ - कथम् अनृचः बह्वृचः इति ।

२९ - २९ - वक्तव्यम् एव अनृचः माणवे बह्वृचः चरणशाखायाम् इति ।

१ - ६ - ईयसः उपसर्जनदीर्घत्वम् च ।

२ - ६ - ईयसः उपसर्जनदीर्घत्वम् च वक्तव्यम् ।

३ - ६ - बह्व्यः श्रेयस्यः अस्य बहुश्रेयसी ।

४ - ६ - विद्यमानश्रेयसी ।

५ - ६ - पुंवद्वचनात् सिद्धम् ।

६ - ६ - पुंवद्भावः अत्र भवति ईयसः बहुव्रीहौ पुंवद्वचनम् इति ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:19.8600000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

मूमीर

  • पु. कढत , ऊन्ह राख . 
RANDOM WORD

Did you know?

Gotra. Vats & vatsayan are same ?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.