TransLiteral Foundation

पाद ४ - खण्ड ५१

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ५१
१ - १३ - ठक्प्रकरणे तत् आह इति माशब्दादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - १३ - ठक्प्रकरणे तत् आह इति माशब्दादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १३ - माशब्दिकः नैत्यशब्दिकः कार्यशब्दिकः ।

४ - १३ - आहौ प्रभूतादिभ्यः ।

५ - १३ - आहौ प्रभूतादिभ्यः ठक् वक्तव्यः ।

६ - १३ - प्रभूतम् आह प्राभूतिकः ।

७ - १३ - पार्याप्तिकः ।

८ - १३ - पृच्छतौ सुस्नातादिभ्यः ।

९ - १३ - पृच्छतौ सुस्नातादिभ्यः ठक् वक्तव्यः ।

१० - १३ - सौस्नातिकः सौखरात्रिकः सौखशायिकः ।

११ - १३ - गच्छतौ परदारादिभ्यः ।

१२ - १३ - गच्छतौ परदारादिभ्यः ठक् वक्तव्यः ।

१३ - १३ - पारदारिकः गौरुतल्पिकः ।

१ - ४ - इह केषाम् चित् सांहितिकम् षत्वम् केषाम् चित् षिदर्थम् ।

२ - ४ - तत्र न ज्ञायते केषाम् सांहितिकम् षत्वम् केषाम् षिदर्थम् इति ।

३ - ४ - परिगणनम् कर्तव्यम् ।

४ - ४ - आकर्षात् पर्पादेः भस्त्रादिभ्यः कुसीद्सूत्रात् च आवसथात् किसरादेः षितः षट् एते ठगधिकारे ।

१ - २ - वीवधात् च इति वक्तव्यम् ।

२ - २ - वैवधिकः ।

१ - २३ - नित्यग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - २३ - विभषा मा भूत् ।

३ - २३ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - २३ - पूर्वस्मिन् एव योगे विभाषाग्रहणम् निवृत्तम् ।

५ - २३ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

६ - २३ - त्रेः मम्नित्यवचनम् विषयार्थम् ।

७ - २३ - नित्यम् त्र्यन्तम् मब्विषयम् एव यथा स्यात् ।

८ - २३ - केवलस्य प्रयोगः मा भूत् ।

९ - २३ - अस्ति प्रयोजनम् एतत् ।

१० - २३ - किम् तर्हि इति. तत्र यथाधिकारम् तद्विषयप्रसङ्गः ।

११ - २३ - तत्र यथाधिकारम् तद्विषयता प्राप्नोति ।

१२ - २३ - निर्वृत्ते इत् वर्तते ।

१३ - २३ - तेन निर्वृत्ते एव त्र्यन्तम् मब्विषयम् स्यात् ।

१४ - २३ - ये अन्ये उपचाराः तत्र न स्यात् ।

१५ - २३ - कृत्रिमम् महत् सुविहितम् इति ।

१६ - २३ - एवम् तर्हि भावे इति प्रकृत्य इमप् वक्तव्यः कुट्टिमा भूमिः सेकिमः असिः इति एवमर्थम् ।

१७ - २३ - ततः वक्तव्यम् त्रेः ।

१८ - २३ - त्रेः मप् भवति ।

१९ - २३ - ततः नित्यम् ।

२० - २३ - नित्यम् त्र्यन्तात् इमप् इति ।

२१ - २३ - किमर्थम् इदम् ।

२२ - २३ - नित्यम् त्र्यन्तम् इमब्विषये एव यथा स्यात् ।

२३ - २३ - केवलस्य प्रयोगः मा भूत् इति ।

१ - ३ - अयम् योगः शक्यः अवक्तुम् ।

२ - ३ - कथम् चूर्णी चूर्णिनौ चूर्णिनः इति ।

३ - ३ - इनिना एतत् मत्वर्थीयेन सिद्धम् ।

१ - १४ - लवणात् लुग्वचनानर्थक्यम् रसवाचिव्तात् ।

२ - १४ - लवणात् लुग्वचनम् अनर्थकम् ।

३ - १४ - किम् कारणम् ।

४ - १४ - रसवाचिव्तात् ।

५ - १४ - रसवाची एषः लवणशब्दः ।

६ - १४ - न एषः संसृष्टनिमित्तः ।

७ - १४ - आतः च रसवाची ।

८ - १४ - असंसृष्टे च दर्शनात् ।

९ - १४ - असंसृष्टे अपि हि लवणशब्दः वर्तते ।

१० - १४ - तत् यथा ।

११ - १४ - लवणम् क्षीरम् लवणम् पानीयम् इति ।

१२ - १४ - संसृष्टे च अदर्शनात् ।

१३ - १४ - संसृष्टे अपि च यदा न उपलभ्यते तदा आह ।

१४ - १४ - अलवणः सूपः अलवणः शाकम् इति ।

१ - १५ - अयुक्तः अयम् निर्देशः ।

२ - १५ - यत् असौ अल्पम् दत्त्वा बहु गृह्णाति तत् गर्ह्यम् ।

३ - १५ - कथम् तर्हि निर्देशः कर्तव्यः ।

४ - १५ - प्रयच्छति गर्हाय इति ।

५ - १५ - सः तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः ।

६ - १५ - न कर्तव्यः ।

७ - १५ - तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति ।

८ - १५ - गर्ह्यार्थम् गर्ह्यम् ।

९ - १५ - मेस्याल्लोपः वा ।

१० - १५ - मेस्याच्छब्दलोपः वा द्रष्टव्यः ।

११ - १५ - द्विगुणम् मे स्यात् इति प्रयच्छति द्वैगुणिकः ।

१२ - १५ - त्रैगुणिकः ।

१३ - १५ - वृद्धेः वृधुषिभावः ।

१४ - १५ - वृद्धेः वृधुषिभावः वक्तव्यः ।

१५ - १५ - वार्धुषिकः ।

१ - ३ - अधर्मात् च ।

२ - ३ - अधर्मात् च इति वक्तव्यम् ।

३ - ३ - आधर्मिकः ।

१ - १० - नृनराभ्याम् अञ्वचनम् ।

२ - १० - नृनराभ्याम् च इति वक्तव्यम् ।

३ - १० - नुः धर्म्या नारी ।

४ - १० - नरस्य अपि नारी ।

५ - १० - विशसितुः इड्लोपः च ।

६ - १० - विशसितुः इड्लोपः च अञ् च वक्तव्यः ।

७ - १० - विशसितुः धर्म्यम् वैशस्त्रम् ।

८ - १० - विभाजयितुः णिलोपः च ।

९ - १० - विभाजयितुः णिलोपः च अञ् च वक्तव्यः ।

१० - १० - विभाजयितुः धर्म्यम् वैभाजित्रम् ।

१ - ७ - किम् यस्य मृदङ्गः शिल्पम् सः मार्दङ्गिकः ।

२ - ७ - किम् च अतः ।

३ - ७ - कुम्भकारे प्राप्नोति ।

४ - ७ - एवम् तर्हि उत्तरपदलोपः द्रष्टव्यः ।

५ - ७ - शिल्पम् इव शिल्पम् ।

६ - ७ - मृदङ्ग्वादनम् शिल्पम् अस्य मार्दङ्गिकः ।

७ - ७ - पैठरिकः ।

१ - १६ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - १६ - न कक् एव उच्यते का रूपसिद्धिः शाक्तीकः याष्टीकः इति ।

३ - १६ - शक्तियष्ट्योः ईकारः अन्ते कशब्दः च प्रत्ययः ।

४ - १६ - न सिध्यति ।

५ - १६ - विभाषा च एव हि शक्तियष्ट्योः ईकारः अपि च के अणः इति ह्रस्वत्वम् प्रसज्येत ।

६ - १६ - एवम् तर्हि इकक् उच्यते ।

७ - १६ - का रूपसिद्धिः ।

८ - १६ - शाक्तीकः याष्टीकः इति ।

९ - १६ - सवर्णदीर्घत्वेन सिद्धम् ।

१० - १६ - न सिध्यति ।

११ - १६ - यस्य इति च लोपः प्राप्नोति ।

१२ - १६ - इकारोच्चारणसामार्थ्यात् न भविष्यति ।

१३ - १६ - यदि तर्हि प्राप्नुवन् विधिः उच्चारणसामर्थ्यात् बाध्यते सवर्णदीर्घत्वम् अपि न प्राप्नोति ।

१४ - १६ - यम् विधिम् प्रति उपदेशः अनर्थकः सः विधिः बाध्यते ।

१५ - १६ - यस्य तु विधेः निमित्तम् एव न असौ बाध्यते ।

१६ - १६ - यस्य इति लोपम् च प्रति इकारोच्चारणम् अनर्थकम् सवर्णदीर्घत्वस्य तु निमित्तम् एव ।

१ - ७ - किम् यस्य अस्ति मतिः सः आस्तिकः ।

२ - ७ - किम् च अतः ।

३ - ७ - चौरे अपि प्राप्नोति ।

४ - ७ - एवम् तर्हि इतिलोपः अत्र द्रष्टव्यः ।

५ - ७ - अस्ति इति अस्य मतिः आस्तिकः ।

६ - ७ - न अस्ति इति अस्य मतिः नास्तिकः ।

७ - ७ - दिष्टम् इति अस्य मतिः दैष्टिकः ।

१ - ६ - किम् यस्य छत्रधारणम् शीलम् सः छात्रः ।

२ - ६ - किम् च अतः ।

३ - ६ - राजपुरुषे प्राप्नोति ।

४ - ६ - एवम् तर्हि उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः. छत्रम् इव छत्रम् ।

५ - ६ - गुरुः छत्रम् ।

६ - ६ - गुरुणा शिष्यः छत्रवत् छाद्यः शिष्येण च गुरुः छत्रवत् परिपाल्यः ।

१ - १२ - हितम् भक्षाः इति चतुर्थीनिर्देशः ।

२ - १२ - हितम् भक्षाः इति चतुर्थीनिर्देशः कर्तव्यः ।

३ - १२ - इतरथा हि अनिर्देशः ।

४ - १२ - इतरथा हि निर्देशः न भवति ।

५ - १२ - हितशब्देन च योगे चतुर्थी विधीयते ।

६ - १२ - सा प्राप्नोति ।

७ - १२ - सः तर्हि चतुर्थीनिर्देशः कर्तव्यः ।

८ - १२ - न कर्तव्यः ।

९ - १२ - एवम् वक्ष्यामि ।

१० - १२ - हितम् भक्षाः तस्मै ।

११ - १२ - ततः दीयते नियुक्तम् ।

१२ - १२ - तत् अस्मै इति ।

१ - १८ - वहत्यभिधाने रथशकटहलसीरेभ्यः प्रत्ययविधानानर्थक्यम् विहितत्वात् ।

२ - १८ - वहत् इति अभिधाने रथशकटहलसीरेभ्यः प्रत्ययविधानम् अनर्थकम् ।

३ - १८ - किम् कारणम् ।

४ - १८ - विहितत्वात् ।

५ - १८ - विहितः अत्र प्रत्ययः तस्य इदम् इति ।

६ - १८ - शब्दभेदात् अविधानम् ।

७ - १८ - शब्दभेदात् अविधिः सः भवति ।

८ - १८ - अन्यः हि शब्दः रथम् वहति अन्यः हि रथस्य वोढा इति ।

९ - १८ - शब्दभेदात् अविधानम् इति चेत् अर्थाश्रयत्वात् प्रत्ययविधानस्य अर्थसामान्यात् सिद्धम् ।

१० - १८ - शब्दभेदात् अविधानम् इति चेत् अर्थाश्रयः प्रत्ययविधिः ।

११ - १८ - सः एव अर्थ रथम् वहति सः एव रथस्य वोढा इति ।

१२ - १८ - तत्र अर्थसामान्यात् सिद्धम् ।

१३ - १८ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

१४ - १८ - यः द्वौ रथौ वहति सः द्विरथ्यः ।

१५ - १८ - यः द्वयोः रथयोः वोढा सः द्विरथः ।

१६ - १८ - तेन सति लुक् भवति ।

१७ - १८ - अनेन सति कस्मात् न भवति ।

१८ - १८ - प्राक् दीव्यतः इति उच्यते ।

१ - १२ - किम् निपात्यते ।

२ - १२ - जनन्याः जनीभावः निपात्यते यत् च प्रत्ययः ।

३ - १२ - जन्याः इति निपातनानर्थक्यम् पञ्चमीनिर्देशात् ।

४ - १२ - जन्याः इति निपातनम् अनर्थकम् ।

५ - १२ - किम् कारणम् ।

६ - १२ - पञ्चमीनिर्देशात् ।

७ - १२ - जननीशब्दात् एषा पञ्चमी ।

८ - १२ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

९ - १२ - सर्वकालः प्रत्ययविधिः यथा विज्ञायेत ।

१० - १२ - जनीम् वहन्ति जन्याः ।

११ - १२ - जनीम् वोढारः जन्याः ।

१२ - १२ - जनीम् अवाक्षुः जन्याः इति ।

१ - ११ - विध्यति अकरणेन ।

२ - ११ - विध्यति अकरणेन इति वक्तव्यम् ।

३ - ११ - इतरथा ह अतिप्रसङ्गः ।

४ - ११ - अधनुषा इति उच्यमाने अत्रिप्रसङ्गः भवति ।

५ - ११ - इह अपि प्रसज्येत ।

६ - ११ - शर्कराभिः विध्यति ।

७ - ११ - कण्टकैः विध्यति इति ।

८ - ११ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

९ - ११ - न वक्तव्यम् ।

१० - ११ - कस्मात् न भवति शर्कराभिः विध्यति कण्टकैः विध्यति इति ।

११ - ११ - अनभिधानात् ।

१ - १० - गृहपतिना संयुक्ते इति उच्यते ।

२ - १० - तत्र दक्षिणाग्नौ अपि प्राप्नोति ।

३ - १० - दक्षिणाग्निः अपि गृहपतिना संयुज्यते ।

४ - १० - एवम् तर्हि गृहपतिना संयुक्ते इति उच्यते सर्वः च गृहपतिना संयुक्तः ।

५ - १० - तत्र प्रकर्षगतिः भविष्यति साधीयः यः गृहपतिना संयुक्तः इति ।

६ - १० - कः च साधीयः ।

७ - १० - यस्मिन् पत्नीसंयाज्याः क्रियन्ते ।

८ - १० - अथ वा गृहपतिः नाम मन्त्रः ।

९ - १० - सः यस्मिन् उच्यते ।

१० - १० - अथ वा सञ्ज्ञायाम् इति वर्तते ।

१ - ९ - मासतन्वोः अनन्तरार्थे वा ।

२ - ९ - मासतन्वोः अनन्तरार्थे वा इति वक्तव्यम् ।

३ - ९ - मधु अस्मिन् असिति मधु अनन्तरम् वा मधव्यः माधवः ।

४ - ९ - लुगकारेकाररेफाः च ।

५ - ९ - लुगकारेकाररेफाः च प्रत्ययाः वक्तव्याः ।

६ - ९ - लुक् मधुः तपः नभः ।

७ - ९ - अकारः इषः ऊर्जः ।

८ - ९ - इकारः शुचिः ।

९ - ९ - रेफः च शुक्रः ।

१ - १८ - अक्षरसमूहे छन्दसः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - १८ - अक्षरसमूहे छन्दसः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १८ - ओ श्रावय इति चतुरक्षरम् ।

४ - १८ - अस्तु श्रौषट् इति चतुरक्षरम् ।

५ - १८ - ये यजामहे इति पञ्चाक्षरम् ।

६ - १८ - यज इति द्व्यक्षरम् ।

७ - १८ - द्व्यक्षरः वषट्कारः ।

८ - १८ - एषः वै सप्तदशाक्षरः छन्दस्यः प्रज्ञापतिः यज्ञम् अनु विहितः ।

९ - १८ - छन्दसि बहुभिर्वसव्यैरुपसङ्ख्यानम् ।

१० - १८ - छन्दसि बहुभिर्वसव्यैरुपसङ्ख्यानम् ।

११ - १८ - हस्तौ पृणस्व बहुविः वसव्यैः ।

१२ - १८ - अग्निरीशेवसव्यस्य ।

१३ - १८ - अग्निरीशेवसव्यस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१४ - १८ - तत् तर्हि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१५ - १८ - न कर्तव्यम् ।

१६ - १८ - स्वार्थविज्ञानात् सिद्धम् ।

१७ - १८ - स्वार्थविज्ञानात् सिद्धम् एतत् ।

१८ - १८ - वसवः एव वसव्याः पान्तु ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:19.2030000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

retardation time

  • ंमंदन काल 
RANDOM WORD

Did you know?

कोणतीही ही पूजा करण्याआधी संकल्प कां करावा?
Category : Hindu - Puja Vidhi
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.