TransLiteral Foundation

पाद ४ - खण्ड ४१

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ४१
१ - ८० - हिस्वोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणम् लादेशप्रतिषेधार्थम् ।

२ - ८० - हिस्वोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणम् कर्तव्यम् हिः परस्मैपदानाम् यथा स्यात् स्वः आत्मनेपदानाम् इति ।

३ - ८० - किम् प्रयोजनम् ।

४ - ८० - लादेशप्रतिषेधार्थम् ।

५ - ८० - लादेशौ हिस्वौ मा भूताम् इति ।

६ - ८० - किम् च स्यात् यदि लादेशौ हिस्वौ स्याताम् ।

७ - ८० - तिङन्तम् पदम् इति पदसञ्ज्ञा न स्यात् ।

८ - ८० - मात् भूत् एवम् ।

९ - ८० - सुबन्तम् पदम् इति पदसञ्ज्ञा भविष्यति ।

१० - ८० - कथम् स्वाद्युत्पत्तिः ।

११ - ८० - लकारस्य कृत्त्वात् प्रातिपदिकत्वम् तदाश्रयम् प्रत्ययविधानम् ।

१२ - ८० - लकारः कृत् ।

१३ - ८० - तस्य कृत्त्वात् कृत् प्रातिपदिकम् इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा ।

१४ - ८० - प्रातिपदिकाश्रया स्वाद्युत्पत्तिः अपि भविष्यति ।

१५ - ८० - यदि स्वाद्युत्पत्तिः सुपाम् श्रवणम् प्राप्नोति ।

१६ - ८० - अव्ययात् इति सुब्लुक् भविष्यति ।

१७ - ८० - कथम् अव्ययत्वम् ।

१८ - ८० - विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाः च निपाताः भवन्ति इति निपातसञ्ज्ञा ।

१९ - ८० - निपातम् अव्ययम् इति अव्ययसञ्ज्ञा ।

२० - ८० - इह तर्हि सः भवान् लुनीहि लुनीहि इति एव अयम् लुनाति तिङ् अतिङः इति निघातः न प्राप्नोति ।

२१ - ८० - समसङ्ख्यार्थम् च ।

२२ - ८० - समसङ्ख्यार्थम् च हिस्वोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणम् कर्तव्यम् हिः परस्मैपदानाम् यथा स्यात् स्वः आत्मनेपदानाम् ।

२३ - ८० - व्यतिकरः मा भूत् इति ।

२४ - ८० - न वा तध्वमोः आदेशवचनम् ज्ञापकम् पदादेशस्य ।

२५ - ८० - न वा हिस्वोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२६ - ८० - किम् कारणम् ।

२७ - ८० - तध्वमोः आदेशवचनम् ज्ञापकम् पदादेशस्य ।

२८ - ८० - यत् अयम् वा च तध्वमोः इति आह तत् ज्ञापयति आचार्यः पदादेशौ हिस्वौ इति ।

२९ - ८० - तत्र पदादेशे पित्त्वाटोः प्रतिषेधः ।

३० - ८० - तत्र पदादेशे पित्त्वस्य आटः च प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३१ - ८० - पित्त्वस्य तावत् ।

३२ - ८० - सः भवान् लुनीहि लुनीहि इति एव अयम् लुनाति ।

३३ - ८० - आटः खलु अपि ।

३४ - ८० - सः अहम् लुनीहि लुनीहि इति एवम् लुनानि ।

३५ - ८० - पित्त्वस्य तावत् न वक्तव्यः ।

३६ - ८० - पित्प्रतिषेधे योगविभागः करिष्यते ।

३७ - ८० - इह सेः हि भवति ।

३८ - ८० - ततः अपित् च ।

३९ - ८० - अपित् च भवति यावान् हिः नाम ।

४० - ८० - आटः च अपि न वक्तव्यः ।

४१ - ८० - आटि कृते साट्कस्य आदेशः भविष्यति ।

४२ - ८० - इदम् इह सम्प्रधार्यम् आट् क्रियताम् आदेशः इति ।

४३ - ८० - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

४४ - ८० - परत्वात् आडागमः ।

४५ - ८० - नित्यः आदेशः ।

४६ - ८० - कृते अपि आटि प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति ।

४७ - ८० - आट् अपि नित्यः ।

४८ - ८० - कृते अपि आदेशे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति ।

४९ - ८० - अनित्यः आट् ।

५० - ८० - अन्यस्य कृते अपि आदेशे प्राप्नोति अन्यस्य अकृते अपि प्राप्नोति ।

५१ - ८० - शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति ।

५२ - ८० - आदेशः अपि अनित्यः ।

५३ - ८० - अन्यस्य कृते आटि प्राप्नोति अन्यस्य अकृते ।

५४ - ८० - शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति ।

५५ - ८० - उभयोः अनित्ययोः परत्वात् आडागमः ।

५६ - ८० - आटि कृते साट्कस्य आदेशः भविष्यति ।

५७ - ८० - इदम् तर्हि सः अहम् भुङ्क्ष्व भुङ्क्ष्व इति एवम् भुनजै इति श्नसोः अल्लोपः इति अकारलोपः न प्राप्नोति ।

५८ - ८० - समसङ्ख्यार्थत्वम् च अपि अपरिहृतम् एव. सिद्धम् तु लोड्मध्यमपुरुषैकवचनस्य क्रियासमभिहारे द्विर्वचनात् ।

५९ - ८० - सिद्धम् एतत् ।

६० - ८० - कथम् ।

६१ - ८० - लोड्मध्यमपुरुषैकवचनस्य क्रियासमभिहारे द्वे भवतः इति वक्तव्यम् ।

६२ - ८० - केन विहितस्य क्रियासमभिहारे लोड्मध्यमपुरुषैकवचनस्य द्विर्वचनम् उच्यते ।

६३ - ८० - एतत् एव ज्ञापयति आचार्यः भवति क्रियासमभिहारे लोट् इति यत् अयम् क्रियासमभिहारे लोड्मध्यमपुरुषैकवचनस्य द्विर्वचनम् शास्ति ।

६४ - ८० - कुतः नु खलु एतत् ज्ञापकात् अत्र लोट् भविष्यति ।

६५ - ८० - न पुनः यः एव असौ अविशेषविहितः सः यदा क्रियासमभिहारे भवति तदा अस्य द्विर्वचनम् भवति इति ।

६६ - ८० - लोड्मध्यमपुरुषैकवचने एव खलु अपि सिद्धम् स्यात् ।

६७ - ८० - इमौ च अन्यौ हिस्वौ सर्वेषाम् पुरुषाणाम् सर्वेषाम् वचनानाम् इष्येते ।

६८ - ८० - सूत्रम् च भिद्यते ।

६९ - ८० - यथान्यासम् एव अस्तु ।

७० - ८० - ननु च उक्तम् हिस्वोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणम् लादेशप्रतिषेधार्थम् ।

७१ - ८० - समसङ्ख्यार्थम् च इति ।

७२ - ८० - न एषः दोषः ।

७३ - ८० - योगविभागात् सिद्धम् ।

७४ - ८० - योगविभागः करिष्यते ।

७५ - ८० - क्रियासमभिहारे लोट् भवति ।

७६ - ८० - ततः लोटः हिस्वौ भवतः ।

७७ - ८० - लोट् इति एव अनुवर्तते ।

७८ - ८० - लोटः यौ हिस्वौ इति ।

७९ - ८० - कथम् वा च तध्वमोः इति ।

८० - ८० - वा च तध्वम्भाविनः लोटः इति एवम् एतत् विज्ञायते ।

१ - १० - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - १० - अनुप्रयोगः यथा स्यात् ।

३ - १० - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - १० - हिस्वान्तम् अव्यक्तपदार्थकम् ।

५ - १० - तेन अपरिसमाप्तः अर्थः इति कृत्वा अनुप्रयोगः भविष्यति ।

६ - १० - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

७ - १० - यथाविधि इति वक्ष्यामि इति ।

८ - १० - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

९ - १० - समुच्चये सामान्यवचनस्य इति वक्ष्यति ।

१० - १० - तत्र अन्तरेण वचनम् यथाविधि अनुप्रयोगः भविष्यति ।

१ - ९ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - ९ - अनुप्रयोगः यथा स्यात् ।

३ - ९ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - ९ - हिस्वान्तम् अव्यक्तपदार्थकम् ।

५ - ९ - तेन अपरिसमाप्तः अर्थः इति कृत्वा अनुप्रयोगः भविष्यति ।

६ - ९ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

७ - ९ - सामान्यवचनस्य इति वक्ष्यामि इति ।

८ - ९ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

९ - ९ - सामान्यवचनस्य अनुप्रयोगः अस्तु विशेषवचनस्य इति सामान्यवचनस्य अनुप्रयोगः भविष्यति लघुत्वात् ।

१ - १० - उपसंवादाशङ्कयोः वचनानर्थक्यम् लिङर्थत्वात् ।

२ - १० - उपसंवादाशङ्कयोः वचनम् नर्थकम् ।

३ - १० - किम् कारणम् ।

४ - १० - लिङर्थत्वात् ।

५ - १० - लिङर्थे लेट् इति एव सिद्धम् ।

६ - १० - कः पुनः लिङर्थः ।

७ - १० - के चित् तावत् आहुः ।

८ - १० - हेतुहेतुमतोः लिङ् इति ।

९ - १० - अपरे आहुः वक्तव्यः एव एतस्मिन् विशेषे लिङ् ।

१० - १० - प्रयुज्यते हि लोके यदि मे भवान् इदम् कुर्यात् अहम् अपि ते इदम् दद्याम् ।

१ - १६ - तुमर्थे इति उच्यते ।

२ - १६ - कः तुमर्थः ।

३ - १६ - कर्ता ।

४ - १६ - यदि एवम् न अर्थः तुमर्थग्रहणेन ।

५ - १६ - येन एव खलु अपि हेतुना कर्तरि तुमुन् भवति तेन एव हेतुना सयादयः अपि भविष्यन्ति ।

६ - १६ - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् तुमर्थग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः अस्ति अन्यः कर्तुः तुमुनः अर्थः इति ।

७ - १६ - कः पुनः असौ ।

८ - १६ - भावः ।

९ - १६ - कुतः नु खलु एतत् भावे तुमुन् भविष्यति ।

१० - १६ - न पुनः कर्मादिषु कारकेषु इति ।

११ - १६ - ज्ञापकात् अयम् कर्तुः अपकृष्यते ।

१२ - १६ - न च अन्यस्मिन् अर्थे आदिश्यते ।

१३ - १६ - अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति इति स्वार्थे भविष्यति तत् यथा गुप्तिज्किद्भ्यः सन् यावादिभ्यः कन् इति ।

१४ - १६ - सः असौ स्वार्थे भवन् भावे भविष्यति ।

१५ - १६ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

१६ - १६ - अव्ययकृतः भावे भवन्ति इति एतत् न वक्तव्यम् भवति ।

१ - १२ - किमर्थम् मेङः सानुबन्धकस्य आत्त्वभूतस्य ग्रहणम् क्रियते न उदीचाम् मेङः इति एव उच्येत ।

२ - १२ - तत्र अयम् अपि अर्थः ।

३ - १२ - उदीचाम् मेङः इति व्यतिहारग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति ।

४ - १२ - किम् कारणम् ।

५ - १२ - तद्विषयः हि सः ।

६ - १२ - वय्तिहारविषयः एव मयतिः ।

७ - १२ - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् मेङः सानुबन्धकस्य आत्त्वभूतस्य ग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न अनुबन्धकृतम् अनेजन्तत्वम् भवति इति ।किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

८ - १२ - तत्र असरूपसर्वादेशदाप्प्रतिषेधे पृथक्त्वनिर्देशः अनाकारान्तत्वात् इति उक्तम् ।

९ - १२ - तत् न वक्तव्यम् भवति ।

१० - १२ - किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते न समानकर्तृकयोः पूर्वकाले इति एव सिद्धम् ।

११ - १२ - अपूर्वकालार्थः अयम् आरम्भः ।

१२ - १२ - पूर्वम् हि असौ याचते पश्चात् अपमयते ।

१ - १७ - इह कस्मात् न भवति पूर्वम् भुङ्क्ते पश्चात् व्रजति ।

२ - १७ - स्वशब्देन उक्तत्वात् न भवति ।

३ - १७ - न तर्हि इदानीम् इदम् भवति पूर्वम् भुक्त्वा ततः व्रजति इति ।

४ - १७ - न एतत् क्रियापौर्वकाल्यम् ।

५ - १७ - किम् तर्हि ।

६ - १७ - कर्तृपौर्वकाल्यम् ।

७ - १७ - पूर्वम् हि असौ भुक्त्वा अन्येभ्यः भोक्तृभ्यः ततः पश्चात् व्रजति अन्येभ्यः व्रजितृभ्यः ।

८ - १७ - इह कस्मात् न भवति आस्यते भोक्तुम् इति ।

९ - १७ - कुतः कस्मात् न भवति ।

१० - १७ - किम् आसेः आहोस्वित् भुजेः ।

११ - १७ - भुजेः कस्मात् न भवति ।

१२ - १७ - अपूर्वकालत्वात् ।

१३ - १७ - आसेः तर्हि कस्मात् न भवति ।

१४ - १७ - यस्मात् अत्र लट् भवति ।

१५ - १७ - एतत् अत्र प्रष्टव्यम् ।

१६ - १७ - लट् अत्र कथम् भवति इति ।

१७ - १७ - लट् च अत्र वासरूपेण भविष्यति ।

१ - ४० - समानकर्तृकयोः इति बहुषु अप्राप्तिः ।

२ - ४० - समानकर्तृकयोः इति बहुषु क्त्वा न प्राप्नोति ।

३ - ४० - स्नात्वा भुक्त्वा पीत्वा व्रजति इति ।

४ - ४० - किम् पुन कारणम् न सिध्यति ।

५ - ४० - द्विवचननिर्देशात् ।

६ - ४० - द्विवचनेन अयम् निर्देशः क्रियते ।

७ - ४० - तेन द्वयोः एव पौर्वकाल्ये स्यात् ।

८ - ४० - बहूनाम् न स्यात् ।

९ - ४० - सिद्धम् तु क्रियाप्रधनत्वात् ।

१० - ४० - सिद्धम् एतत् ।

११ - ४० - कथम् ।

१२ - ४० - क्रियाप्रधनत्वात् ।

१३ - ४० - क्रियाप्रधानः अयम् निर्देशः ।

१४ - ४० - न अत्र निर्देशः तन्त्रम् ।

१५ - ४० - कथम् पुनः तेन एव नाम निर्देशः क्रियते तत् च अतन्त्रम् स्यात् ।

१६ - ४० - तत्कारी च भवान् तद्द्वेषी च ।

१७ - ४० - नान्तरीयकत्वात् अत्र द्विवचनेन निर्देशः क्रियते ।

१८ - ४० - अवश्यम् कया चित् विभक्त्या केन चित् वचनेन निर्देशः कर्तव्यः ।

१९ - ४० - तत् यथा कः चित् अन्नार्थी शालिकलापम् सतुषम् सपलालम् आहरति नान्तरीयकत्वात् ।

२० - ४० - सः यावत् आदेयम् तावत् आदाय तुषपलालानि उत्सृजति ।

२१ - ४० - तथा कः चित् मांसार्थी मत्स्यान् सशकलान् सकण्टकान् आहरति नान्तरीयकत्वात् ।

२२ - ४० - सः यावत् आदेयम् तावत् आदाय शकलकण्टकान् उत्सृजति ।

२३ - ४० - एवम् इह अपि नान्तरीयकत्वात् द्विवचनेन निर्देशः क्रियते ।

२४ - ४० - न हि अत्र निर्देशः तन्त्रम् ।

२५ - ४० - एवम् अपि लोकविज्ञानात् न सिध्यति । तत् यथा ।

२६ - ४० - लोके ब्राह्मणानाम् पूर्वम् आनीयताम् इति उक्ते सर्वपूर्वः आनीयते ।

२७ - ४० - एवम् इह अपि सर्वपूर्वायाः क्रियायाः प्राप्नोति ।

२८ - ४० - अनन्त्यवचनात् तु सिद्धम् ।

२९ - ४० - समानकर्तृकयोः अनन्त्यस्य इति वक्तव्यम् ।

३० - ४० - सिध्यति ।

३१ - ४० - सूत्रम् तर्हि भिद्यते ।

३२ - ४० - यथान्यासम् एव अस्तु ।

३३ - ४० - ननु च उक्तम् समानकर्तृकयोः इति बहुषु अप्राप्तिः इति ।

३४ - ४० - परिहृतम् एतत् सिद्धम् तु क्रियाप्रधनत्वात् इति ।

३५ - ४० - ननु च उक्तम् एवम् अपि लोकविज्ञानात् न सिध्यति इति ।

३६ - ४० - न एषः दोषः सर्वेषाम् अत्र व्रजिक्रियाम् प्रति पौर्वकाल्यम् ।

३७ - ४० - स्नात्वा व्रजति भुक्त्वा व्रजति पीत्वा व्रजति इति ।

३८ - ४० - एवम् च कृत्वा प्रयोगः अनियतः भवति ।

३९ - ४० - स्नात्वा भुक्त्व पीत्वा व्रजति ।

४० - ४० - पीत्वा स्नात्वा भुत्वा व्रजति इति ।

१ - ११ - व्यादाय स्वपिति इति उपसङ्ख्यानम् अपूर्वकालत्वात् ।

२ - ११ - व्यादाय स्वपिति इति उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ११ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

४ - ११ - अपूर्वकालत्वात् ।

५ - ११ - पूर्वम् हि असौ स्वपिति पश्चात् व्याददाति ।

६ - ११ - न वा स्वप्नस्य अवकालत्वात् ।

७ - ११ - न वा कर्तव्यम् ।

८ - ११ - किम् कारणम् ।

९ - ११ - स्वप्नस्य अवकालत्वात् ।

१० - ११ - अवरकालः स्वप्नः ।

११ - ११ - अवश्यम् असौ व्यादाय मुहुर्तम् अपि स्वपिति ।

१ - १३ - किम् इयम् प्राप्ते विभाषा आहोस्वित् अप्राप्ते ।

२ - १३ - कथम् च प्राप्ते कथम् वा अप्राप्ते ।

३ - १३ - आभीक्ष्ण्ये इति वा नित्ये प्राप्ते अन्यत्र वा अप्राप्ते ।

४ - १३ - किम् च अतः ।

५ - १३ - यदि प्राप्ते आभीक्ष्ण्ये अनिष्टा विभाषा प्राप्नोति अन्यत्र च इष्टा न सिध्यति ।

६ - १३ - अथ अप्राप्ते ।

७ - १३ - अग्रादिषु अप्राप्तविधेः समासप्रतिषेधः ।

८ - १३ - अग्रादिषु अप्राप्तविधेः समासप्रतिषेधः वक्तव्यः ।

९ - १३ - सः तर्हि वक्तव्यः ।

१० - १३ - न वक्तव्यः ।

११ - १३ - उक्तम् एतत् अमा एव अव्ययेन इति अत्र एवकारकरणस्य प्रजोजनम् ।

१२ - १३ - अमा एव अव्ययेन यत् तुल्यविधानम् उपपदम् तत्र समासः यथा स्यात् ।

१३ - १३ - अमा च अन्येन च यत् तुल्यविधानम् उपपदम् तत्र मा भूत् इति ।

१ - १० - किमर्थम् स्वादुमि मकारान्तत्वम् निपात्यते न खमुञ् प्रकृतः सः अनुवर्तिष्यते ।

२ - १० - स्वादुमि मान्तनिपातनम् ईकाराभावार्थम् ।

३ - १० - स्वादुमि मान्तनिपातनम् क्रियते ईकाराभावार्थम् ।

४ - १० - ईकारः मा भूत् इति ।

५ - १० - स्वाद्वीम् कृत्वा यवागूम् भुङ्क्ते ।

६ - १० - स्वादुङ्कारम् यवागूम् भुङ्क्ते ।

७ - १० - च्व्यन्तस्य च मकारान्तार्थम् ।

८ - १० - च्व्यन्तस्य च मकारान्तत्वम् निपात्यते ।

९ - १० - अस्वादु स्वादु कृत्वा भुङ्क्ते ।

१० - १० - स्वादुङ्कारम् भुङ्क्ते ।

१ - ७१ - आ च तुमुनः समानाधिकरणे ।

२ - ७१ - आ च तुमुनः प्रत्ययाः समानाधिकरणे वक्तव्याः ।

३ - ७१ - केन ।

४ - ७१ - अनुप्रयोगेण ।

५ - ७१ - किम् प्रयोजनम् ।

६ - ७१ - स्वादुङ्कारम् यवागूः भुज्यते देवदत्तेन इति देवदत्ते तृतीया यथा स्यात् ।

७ - ७१ - किम् च कारणम् न स्यात् ।

८ - ७१ - णमुला अभिहितः कर्ता इति ।

९ - ७१ - ननु च भुजिप्रत्ययेन अनभिहितः कर्ता इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति तृतीया ।

१० - ७१ - यदि सति अभिधाने च अनभिधाने च कुतः चित् अनभिधानम् इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति तृतीया यवाग्वाम् द्वितीया प्राप्नोति ।

११ - ७१ - किम् कारणम् ।

१२ - ७१ - णमुला अनभिहितम् कर्म इति ।

१३ - ७१ - यदि पुनः अयम् कर्मणि विज्ञायेत ण एवम् शक्यम् ।

१४ - ७१ - इह हि स्वादुङ्कारम् यवागूम् भुङ्क्ते देवदत्तः इति यवाग्वाम् द्वितीया न स्यात् ।

१५ - ७१ - किम् कारणम् ।

१६ - ७१ - णमुला अभिहितम् कर्म इति ।

१७ - ७१ - ननु च भुजिप्रत्ययेन अनभिहितम् कर्म इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति द्वितीया ।

१८ - ७१ - यदि सति अभिधाने च अनभिधाने च कुतः चित् अनभिधानम् इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति द्वितीया देवदत्ते तृतीया प्राप्नोति ।

१९ - ७१ - किम् कारणम् ।

२० - ७१ - णमुला अनभिहितः कर्ता इति ।

२१ - ७१ - अथ अनेन क्त्वायाम् अर्थः पक्त्वा ओदनः भुज्यते देवदत्तेन इति ।

२२ - ७१ - बाढम् अर्थः ।

२३ - ७१ - देवदत्ते तृतीया यथा स्यात् ।

२४ - ७१ - किम् च कारणम् न स्यात् ।

२५ - ७१ - क्त्वया अभिहितः कर्ता इति ।

२६ - ७१ - ननु च भुजिप्रत्ययेन अनभिहितः कर्ता इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति तृतीया ।

२७ - ७१ - यदि सति अभिधाने च अनभिधाने च कुतः चित् अनभिधानम् इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति तृतीया ओदने द्वितीया प्राप्नोति ।

२८ - ७१ - किम् कारणम् ।

२९ - ७१ - क्त्वया अनभिहितम् कर्म इति ।

३० - ७१ - यदि पुनः अयम् कर्मणि विज्ञायेत ण एवम् शक्यम् ।

३१ - ७१ - इह हि पक्त्वा ओदनम् भुङ्क्ते देवदत्तः इति ओदने द्वितीया न स्यात् ।

३२ - ७१ - किम् कारणम् ।

३३ - ७१ - क्त्वया अभिहितम् कर्म इति ।

३४ - ७१ - ननु च भुजिप्रत्ययेन अनभिहितम् कर्म इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति द्वितीया ।

३५ - ७१ - यदि सति अभिधाने च अनभिधाने च कुतः चित् अनभिधानम् इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति द्वितीया देवदत्ते तृतीया प्राप्नोति ।

३६ - ७१ - किम् कारणम् ।

३७ - ७१ - क्त्वया अनभिहितः कर्ता इति ।

३८ - ७१ - अथ अनेन तुमुनि अर्थः ।

३९ - ७१ - भोक्तुम् ओदनः पच्यते देवदत्तेन ।

४० - ७१ - बाढम् अर्थः ।

४१ - ७१ - देवदत्ते तृतीया यथा स्यात् ।

४२ - ७१ - किम् च कारणम् न स्यात् ।

४३ - ७१ - तुमुना अभिहितः कर्ता इति ।

४४ - ७१ - ननु च पचिप्रत्ययेन अनभिहितः कर्ता इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति तृतीया ।

४५ - ७१ - यदि सति अभिधाने च अनभिधाने च कुतः चित् अनभिधानम् इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति तृतीया ओदने द्वितीया प्राप्नोति ।

४६ - ७१ - किम् कारणम् ।

४७ - ७१ - तुमुना अनभिहितम् कर्म इति ।

४८ - ७१ - यदि पुनः अयम् कर्मणि विज्ञायेत ण एवम् शक्यम् ।

४९ - ७१ - इह हि भोक्तुम् ओदनम् पचति देवदत्तः इति ओदने द्वितीया न स्यात् ।

५० - ७१ - किम् कारणम् ।

५१ - ७१ - तुमुना अभिहितम् कर्म इति ।

५२ - ७१ - ननु च पचिप्रत्ययेन अनभिहितम् कर्म इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति द्वितीया ।

५३ - ७१ - यदि सति अभिधाने च अनभिधाने च कुतः चित् अनभिधानम् इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति द्वितीया देवदत्ते तृतीया प्राप्नोति ।

५४ - ७१ - किम् कारणम् ।

५५ - ७१ - तुमुना अनभिहितः कर्ता इति ।

५६ - ७१ - अथ अनेन इह अर्थः पक्त्वा ओदनम् ग्रामः गम्यते देवदत्तेन ।

५७ - ७१ - बाढम् अर्थः ।

५८ - ७१ - देवदत्ते तृतीया यथा स्यात् ।

५९ - ७१ - किम् च कारणम् न स्यात् ।

६० - ७१ - क्त्वया अभिहितः कर्ता इति ।

६१ - ७१ - ननु च गमिप्रत्ययेन अनभिहितः कर्ता इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति तृतीया ।

६२ - ७१ - यदि सति अभिधाने च अनभिधाने च कुतः चित् अनभिधानम् इति कृत्वा अनभिहिताश्रयः विधिः भविष्यति तृतीया यत् उक्तम् ओदने द्वितीया प्राप्नोति इति सः दोषः न जायते ।

६३ - ७१ - तत् तर्हि वक्तव्यम् आ च तुमुनः समानाधिकरणे इति ।

६४ - ७१ - न वक्तव्यम् ।

६५ - ७१ - अव्ययकृतः भावे भवन्ति इति भावे भविष्यन्ति ।

६६ - ७१ - किम् वक्तव्यम् एतत् ।

६७ - ७१ - न हि ।

६८ - ७१ - कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते ।

६९ - ७१ - तुमर्थे इति वर्तते ।

७० - ७१ - तुमर्थः च कः ।

७१ - ७१ - भावः ।

१ - ७ - ऊलोपश्चास्यान्यतरस्याङ्ग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् ।

२ - ७ - कथम् गोष्पदम् वृष्टः देवः इति ।

३ - ७ - प्रातिः पूरणकर्मा ।

४ - ७ - तस्मात् एषः कः ।

५ - ७ - यदि कः विभतीनाम् श्रवणम् प्राप्नोति ।

६ - ७ - श्रूयन्ते एव अत्र विभक्तयः ।

७ - ७ - तत् यथा एकेन गोष्पदप्रेण ।

१ - २० - हनः करणे अनर्थकम् वचनम् हिंसार्थेभ्यः णमुल्विधानात् ।

२ - २० - हनः करणे अनर्थकम् वचनम् ।

३ - २० - किम् कारणम् ।

४ - २० - हिंसार्थेभ्यः णमुल्विधानात् ।

५ - २० - हिंसार्थेभ्यः णमुल्विधीयते ।

६ - २० - तेन एव सिद्धम् ।

७ - २० - अर्थवत् तु अहिंसार्थस्य विधानात् ।

८ - २० - अर्थवत् तु हन्तेः णमुल्वचनम् ।

९ - २० - कः अर्थः ।

१० - २० - अहिंसार्थस्य विधानात् ।

११ - २० - अहिंसार्थानाम् णमुल् यथा स्यात् ।

१२ - २० - अस्ति पुनः अयम् क्व चित् हन्तिः अहिंसार्थः यदर्थः विधिः स्यात् ।

१३ - २० - अस्ति इति आह ।

१४ - २० - पाण्युपघातम् वेदिम् हन्ति ।

१५ - २० - नित्यसमासार्थम् च ।

१६ - २० - नित्यसमासार्थम् च हिंसार्थात् अपि हन्तेः अनेन विधिः एषितव्यः ।

१७ - २० - कथम् पुनः इच्छता अपि हिंसार्थात् हन्तेः अनेन विधिः लभ्यः ।

१८ - २० - अनेन अस्तु तेन वा इति तेन स्यात् विप्रतिषेधेन ।

१९ - २० - हन्तेः पूर्वविप्रतिषेधः वार्त्तिकेन एव ज्ञापितः ।

२० - २० - यत् अयम् नित्यसमासार्थम् च इति आह तत् ज्ञापयति आचार्यः हिंसार्थात् अपि हन्तेः अनेन विधिः भवति इति ।

१ - ७ - इह कस्मात् न भवति ।

२ - ७ - ग्रामे बद्धः इति ।

३ - ७ - एवम् वक्ष्यामि ।

४ - ७ - अधिकरणे बन्धः सञ्ज्ञायाम् ।

५ - ७ - ततः कर्त्रोः जीवपुरुषयोः नशिवहोः इति ।

६ - ७ - कथम् अट्टालिकाबन्धम् बद्धः चण्डालिकाबनधम् बद्धः ।

७ - ७ - उपमाने कर्मणि च इति एवम् भविष्यति ।

१ - ३ - अयुक्तः अयम् निर्देशः ।

२ - ३ - तिरश्चि इति भवितव्यम् ।

३ - ३ - सौत्रः अयम् निर्देशः ।

१ - ६ - अर्थग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ६ - नाधाप्रत्यये इति इयति उच्यमाने इह एव स्यात् द्विधाकृत्य ।

३ - ६ - इह न स्यात् द्वैधङ्कृत्य ।

४ - ६ - अर्थग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति ।

५ - ६ - नाधाप्रत्यये सिद्धम् भवति यः च अन्यः तेन समानार्थः ।

६ - ६ - अथ प्रत्ययग्रहणम् किमर्थम् इह मा भूत् हिरुक् कृत्वा पृथक् कृत्वा

१ - ३ - अयुक्तः अयम् निर्देशः ।

२ - ३ - अनूचि इति भवितव्यम् ।

३ - ३ - सौत्रः अयम् निर्देशः ।

१ - ८६ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - ८६ - कर्तरि कृद्वचनम् अनादेशे स्वाऋथविज्ञानात् ।

३ - ८६ - कर्तरि कृतः भवन्ति इति उच्यते अनादेशे स्वाऋथविज्ञानात् ।

४ - ८६ - अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति ।

५ - ८६ - तत् यथा ।

६ - ८६ - गुप्तिज्किद्भ्यः सन् यावादिभ्यः कन् इति ।

७ - ८६ - एवम् इमे अपि प्रत्ययाः स्वार्थे स्युः ।

८ - ८६ - स्वार्थे मा भूवन् कर्तरि यथा स्युः इति एवमर्थम् इदम् उच्यते ।

९ - ८६ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

१० - ८६ - यम् इच्छति स्वार्थे आह तम् ।

११ - ८६ - भावे घञ् भवति इति ।

१२ - ८६ - कर्मणि तर्हि मा भूवन् इति ।

१३ - ८६ - कर्मणि अपि यम् इच्छति आह तम् ।

१४ - ८६ - धः कर्मणि ष्ट्रन् इति ।

१५ - ८६ - करणाधिकरणयोः तर्हि मा भूवन् इति ।

१६ - ८६ - करणाधिकरणयोः अपि यम् इच्छति आह तम् ।

१७ - ८६ - ल्युट् करणाधिकरणयोः भवति इति ।

१८ - ८६ - सम्प्रदानापादानयोः तर्हि मा भूवन् इति ।

१९ - ८६ - सम्प्रदानापादानयोः अपि यम् इच्छति आह तम् ।

२० - ८६ - दाशगोघ्नौ सम्प्रदाने भीमादयः अपादाने इति ।

२१ - ८६ - यः इदानीम् अन्यः प्रत्ययः शेषः सः अन्तरेण वचनम् कर्तरि एव भविष्यति ।

२२ - ८६ - तत् एव तर्हि प्रयोजनम् स्वार्थे मा भूवन् इति ।

२३ - ८६ - ननु च उक्तम् यम् इच्छति स्वार्थे आह तम् ।

२४ - ८६ - भावे घञ् भवति इति ।

२५ - ८६ - अन्यः सः भावः बाह्यः प्रकृत्यर्थात् ।

२६ - ८६ - अनेन इदानीम् आभ्यन्तरे भावे स्युः ।

२७ - ८६ - तत्र मा भूवन् इति कर्तृग्रहणम् ।

२८ - ८६ - कः पुनः अनयोः भावयोः विशेषः ।

२९ - ८६ - उक्तः भावभेदः भाष्ये ।

३० - ८६ - अस्ति प्रयोजनम् एतत् ।

३१ - ८६ - किम् तर्हि इति ।

३२ - ८६ - तत्र ख्युनादिप्रतिषेधः नानावाक्यत्वात् ।

३३ - ८६ - तत्र ख्युनादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३४ - ८६ - ख्युनादयः कर्तरि मा भूवन् इति ।

३५ - ८६ - ननु च करणे खुनादयः विधीयन्ते ।

३६ - ८६ - ते कर्तरि न भविष्यन्ति ।

३७ - ८६ - तेन च करणे स्युः अनेन च कर्तरि ।

३८ - ८६ - ननु च अपवादत्वात् ख्युनादय्ः बाधकाः स्युः ।

३९ - ८६ - न स्युः ।

४० - ८६ - किम् कारणम् ।

४१ - ८६ - नानावाक्यत्वात् ।

४२ - ८६ - नानावाक्यम् तत् च इदम् च ।

४३ - ८६ - समानवाक्ये अपवादैः उत्सर्गाह्ः बाध्यन्ते ।

४४ - ८६ - नानावाक्यत्वात् बाधनम् न प्राप्नोति ।

४५ - ८६ - तद्वत् च कृत्येषु एवकारकरणम् ।

४६ - ८६ - एवम् च कृत्वा कृत्येषु एवकारः क्रियते ।

४७ - ८६ - तयोः एव कृत्यक्तखलर्थाः इति भावे च अकर्मकेभ्यः इति ।

४८ - ८६ - किम् प्रयोजनम् ।

४९ - ८६ - तत् च भव्याद्यर्थम् ।

५० - ८६ - भव्यादिषु समावेशः सिद्धः भवति ।

५१ - ८६ - गेयः माणवकः साम्नाम् ।

५२ - ८६ - गेयानि माणवकेन सामानि इति ।

५३ - ८६ - ऋषिदेवतयोः तु कृद्भिः समावेशवचनम् ज्ञापकम् असमावेशस्य ।

५४ - ८६ - यत् अयम् कर्तरि च ऋषिदेवतयोः इति सिद्धे सति समावेशे समावेशार्थम् चकारम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न भवति समावेशः इति ।

५५ - ८६ - किमर्थम् तर्हि कृत्येषु एवकारः क्रियते ।

५६ - ८६ - एवकारकरणम् च चार्थे ।

५७ - ८६ - एवकारकरणम् च चार्थे द्रष्टव्यम् ।

५८ - ८६ - तयोः भावकर्मणोः कृत्या भवन्ति भव्यादीनाम् कर्तरि च इति ।

५९ - ८६ - किम् प्रयोजनम् ।

६० - ८६ - तत् च भव्याद्यर्थम् ।

६१ - ८६ - भव्यादिषु समावेशः सिद्धः भवति ।

६२ - ८६ - गेयः माणवकः साम्नाम् ।

६३ - ८६ - गेयानि माणवकेन सामानि इति ।

६४ - ८६ - यत् तावत् उच्यते ऋषिदेवतयोः तु कृद्भिः समावेशवचनम् ज्ञापकम् असमावेशस्य इति ।

६५ - ८६ - न एतत् ज्ञापकसाध्यम् अपवादैः उत्सर्गाः अपवादैः बाध्यन्ते इति ।

६६ - ८६ - एषः एव न्यायः यत् उत अपवादैः उत्सर्गाः बाध्येरन् ।

६७ - ८६ - ननु च उक्तम् नानावाक्यत्वात् बाधनम् न प्राप्नोति इति ।

६८ - ८६ - न विदेशस्थम् इति कृत्वा नानावाक्यम् भवति ।

६९ - ८६ - विदेशस्थम् अपि सत् एकवाक्यम् भवति ।

७० - ८६ - तत् यथा द्वितीये अध्याये लुक् उच्यते ।

७१ - ८६ - तस्य चतुर्थषष्ठयोः अलुक् उच्यते अपवादः ।

७२ - ८६ - यत् अपि उच्यते एवकारकरणम् च चार्थे इति ।

७३ - ८६ - कथम् पुनः अन्यः नाम अन्यस्य अर्थे वर्तते ।

७४ - ८६ - कथम् एवकारः चार्थे वर्तते ।

७५ - ८६ - सः एषः एवकारः स्वार्थे वर्तते ।

७६ - ८६ - किम् प्रयोजनम् ।

७७ - ८६ - ज्ञापकार्थम् ।

७८ - ८६ - एतत् ज्ञापयति अचार्यः इतः उत्तरम् समावेशः भवति इति ।

७९ - ८६ - किम् एतस्य ज्ञपने प्रयोजनम् ।

८० - ८६ - तत् च भव्याद्यर्थम् ।

८१ - ८६ - भव्यादिषु समावेशः सिद्धः भवति ।

८२ - ८६ - गेयः माणवकः साम्नाम् ।

८३ - ८६ - गेयानि माणवकेन सामानि इति ।

८४ - ८६ - यदि एतत् ज्ञप्यते इह अपि समावेशः प्राप्नोति दाशगोघ्नौ सम्प्रदाने भीमादयः अपादाने इति ।

८५ - ८६ - अत्र अपि सिद्धम् भवति ।

८६ - ८६ - यत् अयम् आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च इति सिद्धे समावेशे समावेशम् शास्ति तत् ज्ञपयति आचार्यः प्राक् अमुतः समावेशः भवति इति ।

१ - २७ - किम् पुनः अयम् प्रत्ययनियमः धातोः परः अकारः अकशब्दः वा नियोगतः कर्तारम् ब्रुवन् कृत्सञ्ज्ञः च भवति प्रत्ययसञ्ज्ञः च इति ।

२ - २७ - आहोस्वित् सञ्ज्ञानियमः धातोः परः अकारः अकशब्दः वा स्वभावतः कर्तारम् ब्रुवन् कृत्सञ्ज्ञः च भवति प्रत्ययसञ्ज्ञः च इति ।

३ - २७ - कः च अत्र विशेषः ।

४ - २७ - तत्र प्रत्ययनियमे अनिष्टप्रसङ्गः ।

५ - २७ - तत्र प्रत्ययनियमे सति अनिष्टम् प्राप्नोति ।

६ - २७ - काष्ठभित् अब्राह्मणः , बलभित् अब्राह्मणः ।

७ - २७ - एषः अपि नियोगतः कर्तारम् ब्रुवन् कृत्सञ्ज्ञः च स्यात् प्रत्ययसञ्ज्ञः च ।

८ - २७ - सञ्ज्ञानियमे सिद्धम् ।

९ - २७ - सञ्ज्ञानियमे सति सिद्धम् भवति ।

१० - २७ - यदि सञ्ज्ञानियमः विभक्तादिषु दोषः ।

११ - २७ - विभक्ताः भ्रातरः पीताः गावः इति न सिध्यति ।

१२ - २७ - प्रत्ययनियमे पुनः सति परिगणिताभ्यः प्रकृतिभ्यः परः क्तः नियोगतः कर्तारम् आह ।

१३ - २७ - न च इमाः तत्र परिगण्यन्ते प्रकृतयः ।

१४ - २७ - विभक्तादिषु च अप्राप्तिः प्रकृतेः प्रत्ययपरवचनात् ।

१५ - २७ - विभक्तादिषु च प्रत्ययनियमस्य अप्राप्तिः ।

१६ - २७ - किम् कारणम् ।

१७ - २७ - प्रकृतेः प्रत्ययपरवचनात् ।

१८ - २७ - परिगणिताभ्यः प्रकृतिभ्यः परः क्तः स्वभावतः कर्तारम् आह ।

१९ - २७ - न च इमाः तत्र परिगण्यन्ते ।

२० - २७ - न तर्हि इदानीम् अयम् साधुः भवति ।

२१ - २७ - भवति साधुः न तु कर्तरि ।

२२ - २७ - कथम् तर्हि इदानीम् अत्र कर्तृत्वम् गम्यते ।

२३ - २७ - अकारः मत्वर्थीयः विभक्तम् एषाम् अस्ति विभक्ताः ।

२४ - २७ - पीतम् एषाम् अस्ति पिताः इति ।

२५ - २७ - अथ वा उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः ।

२६ - २७ - विभक्तधनाः विभक्ताः ।

२७ - २७ - पीतोदकाः पिताः इति ।

१ - ७० - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२ - ७० - लः एषु साधनेषु यथा स्यात् कर्तरि च कर्मणि च भावे च अकर्मकेभ्यः इति ।

३ - ७० - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - ७० - भावकर्मणोः आत्मनेपदम् विधीयते शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् ।

५ - ७० - एतावान् च लः यत् उत परस्मैपदम् आत्मनेपदम् च ।

६ - ७० - सः च अयम् एवम् विहितः ।

७ - ७० - अतः उत्तरम् पठति ।

८ - ७० - लग्रहणम् सकर्मकनिवृत्त्यर्थम् ।

९ - ७० - लग्रहणम् क्रियते सकर्मकनिवृत्त्यर्थम् ।

१० - ७० - सकर्मकाणाम् भावे लः मा भूते इति ।

११ - ७० - यदि पुनः तत्र एव अकर्मकग्रहणम् क्रियेत ।

१२ - ७० - तत्र अकर्मकग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१३ - ७० - ननु च इह अपि क्रियते भावे च अकर्मकेभ्यः इति ।

१४ - ७० - परार्थम् एतत् भविष्यति ।

१५ - ७० - तयोः एव कृत्यक्तखलर्थाः भावे च अकर्मकेभ्यः ।

१६ - ७० - यावत् इह लग्रहणम् तावत् तत्र अकर्मकग्रहणम् ।

१७ - ७० - इह वा लग्रहणम् क्रियेत तत्र वा अकर्मकग्रहणम् ।

१८ - ७० - कः नु अत्र विशेषः ।

१९ - ७० - अयम् अस्ति विशेषः ।

२० - ७० - इह लग्रहणे क्रियमाणे आनः कर्तरि सिद्धः भवति ।

२१ - ७० - तत्र पुनः अकर्मकग्रहणे क्रियमाणे आनः कर्तरि न प्राप्नोति ।

२२ - ७० - तत्र अपि अकर्मकग्रहणे क्रियमाणे आनः कर्तरि सिद्धः भवति ।

२३ - ७० - कथम् ।

२४ - ७० - भावकर्मणोः इति अतः अन्यत् यत् आत्मनेपदानुक्रमणम् सर्वम् तत् कर्त्रर्थम् ।

२५ - ७० - विप्रतिषेधात् वा आनः कर्तरि ।

२६ - ७० - विप्रतिषेधात् वा आनः कर्तरि भविष्यति ।

२७ - ७० - तत्र भावकर्मणोः इति एतत् अस्तु कर्तरि कृत् इति ।

२८ - ७० - कर्तरि कृत् इति एतत् भविष्यति विप्रतिषेधेन ।

२९ - ७० - सर्वप्रसङ्गः तु ।

३० - ७० - सर्वेभ्यः तु धातुभ्यः आनः कर्तरि प्राप्नोति ।

३१ - ७० - परस्मैपदिभ्यः अपि ।

३२ - ७० - न एषः दोषः ।

३३ - ७० - अनुदात्तङितः इति एषः योगः नियमार्थः भविष्यति ।

३४ - ७० - यदि एषः योगः नियमार्थः विधिः न प्रकल्पते ।

३५ - ७० - आस्ते शेते इति ।

३६ - ७० - अथ विध्यर्थः आनस्य नियमः न प्राप्नोति ।

३७ - ७० - आसीनः शयानः ।

३८ - ७० - तथा नेः विशः इति एवमादि अनुक्रमणम् यदि नियमाऋथः विधिः न प्रकल्पते ।

३९ - ७० - अथ विध्यर्थः आनस्य नियमः न प्राप्नोति ।

४० - ७० - अस्तु तर्हि नियमार्थम् ।

४१ - ७० - ननु च उक्तम् विधिः न प्रकल्पते इति ।

४२ - ७० - विधिः च प्रक्ल्̥प्तः ।

४३ - ७० - कथम् ।

४४ - ७० - भावकर्मणोः इति अत्र अनुदात्तङितः इति एतत् अनुवर्तिष्यते ।

४५ - ७० - यदि अनुवर्तते एवम् अपि अनुदात्तङितः एव भावकर्मणोः आत्मनेपदम् प्राप्नोति ।

४६ - ७० - एवम् तर्हि योगविभागः करिष्यते ।

४७ - ७० - अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् भवति ।

४८ - ७० - ततः भावकर्मणोः ।

४९ - ७० - ततः कर्तरि ।

५० - ७० - कर्तरि च आत्मनेपदम् भवति अनुदात्तङितः इति एव ।

५१ - ७० - भावकर्मणोः इति निवृत्तम् ।

५२ - ७० - ततः कर्मव्यतिहारे ।

५३ - ७० - कर्तरि इति एव अनुवर्तते ।

५४ - ७० - अनुदात्तङितः इति अपि निवृत्तम् ।

५५ - ७० - यत् अपि उच्यते नेः विशः इति एवमादि अनुक्रमणम् यदि नियमार्थम् विधिः न प्रकल्पते ।

५६ - ७० - अथ विध्यर्थः आनस्य नियमः न प्राप्नोति इति ।

५७ - ७० - अस्तु विध्यर्थम् ।

५८ - ७० - ननु च उक्तम् आनस्य नियमः न प्राप्नोति इति ।

५९ - ७० - न एषः दोषः ।

६० - ७० - यथा एव अत्र अप्राप्ताः तङः भवन्ति एवम् आनः अपि भविष्यति ।

६१ - ७० - सर्वत्र अप्रसङ्गः तु ।

६२ - ७० - सर्वेषु तु साधनेषु आनः न प्राप्नोति ।

६३ - ७० - विप्रतिषेधात् वा आनः कर्तरि इति भावकर्मणोः न स्यात् ।

६४ - ७० - कर्तरि एव स्यात् ।

६५ - ७० - इह पुनः लग्रहणे क्रियमाणे कर्तरि कृत् इति एतत् अस्तु लः कर्मणि च भावे च अकर्मकेभ्यः इति लः कर्मणि च भावे च अकर्मकेभ्यः इति एतत् भविष्यत् विप्रतिषेधेन ।

६६ - ७० - सर्वप्रसङ्गः तु ।

६७ - ७० - लादेशः सर्वेषु साधनेषु प्राप्नोति ।

६८ - ७० - शतृक्वसूच भावकर्मणोः अपि प्राप्नुतः ।

६९ - ७० - न एषः दोषः ।

७० - ७० - शेषात् परस्मैपदम् कर्तरि इति एवम् तौ कर्तारम् ह्रियेते ।

१ - ३१ - लादेशे सर्वप्रसङ्गः अविशेषात् ल्̥आदेशे सर्वप्रसङ्गः ।

२ - ३१ - सर्वस्य लकारस्य आदेशः प्राप्नोति ।

३ - ३१ - अस्य अपि प्राप्नोति लुनाति लभते ।

४ - ३१ - किम् कारणम् ।

५ - ३१ - अविशेषात् ।

६ - ३१ - न हि कः चित् विशेषः उपादीयते एवञ्जातीयकस्य लकारस्य आदेशः भवति इति ।

७ - ३१ - अनुपादीयमाने विशेषे सर्वप्रसङ्गः ।

८ - ३१ - अर्थवद्ग्रहणात् सिद्धम् ।

९ - ३१ - अर्थवतः लकारस्य ग्रहणम् न च एषः अर्तह्वत् ।

१० - ३१ - अर्थवद्ग्रहणात् सिद्धम् इति चेत् न वर्णग्रहणेषु । अर्थवद्ग्रहणात् सिद्धम् इति चेत् तत् न ।

११ - ३१ - किम् कारणम् ।

१२ - ३१ - वर्णग्रहणम् इदम् ।

१३ - ३१ - न च एतत् वर्णग्रहणेषु भवति अर्थवद्ग्रहणे न अनर्थकस्य इति ।

१४ - ३१ - तस्मात् विशिष्तग्रहणम् ।

१५ - ३१ - तस्मात् विशिष्तस्य लकारस्य ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१६ - ३१ - न कर्तव्यम् ।

१७ - ३१ - धातोः इति वर्तते ।

१८ - ३१ - एवम् अपि शाला माला मल्लः इति अत्र प्राप्नोति ।

१९ - ३१ - उणादयः अव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ।

२० - ३१ - एवम् अपि नन्दनः अत्र प्राप्नोति ।

२१ - ३१ - इत्सञ्ज्ञा अत्र बाधिका भविष्यति ।

२२ - ३१ - इह अपि तर्हि बाधेत ।

२३ - ३१ - पचति पठति इति ।

२४ - ३१ - इत्कार्याभावात् अत्र इत्सञ्ज्ञा न भविष्यति ।

२५ - ३१ - इदम् अस्ति इत्कार्यम् लिति प्रत्ययात् पूर्वम् उदात्तम् भवति इति एषः स्वरः यथा स्यात् ।

२६ - ३१ - लिति इति उच्यते ।

२७ - ३१ - न च अत्र लितम् पश्यामः ।

२८ - ३१ - अथ अपि कथम् चित् वचनात् वा अनुवर्तनात् वा इत्सञ्ज्ञ्कानाम् आदेशः स्यात् एवम् अपि न दोषः ।

२९ - ३१ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न लादेशे लित्कार्यम् भवति इति यत् अयम् णलम् लितम् करोति ।

३० - ३१ - अथ अपि उणादयः व्युत्पाद्यन्ते एवम् अपि नो दोषः ।

३१ - ३१ - क्रियते विशिष्टग्रहणम् लस्य इति ।

१ - १२ - लादेशः वर्णविधेः पूर्वविप्रतिषिद्धम् । लादेशः वर्णविधेः भवति पूर्वविप्रतिषेधेन ।

२ - १२ - लादेशस्य अवकाशः पचतु पठतु ।

३ - १२ - वर्णविधेः अवकाशः दध्यत्र मध्वत्र ।

४ - १२ - इह उभयम् प्राप्नोति ।

५ - १२ - पचतु अत्र ।

६ - १२ - पठतु अत्र ।

७ - १२ - लादेशः भवति पूर्वविप्रतिषेधेन ।

८ - १२ - सः तर्हि पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः ।

९ - १२ - न वक्तव्यः ।

१० - १२ - उक्तम् वा ।

११ - १२ - किम् उक्तम् ।

१२ - १२ - लादेशः वर्णविधेः इति ।

१ - ४० - टितः एत्वे आत्मनेपदेषु आनप्रतिषेधः ।

२ - ४० - टितः एत्वे आत्मनेपदेषु आनप्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ४० - पचमानः यजमानः ।

४ - ४० - टितः इति एत्वम् प्राप्नोति ।

५ - ४० - उक्तम् वा ।

६ - ४० - किम् उक्तम् ।

७ - ४० - ज्ञापकम् वा सानुबन्धकस्य आदेशवचने इत्कार्याभावस्य इति ।

८ - ४० - न एतत् अस्ति उक्तम् ।

९ - ४० - एवम् किल तत् उक्तम् स्यात् यदि एवम् विज्ञायेत ।

१० - ४० - टित् आत्मनेपदम् टिदात्मनेपदम् ।

११ - ४० - टिदात्मनेपदानाम् इति ।

१२ - ४० - तत् च न ।

१३ - ४० - टितः लकारस्य यानि आत्मनेपदानि इति एवम् एतत् विज्ञायते ।

१४ - ४० - अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् ।

१५ - ४० - टित् आत्मनेपदम् टिदात्मनेपदम् ।

१६ - ४० - टिदात्मनेपदानाम् इति विज्ञायमाने अकुर्वि अत्र अपि प्रसज्येत ।

१७ - ४० - न एषः टित् ।

१८ - ४० - कः तर्हि ।

१९ - ४० - ठित् ।

२० - ४० - सः च अवश्यम् ठित् कर्तव्यः आदिः मा भूत् इति ।

२१ - ४० - कथम् इटः अत् इति ।

२२ - ४० - इठः अत् इति वक्ष्यामि इति ।

२३ - ४० - तत् च अवश्यम् वक्तव्यम् पर्यवपाद्यस्य मा भूत् ।

२४ - ४० - लविषीष्ट ।

२५ - ४० - इह तर्हि इषम् ऊर्जम् अहम् इतः आदि आतः लोपः इटि च इति आकारलोपः न प्राप्नोति ।

२६ - ४० - तस्मात् टित् एषः ।

२७ - ४० - आदिः तर्हि कस्मात् न भवति ।

२८ - ४० - सप्तदश आदेशाः स्थानेयोगत्वम् प्रयोजयन्ति ।

२९ - ४० - तान् एकः न उत्सहते विहन्तुम् इति कृत्वा आदिः न भविष्यति ।

३० - ४० - पर्यवपाद्यस्य कस्मात् न भवति ।

३१ - ४० - लविषीष्ट इति ।

३२ - ४० - असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति ।

३३ - ४० - इदम् तर्हि उक्तम् प्राकृतानाम् आत्मनेपदानाम् एत्वम् भवति इति ।

३४ - ४० - के च प्रकृताः ।

३५ - ४० - तादयः ।

३६ - ४० - आने मुक् ज्ञापकम् तु एत्वे टित्तङाम् ।

३७ - ४० - इशिसीरिचः डारौरःसु ।

३८ - ४० - टित् अटितः ।

३९ - ४० - प्रकृते तत् ।

४० - ४० - गुणे कथम् ।

१ - ५० - णलः शित्करणम् सर्वादेशार्थम् ।

२ - ५० - णल् शित् कर्तव्यः ।

३ - ५० - किम् प्रयोजनम् ।

४ - ५० - सर्वादेशार्थम् ।

५ - ५० - शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः यथा स्यात् ।

६ - ५० - अक्रियमाणे हि शकारे अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति अन्त्यस्य प्रसज्येत ।

७ - ५० - उक्तम् वा ।

८ - ५० - किम् उक्तम् ।

९ - ५० - अनित्त्वात् सिद्धम् इति ।

१० - ५० - णकारः क्रियते ।

११ - ५० - तस्य अनित्त्वात् सिद्धम् ।

१२ - ५० - कः एषः परिहारः न्याय्यः ।

१३ - ५० - शकारम् असि चोदितः ।

१४ - ५० - णकारम् करिष्यामि शकारम् न करिष्यामि इति ।

१५ - ५० - णकारः अत्र क्रियेत शकारः वा कः नु अत्र विशेषः ।

१६ - ५० - अवश्यम् अत्र णकारः वृद्ध्यर्थः कर्तव्यः णिति इति वृद्धिः यथा स्यात् ।

१७ - ५० - न अर्थः वृद्ध्यर्थेन णकारेण ।

१८ - ५० - णित्त्वे योगविभागः करिष्यते ।

१९ - ५० - इदम् अस्ति गोतः णित् ।

२० - ५० - ततः अल् ।

२१ - ५० - अल् च णित् भवति ।

२२ - ५० - ततः उत्तमः वा इति ।

२३ - ५० - एवम् तर्हि लकारः क्रियते ।

२४ - ५० - तस्य अनित्त्वात् सिद्धम् ।

२५ - ५० - कः एषः परिहारः न्याय्यः ।

२६ - ५० - शकारम् असि चोदितः ।

२७ - ५० - लकारम् करिष्यामि शकारम् न करिष्यामि इति ।

२८ - ५० - लकारः अत्र क्रियेत शकारः वा कः नु अत्र विशेषः ।

२९ - ५० - अवश्यम् एव अत्र स्वरार्थः लकारः कर्तव्यः लिति प्रत्ययात् पूर्वम् उदात्तम् भवति इति एषः स्वरः यथा स्यात् ।

३० - ५० - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

३१ - ५० - धातुस्वरे कृते द्विर्वचनम् ।

३२ - ५० - तत्र आन्तर्यतः अन्तोदात्तस्य अन्तोदात्तः आदेशः भविष्यति ।

३३ - ५० - कथम् पुनः अयम् अन्तोदात्तः स्यात् यदा एकाच् ।

३४ - ५० - व्यपदेशिवद्भावेन ।

३५ - ५० - यथा एव तर्हि व्यपदेशिवद्भावेन अन्तोदात्तः एवम् आद्युदात्तः अपि ।

३६ - ५० - तत्र आन्तर्यतः आद्युदात्तस्य आद्युदात्तः आदेशः प्रसज्येत ।

३७ - ५० - सत्यम् एतत् ।

३८ - ५० - न तु इदम् लक्षणम् अस्ति धातोः आदिः उदात्तः भवति इति ।

३९ - ५० - इदम् पुनः अस्ति धातोः अन्तः उदात्तः भवति इति ।

४० - ५० - सः असौ लक्षणेन अन्तोदात्तः ।

४१ - ५० - तत्र आन्तर्यतः अन्तोदात्तस्य अन्तोदात्तः आदेशः भविष्यति ।

४२ - ५० - एतत् अपि आदेशे न अस्ति आदेशस्य अन्तः उदात्तः भवति इति ।

४३ - ५० - प्रकृतितः अनेन स्वरः लभ्यः ।

४४ - ५० - प्रकृतिः च अस्य यथा एव अन्तोदात्ता एवम् आद्युदात्ता अपि ।

४५ - ५० - द्विःप्रयोगे च अपि द्विर्वचने उभयोः अन्तोदात्तत्वम् प्रसज्येत ।

४६ - ५० - अनुदात्तम् पदम् एकवर्जम् इति न अस्ति यौगपद्येन सम्भवः ।

४७ - ५० - पर्यायः प्रसज्येत ।

४८ - ५० - तस्मात् स्वरार्थः लकारः कर्तव्यः ।

४९ - ५० - लकारः क्रियते ।

५० - ५० - तस्य अनित्त्वात् सिद्धम् ।

१ - १८ - अकारस्य शित्करणम् सर्वादेशार्थम् ।

२ - १८ - अकारः शित्कर्तव्यः ।

३ - १८ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - १८ - सर्वादेशार्थम् ।

५ - १८ - शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः यथा स्यात् ।

६ - १८ - अक्रियमाणे हि शकारे अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति अन्त्यस्य प्रसज्येत ।

७ - १८ - ननु च अकारस्य अकारवचने प्रयोजनम् न अस्ति इति कृत्वा अन्तरेण शकारम् सर्वादेशः भविष्यति ।

८ - १८ - अस्ति अन्यत् अकारस्य अकारवचने प्रयोजनम् ।

९ - १८ - किम् ।

१० - १८ - अकारवचनम् समसङ्ख्यार्थम् ।

११ - १८ - सङ्ख्यातानुदेशः यथा स्यात् ।

१२ - १८ - तस्मात् शित्करणम् ।

१३ - १८ - तस्मात् शकारः कर्तव्यः ।

१४ - १८ - न कर्तव्यः ।

१५ - १८ - क्रियते न्यासे एव ।

१६ - १८ - प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् ।

१७ - १८ - अ* अ* अ ।

१८ - १८ - सः अनेकाल्शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः भविष्यति ।

१ - २१ - लङ्वदतिदेशे जुस्भावप्रतिषेधः ।

२ - २१ - लङ्वदतिदेशे जुस्भावस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - २१ - यान्तु वान्तु ।

४ - २१ - लङः शाकटायनस्य एव इति जुस्भावः प्राप्नोति ।

५ - २१ - उत्ववचनात् सिद्धम् ।

६ - २१ - उत्वम् अत्र बाधकम् भविष्यति ।

७ - २१ - अनवकाशाः हि विधयः बाधकाः भवन्ति ।

८ - २१ - सावकाशम् च उत्वम् ।

९ - २१ - कः अवकाशः ।

१० - २१ - पचतु पठतु ।

११ - २१ - अत्र अपि इकारलोपः प्राप्नोति ।

१२ - २१ - तत् यथा एव उत्वम् इकारलोपम् बाधते एवम् जुस्भावम् अपि बाधते ।

१३ - २१ - न बाधते ।

१४ - २१ - किम् कारणम् ।

१५ - २१ - येन न अप्राप्ते तस्य बाधनम् भवति ।

१६ - २१ - न च अप्राप्ते इकारलोपे उत्वम् आरभ्यते ।

१७ - २१ - जुस्भावे पुनः प्राप्ते च अप्राप्ते च ।

१८ - २१ - अथ वा पुरस्तात् अपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् उत्वम् इकारलोपम् बाधते जुभावम् न बाधते ।

१९ - २१ - एवम् तर्हि वक्ष्यति तत्र लङ्ग्रहणस्य प्रयोजनम् ।

२० - २१ - लङ् एव यः लङ् तत्र यथा स्यात् ।

२१ - २१ - लङ्वद्भावेन यः लङ् तत्र मा भूत् इति ।

१ - ११ - हिन्योः उत्वप्रतिषेधः ।

२ - ११ - हिन्योः उकारस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ११ - लुनीहि लुनानि ।

४ - ११ - एः उः इति उत्वम् प्राप्नोति ।

५ - ११ - न वा उच्चारणसामर्थ्यात् ।

६ - ११ - न वा वक्तव्यः ।

७ - ११ - किम् कारणम् ।

८ - ११ - उच्चारणसामर्थ्यात् अत्र उत्वम् न भविष्यति ।

९ - ११ - अलघीयः च एव हि इकारोच्चारणम् उकारोच्चारणात् ।

१० - ११ - इकारम् च उच्चारयति उकारम् च न उच्चारयति ।

११ - ११ - तस्य एतत् प्रयोजनम् उत्वम् मा भूत् इति ।

१ - ११ - एतः ऐत्वे आद्गुणप्रतिषेधः ।

२ - ११ - एतः ऐत्वे आद्गुणस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - ११ - पचाव इदम्

(पचावेदम् - ।

४ - ११ - पचाम इदम्

(पचामेदम् - ।

५ - ११ - आद्गुणे कृते एत ऐत् इति ऐत्वम् प्राप्नोति ।

६ - ११ - न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।

७ - ११ - न वा वक्तव्यः ।

८ - ११ - किम् कारणम् ।

९ - ११ - बहिरङ्गलक्षणत्वात् ।

१० - ११ - बहिरङ्गलक्षणः आद्गुणः अन्तरङ्गलक्षणम् ऐत्वम् ।

११ - ११ - असिद्धम् बहिरङ्गम् अन्तरङ्गे ।

१ - २६ - यासुडादेः सीयुट्प्रतिषेधः ।

२ - २६ - यासुडादेः सीयुटः प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३ - २६ - चिनुयुः सुनुयुः ।

४ - २६ - लिङः सीयुट् इति सीयुट् प्राप्नोति ।

५ - २६ - न वा वाक्यापकर्षात् ।

६ - २६ - न वा वक्तव्यः ।

७ - २६ - किम् कारणम् ।

८ - २६ - वाक्यापकर्षात् ।

९ - २६ - वाक्यापकर्षात् यासुट् सीयुटम् बाधिष्यते ।

१० - २६ - सुट्तिथोः तु अपकर्षविज्ञानम् ।

११ - २६ - सुटः तिथोः तु अपकर्षः विज्ञायेत ।

१२ - २६ - कृषीष्ट कृषीष्ठाः ।

१३ - २६ - अनादेः च सुड्वचनम् ।

१४ - २६ - अनादेः च सुट् वक्तव्यः ।

१५ - २६ - कृषीयास्ताम् कृषीयास्थाम् ।

१६ - २६ - तकारथकारादेः लिङः इति सुट् न प्राप्नोति ।

१७ - २६ - न वा तिथोः प्रधानभावात् तद्विशेषणम् लिङ्ग्रहणम् ।

१८ - २६ - न वा वक्तव्यम् ।

१९ - २६ - किम् कारणम् ।

२० - २६ - तिथोः प्रधानभावात् ।

२१ - २६ - तिथौ एव तत्र प्रधानम् ।

२२ - २६ - तद्विशेषणम् लिङ्ग्रहणम् ।

२३ - २६ - न एवम् विज्ञायते ।

२४ - २६ - तकारथकारयोः लिङः इति ।

२५ - २६ - कथम् तर्हि ।

२६ - २६ - तकारथकारयोः सुट् भवति तौ चेत् लिङः इति ।

१ - १३ - किमर्थम् यासुटः ङित्त्वम् उच्यते ।

२ - १३ - यासुटः ङिद्वचनम् पिदर्थम् ।

३ - १३ - पिति वचनानि प्रयोजयन्ति ।

४ - १३ - अथ किमर्थम् उदात्तवचनम् क्रियते ।

५ - १३ - उदात्तवचनम् च ।

६ - १३ - किम् ।

७ - १३ - पिदर्थम् एव ।

८ - १३ - आगमानुदात्तार्थम् वा ।

९ - १३ - अथ वा एतत् ज्ञापयति आचार्यः आगमाः अनुदात्ताः भवन्ति इति ।

१० - १३ - असति अन्यस्मिन् प्रयोजने ज्ञापकम् भवति ।

११ - १३ - उक्तम् च एतत् यासुटः ङिद्वचनम् पिदर्थम् उदात्तवचनम् च इति ।

१२ - १३ - शक्यम् अनेन वक्तुम् यासुट् परस्मैपदेषु भवति अपित् च लिङ् भवति इति ।

१३ - १३ - सः अयम् एवम् लघीयसा न्यासेन सिद्धे सति यत् गरीयांसम् यत्नम् आरभते तत् ज्ञापयति आचार्यः आगमाः अनुदात्ताः भवन्ति ।

१ - ४७ - किम् इदम् जुसि आकारग्रहणम् नियमार्थम् आहोस्वित् प्रापकम् ।

२ - ४७ - कथम् च नियमार्थम् स्यात् कथम् वा प्रापकम् ।

३ - ४७ - यदि सिज्ग्रहणम् अनुवर्तते ततः नियमार्थम् ।

४ - ४७ - अथ निवृत्तम् ततः प्रापकम् ।

५ - ४७ - कः च अत्र विशेषः ।

६ - ४७ - जुसि आकारग्रहणम् नियमार्थम् इति चेत् सिज्लुग्ग्रहणम् ।

७ - ४७ - जुसि आकारग्रहणम् नियमार्थम् इति चेत् सिज्लुग्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

८ - ४७ - आतः सिज्लुगन्तात् इति वक्तव्यम् ।

९ - ४७ - इह मा भूत् ।

१० - ४७ - अकार्षुः अहार्षुः ।

११ - ४७ - अस्तु तर्हि प्रापकम् ।

१२ - ४७ - प्रापकम् इति चेत् प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः । प्रापकम् इति चेत् प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः वक्तव्यः ।

१३ - ४७ - अभूवन् इति प्रत्ययलक्षणेन जुस्भावः प्राप्नोति ।

१४ - ४७ - एवकारकरणम् च ।

१५ - ४७ - एवकारकरणम् च कर्तव्यम् ।

१६ - ४७ - लङः शाकटायनस्य एव इति ।

१७ - ४७ - नियमाऋथः पुनः सति न अर्थः एवकारेण ।

१८ - ४७ - ननु च प्रापके अपि सति सिद्धि विधिः आरभ्यमाणः अन्तरेण एवकारम् नियमार्थः भविष्यति ।

१९ - ४७ - इष्टतः अवधारणार्थः तर्हि एवकारः कर्तव्यः ।

२० - ४७ - यथा एवम् विज्ञायेत लङः शाकटायनस्य एव ।

२१ - ४७ - मा एवम् विज्ञायि लङः एव शाकटायनस्य इति ।

२२ - ४७ - किम् च स्यात् ।

२३ - ४७ - लुङः शाकटायनस्य न स्यात् ।

२४ - ४७ - अदुः अपुः अधुः अस्थुः ।

२५ - ४७ - लङ्ग्रहणम् च ।

२६ - ४७ - लङ्ग्रहणम् च कर्तव्यम् ।

२७ - ४७ - लङः शाकटायनस्य एव इति ।

२८ - ४७ - नियमार्थे पुनः सति न अर्थः लङ्ग्रहणेन ।

२९ - ४७ - आतः ङितः इति वर्तते ।

३० - ४७ - न च अन्यः आकारात् अनन्तरः ङित् अस्ति अन्यत् अतः लङः ।

३१ - ४७ - अस्तु तर्हि नियमार्थः ।

३२ - ४७ - ननु च उक्तम् जुसि आकारग्रहणम् नियमार्थम् इति चेत् सिज्लुग्ग्रहणम् इति ।

३३ - ४७ - न एषः दोषः ।

३४ - ४७ - तुल्यजातीयस्य नियमः ।

३५ - ४७ - कः च तुल्यजातीयः ।

३६ - ४७ - यः द्वाभ्याम् अनन्तरः आतः च सिचः च ।

३७ - ४७ - अथ तत् एवकारकरणम् न एव कर्तव्यम् ।

३८ - ४७ - कर्तव्यम् च ।

३९ - ४७ - किम् प्रयोजनम् ।

४० - ४७ - उत्तरार्थम् ।

४१ - ४७ - लिट् च लिङ् आशिषि आर्धधातुकम् एव यथा स्यात् ।

४२ - ४७ - इतरथा हि वचनात् आर्धधातुकसञ्ज्ञा स्यात् तिङ्ग्रहणेन च ग्रहणात् सार्वधातुकसञ्ज्ञा ।

४३ - ४७ - अथ तत् लङ्ग्रहणम् न एव कर्तव्यम् ।

४४ - ४७ - कर्तव्यम् च ।

४५ - ४७ - किम् प्रयोजनम् ।

४६ - ४७ - लङ् एव यः लङ् तत्र यथा स्यात् ।

४७ - ४७ - लङ्वद्भावेन यः लङ् तत्र मा भूत् इति ।

१ - २१ - आर्धधातुकसञ्ज्ञायाम् धातुग्रहणम् ।

२ - २१ - आर्धधातुकसञ्ज्ञायाम् धातुग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - २१ - धातोः परस्य आर्धधातुकसञ्ज्ञा यथा स्यात् ।

४ - २१ - इह मा भूत् ।

५ - २१ - वृक्षत्वम् वृक्षता इति ।

६ - २१ - क्रियमाणे च अपि धातुग्रहणे स्वादिप्रतिषेधः ।

७ - २१ - स्वादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

८ - २१ - इह मा भूत् ।

९ - २१ - लूभ्याम् लूभिः इति ।

१० - २१ - अनुक्रान्तापेक्षम् शेषग्रहणम् ।एवम् अपि अग्निकाम्प्यति वायुकाम्यति इति प्राप्नोति ।

११ - २१ - तस्मात् धातुग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१२ - २१ - न कर्तव्यम् ।

१३ - २१ - आ तृतीयाध्यायपरिसमाप्तेः धात्वधिकारः प्रकृतः अनुवर्तते ।

१४ - २१ - क्व प्रकृतः ।

१५ - २१ - धातोः एकाचः हलादेः इति ।

१६ - २१ - एवम् अपि श्रीकाम्यति भूकाम्यति इति प्राप्नोति ।

१७ - २१ - तद्विधानात् सिद्धम् ।

१८ - २१ - विहितविशेषणम् धातुग्रहणम् ।

१९ - २१ - धातोः यः विहितः इति ।

२० - २१ - धातोः एषः विहितः ।

२१ - २१ - सङ्कीर्त्य धातोः इति एवम् यः विहितः इति.

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:18.3000000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

विहीन

  • वि. रहित ; विरहित ; उणीव किंवा अभाव असलेलें ; शिवाय , खेरीज , वांचून असलेला ; शून्य . ( समासांत ) जलविहीनकूप , प्राणविहीन - देह ; धनविहीन ; अन्नविहीन ; एतद्विहीन , तद्विहीन . - ज्ञा २ . ३२४ . [ सं . वि + हा ] 
  • a  Destitute of, wanting: in comp. as विद्याविहीन. 
RANDOM WORD

Did you know?

वास्तुशास्त्र पाहणे कितपत विश्वासार्ह आहे? त्याचे परिणाम जाणवतात काय?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site