TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

पाद २ - खण्ड ३७

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ३७
१ - २५ - कर्मणि निर्वर्त्यमाणविक्रियमाणे इति वक्तत्व्यम् ।

२ - २५ - इह मा भूत् ।

३ - २५ - आदित्यम् पश्यति ।

४ - २५ - हिववन्तम् श्र्णोति ।

५ - २५ - ग्रामम् गच्छति इति ।

६ - २५ - कर्मणि निर्वर्त्यमाणविक्रियमाणे चेत् वेदाध्यायादीनाम् उपसङ्ख्यानम् ।

७ - २५ - कर्मणि निर्वर्त्यमाणविक्रियमाणे चेत् वेदाध्यायादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

८ - २५ - वेदाध्यायः चर्चापारः शमनीपारः ।

९ - २५ - यत्र च नियुक्तः । यत्र च नियुक्तः तत्र उपसङ्ख्यानम् कर्तत्व्यम् ।

१० - २५ - छत्रधारः द्वारपालः ।

११ - २५ - हृग्रहिनीवहिभ्यः च ।

१२ - २५ - हृग्रहिनीवहिभ्यः च इति वक्तव्यम् ।

१३ - २५ - हृ ।

१४ - २५ - भारहारः ।

१५ - २५ - ग्रहि ।

१६ - २५ - कमण्डलुग्राहः ।

१७ - २५ - नी. उष्ट्रप्रणायः ।

१८ - २५ - वहि ।

१९ - २५ - भारवाहः ।

२० - २५ - अपरिगणनम् वा ।

२१ - २५ - न वा अर्थः परिगणनेन ।

२२ - २५ - कस्मात् न भवति आदित्यम् पश्यति , हिमवन्तम् श्र्णोति ।

२३ - २५ - ग्रामम् गच्छति इति ।

२४ - २५ - अनभिधानात् ।

२५ - २५ - अनभिधानात् एव न भविष्यति ।

१ - ५१ - अकारात् अनुपपदात् कर्मोपपदः विप्रतिषेधेन ।

२ - ५१ - अकारात् अनुपपदात् कर्मोपपदः भवति विप्रतिषेधेन ।

३ - ५१ - अनुपपदस्य अवकाशः पचति इति पचः ।

४ - ५१ - कर्मोपपदस्य अवकाशः कुम्भकारः नगरकारः ।

५ - ५१ - ओदनपाचे उभयम् प्राप्नोति ।

६ - ५१ - कर्मोपदः भवति विप्रतिषेधेन ।

७ - ५१ - अनुपपदस्य अवकाशः विक्षिपः विलिखः ।

८ - ५१ - कर्मोपपदस्य सः एव ।

९ - ५१ - काष्ठभेदे उभयम् प्राप्नोति ।

१० - ५१ - कर्मोपदः भवति विप्रतिषेधेन ।

११ - ५१ - अनुपपदस्य अवकाशः जानाति इति ज्ञः ।

१२ - ५१ - कर्मोपपदस्य सः एव ।

१३ - ५१ - अर्थज्ञे उभयम् प्राप्नोति ।

१४ - ५१ - कर्मोपदः भवति विप्रतिषेधेन ।

१५ - ५१ - न एषः युक्तः विप्रतिषेधः ।

१६ - ५१ - अनुपपदः तृतीयः ।

१७ - ५१ - ण्वुल्तृजचः ।

१८ - ५१ - तेषाम् णः ।

१९ - ५१ - णस्य कः ।

२० - ५१ - सः यथा एव कः णम् बाधते एवम् कर्मोपपदम् अपि बाधेत ।

२१ - ५१ - कर्मोपपदः अपि तृतीयः ।

२२ - ५१ - ण्वुल्तृजचः ।

२३ - ५१ - तेषाम् अण् ।

२४ - ५१ - अणः कः ।

२५ - ५१ - उभयोः तृतीययोः युक्तः विप्रतिषेधः ।

२६ - ५१ - अनुपपदस्य अवकाशः लिम्पति इति लिम्पः ।

२७ - ५१ - कर्मोपपदस्य सः एव ।

२८ - ५१ - कुड्यलेपे उभयम् प्राप्नोति ।

२९ - ५१ - कर्मोपदः भवति विप्रतिषेधेन ।

३० - ५१ - न एषः युक्तः विप्रतिषेधः ।

३१ - ५१ - अनुपपदः तृतीयः ।

३२ - ५१ - ण्वुल्तृजचः ।

३३ - ५१ - तेषाम् कः ।

३४ - ५१ - कस्य कः ।

३५ - ५१ - सः यथा एव शः कम् बाधते एवम् कर्मोपपदम् अपि बाधेत ।

३६ - ५१ - का तर्हि गतिः ।

३७ - ५१ - मध्ये अपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् शः कम् बाधिष्यते ।

३८ - ५१ - कर्मोपपदम् न बाधिष्यते ।

३९ - ५१ - अनुपपदस्य अवकाशः सुग्लः सुम्लः ।

४० - ५१ - कर्मोपपदस्य सः एव ।

४१ - ५१ - वडवासन्दाये उभयम् प्राप्नोति ।

४२ - ५१ - कर्मोपदः भवति विप्रतिषेधेन ।

४३ - ५१ - न एषः युक्तः विप्रतिषेधः ।

४४ - ५१ - अनुपपदः तृतीयः ।

४५ - ५१ - ण्वुल्तृजचः ।

४६ - ५१ - तेषाम् णः ।

४७ - ५१ - णस्य कः ।

४८ - ५१ - सः यथा एव कः णम् बाधते एवम् कर्मोपपदम् अपि बाधेत ।

४९ - ५१ - का तर्हि गतिः ।

५० - ५१ - पुरस्ताद् अपवादाः अनन्तराञ्विधीन् बाधन्ते इति एवम् अयम् कः णम् बाधिष्यते ।

५१ - ५१ - कर्मोपपदम् न बाधिष्यते ।

१ - ३६ - शीलिकामिभक्ष्याचरिभ्यः णः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् च ।

२ - ३६ - शीलिकामिभक्ष्याचरिभ्यः णः वक्तव्यः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् च वक्तव्यम् ।

३ - ३६ - शीलि ।

४ - ३६ - मांसशीलः मांसशीला ।

५ - ३६ - शीलि ।

६ - ३६ - कामि ।

७ - ३६ - मांसकामः मांसकामा ।

८ - ३६ - कामि ।

९ - ३६ - भक्षि ।

१० - ३६ - मांसभक्षः मांसभक्षा ।

११ - ३६ - भक्षि आचरि ।

१२ - ३६ - कल्याणाचारः कल्याणाचारा ।

१३ - ३६ - ईक्षिक्षमिभ्याम् च । ईक्षिक्षमिभ्याम् च इति वक्तव्यम् ।

१४ - ३६ - सुखप्रतीक्षः सुखप्रतीक्षा ।

१५ - ३६ - कल्याणक्षमः कल्याणक्षमा ।

१६ - ३६ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

१७ - ३६ - पूर्वपदप्रकृत्स्वरत्वम् च वक्ष्यामि ईकारः च मा भूत् इति ।

१८ - ३६ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

१९ - ३६ - इह यः मांसम् भक्षयति मांसम् तस्य भक्षः भवति ।

२० - ३६ - यः असौ भक्षयतेः अच् तदन्तेन बहुव्रीहिः ।

२१ - ३६ - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् कर्मोपपदम् णम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः समाने अर्थे केवलम् विग्रहभेदात् यत्र कर्मोपपदः च प्राप्नोति बहुव्रीहिः च कर्मोपपदः तत्र भवति इति ।

२२ - ३६ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

२३ - ३६ - काण्डलावः ।

२४ - ३६ - काण्डानि लावः अस्य इति बहुव्रीहिः न भवति ।

२५ - ३६ - भवति तु बहुर्वीहिः अपि ।

२६ - ३६ - मांसे कामः अस्य मांसकामः मांसकामकः इति वा ।

२७ - ३६ - न तु अम्भोभिगमा ।

२८ - ३६ - न तु इदम् भवति अम्भः अभिगमः अस्याः इति ।

२९ - ३६ - किम् तर्हि ।

३० - ३६ - अम्भोभिगामी इति एव भवति ।

३१ - ३६ - काण्डलावे अपि च विग्रहाभावात् न ज्ञापकस्य प्रयोजनम् भवति इति ।

३२ - ३६ - न एषः अस्ति विग्रहः काण्डानि लावः अस्य इति ।

३३ - ३६ - आन्नादाय इति च कृताम् व्यत्ययः छन्दसि ।

३४ - ३६ - आन्नादाय इति च कृताम् व्यत्ययः छन्दसि द्रष्टव्यः ।

३५ - ३६ - अन्नादाय अन्नपतये ।

३६ - ३६ - ये आहुतिम् अन्नादीम् कृत्वा ।

१ - ९१ - कविधौ सर्वत्र प्रसारणिभ्यः डः ।

२ - ९१ - कविधौ सर्वत्र प्रसारणिभ्यः डः वक्तव्यः ।

३ - ९१ - ब्रह्मज्यः ।

४ - ९१ - किम् उच्यते सर्वत्र इति ।

५ - ९१ - अन्यत्र अपि न अवश्यम् इह एव ।

६ - ९१ - ह्व अन्यत्र ।

७ - ९१ - आह्वः प्रह्वः इति ।

८ - ९१ - के हि सम्प्रसारणप्रसङ्गः ।

९ - ९१ - के हि सति सम्प्रसारणम् प्रसज्येत ।

१० - ९१ - सम्प्रसारणे कृते सम्प्रसारणपूर्वत्वे च उवङादेशे आहुवः इति एतत् रूपम् स्यात् ।

११ - ९१ - सः तर्हि वक्तव्यः ।

१२ - ९१ - न वक्तव्यः ।

१३ - ९१ - अस्तु अत्र सम्प्रसारणम् ।

१४ - ९१ - सम्प्रसारणे कृते आकारलोपः ।

१५ - ९१ - तस्य स्थानिवद्भावात् उवङादेशः न भविष्यति ।

१६ - ९१ - पूर्वत्वे कृते प्राप्नोति ।

१७ - ९१ - एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

१८ - ९१ - आकारलोपः क्रियताम् पूर्वत्वम् इति ।

१९ - ९१ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

२० - ९१ - परत्वात् आकारलोपः ।

२१ - ९१ - न सिध्यति ।

२२ - ९१ - अन्तरङ्गत्वात् पूर्वत्वम् प्राप्नोति ।

२३ - ९१ - एवम् तर्हि वार्णात् आङ्गम् बलीयः भवति इति आकारलोपः भविष्यति ।

२४ - ९१ - एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

२५ - ९१ - आकारलोपः क्रियताम् सम्प्रसारणम् इति ।

२६ - ९१ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

२७ - ९१ - परत्वात् आकारलोपः ।

२८ - ९१ - नित्यम् सम्प्रसारणम् ।

२९ - ९१ - कृते अपि आकारलोपे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति ।

३० - ९१ - आकारलोपः अपि नित्यः ।

३१ - ९१ - कृते अपि सम्प्रसारणे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति ।

३२ - ९१ - अनित्यः आकारलोपः ।

३३ - ९१ - न हि कृते सम्प्रसारणे प्राप्नोति ।

३४ - ९१ - अन्तरङ्गम् हि पूर्वत्वम् भाधते ।

३५ - ९१ - यस्य लक्षणान्तरेण निमित्तम् विहन्यते न तत् अनित्यम् ।

३६ - ९१ - न च सम्प्रसारणम् एव आकारलोपस्य निमित्तम् हन्ति ।

३७ - ९१ - अवश्यम् लक्षणान्तरम् पूर्वत्वम् प्रतीक्ष्यम् ।

३८ - ९१ - उभयोः नित्ययोः परत्वात् आकारलोपः ।

३९ - ९१ - आकारलोपे कृते सम्प्रसारणम् ।

४० - ९१ - सम्प्रसारणे कृते यणादेशे सिद्धम् रूपम् आह्वः प्रह्वः इति ।

४१ - ९१ - एवम् अपि न सिध्यति ।

४२ - ९१ - यः अनादिष्टाद् अचः पूर्वः तस्य विधिम् प्रति स्थानिवद्भावः ।

४३ - ९१ - आदिष्टात् च एषः अचः पूर्वः भवति ।

४४ - ९१ - एवम् तर्हि आकारलोपस्य असिद्धत्वात् उवङादेशः न भविष्यति ।

४५ - ९१ - इह अपि तर्हि आकारलोपस्य असिद्धत्वात् उवङादेशः न स्यात् ।

४६ - ९१ - जुहुवतुः झुहुवुः इति ।

४७ - ९१ - अस्ति अत्र विशेषः ।

४८ - ९१ - अकृते अत्र आत्त्वे पूर्वत्वम् भवति ।

४९ - ९१ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् आत्त्वम् क्रियताम् पूर्वत्वम् इति ।

५० - ९१ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

५१ - ९१ - परत्वात् पूर्वत्वम् ।

५२ - ९१ - न सिध्यति ।

५३ - ९१ - अन्तरङ्गत्वात् आत्त्वम् प्राप्नोति ।

५४ - ९१ - एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

५५ - ९१ - आत्त्वम् क्रियताम् सम्प्रसारणम् इति ।

५६ - ९१ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

५७ - ९१ - परत्वात् आत्त्वम् ।

५८ - ९१ - नित्यम् सम्प्रसारणम् ।

५९ - ९१ - कृते अपि आत्त्वे प्राप्नोति अकृते अपि ।

६० - ९१ - आत्त्वम् अपि नित्यम् ।

६१ - ९१ - कृते अपि सम्प्रसारणे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति ।

६२ - ९१ - अनित्यम् आत्त्वम् ।

६३ - ९१ - न हि सम्प्रसारणे कृते प्राप्नोति ।

६४ - ९१ - परत्वात् पूर्वत्वेन एव भवितव्यम् ।

६५ - ९१ - यस्य लक्षणान्तरेण निमित्तम् विहन्यते न तत् अनित्यम् ।

६६ - ९१ - न च सम्प्रसारणम् एव आत्त्वस्य निमित्तम् विहन्ति ।

६७ - ९१ - अवश्यम् लक्षणान्तरम् पूर्वत्वम् प्रतीक्ष्यम् ।

६८ - ९१ - उभयोः नित्ययोः परत्वात् आत्त्त्वे कृते सम्प्रसारणम् ।

६९ - ९१ - एवम् तर्हि पूर्वत्वे योगविभागः करिष्यते ।

७० - ९१ - सम्प्रसारणात् परः पूर्वः भवति ।

७१ - ९१ - तत एङः ।

७२ - ९१ - एङः च सम्प्रसारणात् पूर्वः भवति ।

७३ - ९१ - किमर्थम् इदम् ।

७४ - ९१ - अकृते आत्त्वे पूर्वत्वम् यथा स्यात् ।

७५ - ९१ - ततः पदान्तात् अति ।

७६ - ९१ - एङः इति एव ।

७७ - ९१ - इह अपि तर्हि अकृते आत्त्वे पूर्वत्वम् स्यात् ।

७८ - ९१ - आह्वः प्रह्वः इति ।

७९ - ९१ - अस्ति अत्र विशेषः ।

८० - ९१ - आकारान्तलक्षणः कविधिः ।

८१ - ९१ - तेन अनेन अवश्यम् आत्त्वम् प्रतीक्ष्यम् ।

८२ - ९१ - लिट् पुनः अविशेषेण धातुमात्रात् विधीयते ।

८३ - ९१ - नित्यम् प्रसारणम् ।

८४ - ९१ - ह्वः यण् ।

८५ - ९१ - वार्णात् आङ्गम् न पूर्वत्वम् ।

८६ - ९१ - यः अनादिष्टात् अचः पूर्वः तत्कार्ये स्थानिवत्त्वम् हि प्रोवाच भगवान् कात्यः ।

८७ - ९१ - तेन असिद्धिः यणः ते ।

८८ - ९१ - आतः कः ।

८९ - ९१ - लिट् न ।

९० - ९१ - एङः पूर्वः ।

९१ - ९१ - सिद्धः आह्वः तथा सति ।

१ - २५ - सुपि स्थः भावे च ।

२ - २५ - सुपि स्थः इति अत्र भावे च इति वक्तव्यम् ।

३ - २५ - इह अपि यथा स्यात् ।

४ - २५ - आखूत्थः वर्तते ।

५ - २५ - श्येनोत्थः शलभोत्थः ।

६ - २५ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

७ - २५ - न वक्तव्यम् ।

८ - २५ - योगविभागात् सिद्धम् ।

९ - २५ - योगविभागः करिष्यते ।

१० - २५ - आतः अनुपसर्गे कः भवति ।

११ - २५ - ततः सुपि ।

१२ - २५ - सुपि च अतः कः भवति ।

१३ - २५ - कच्छेन पिबति कच्छपः ।

१४ - २५ - कटाहेन पिबति कटाहः ।

१५ - २५ - द्वाभ्याम् पिबति द्विपः ।

१६ - २५ - ततः स्थः ।

१७ - २५ - स्थः च कः भवति सुपि इति ।

१८ - २५ - किमर्थम् इदम् ।

१९ - २५ - भावे यथा स्यात् ।

२० - २५ - कुतः नु खल्वु एतत् भावे भविष्यति न पुनः कर्मादिषु कारकेषु इति ।

२१ - २५ - योगविभागात् अयम् कर्तुः अपकृष्यते ।

२२ - २५ - न च अन्यस्मिन् अर्थे आदिश्यते ।

२३ - २५ - अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति इति स्वार्थे भविष्यन्ति ।

२४ - २५ - तत् यथा गुप्तिज्किद्भ्यः सन् यावादिभ्यः कन् ।

२५ - २५ - सः असौ स्वार्थे भवन् भावे भविष्यति ।

१ - १२ - तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः आलस्यसुखाहरणयोः ।

२ - १२ - तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोः इति अत्र आलस्यसुखाहरणयोः इति वक्तव्यम् ।

३ - १२ - तुन्दपरिमृजः अलसः ।

४ - १२ - शोकापनुदः पुत्रः जातः ।

५ - १२ - यः हि तुन्दम् परिमार्ष्टि तुन्दपरिमार्जः सः भवति ।

६ - १२ - यः च शोकम् अपनुदति शोकापनोदः सः भवति ।

७ - १२ - कप्रकरणे मूलिअविभुजादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् ।

८ - १२ - कप्रकरणे मूलिअविभुजादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

९ - १२ - मूलविभुजः रथः ।

१० - १२ - नखमुचानि धनूंषि ।

११ - १२ - काकगुहाः तिलाः ।

१२ - १२ - सरसीरुहम् कुमुदम् ।

१ - १२ - सुरासीध्वोः पिबतेः ।

२ - १२ - सुरासीध्वोः पिबतेः इति वक्तव्यम् ।

३ - १२ - इह मा भूत् ।

४ - १२ - क्षीरपा ब्राह्मणी इति ।

५ - १२ - पिबतेः इति किमर्थम् ।

६ - १२ - या हि सुराम् पाति सुरापा सा भवति ।

७ - १२ - बहुलम् तणि ।

८ - १२ - बहुलम् तणि इति वक्तव्यम् ।

९ - १२ - किम् इदम् तणि इति ।

१० - १२ - सञ्ज्ञाछन्दसोः ग्रहणम् ।

११ - १२ - या ब्राह्मणी सुरापी भवति न एनाम् देवाः पतिलोकम् नयन्ति ।

१२ - १२ - या ब्राह्मणी सुरापा भवति न एनाम् देवाः पतिलोकम् नयन्ति ।

१ - ३० - अच्प्रकरणे शक्तिलाङ्गलाङ्कुशयष्टितोमरघटघटीधनुःषु घ्रहेः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ३० - अच्प्रकरणे शक्तिलाङ्गलाङ्कुशयष्टितोमरघटघटीधनुःषु घ्रहेः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ३० - शक्तिग्रहः ।

४ - ३० - शक्ति ।

५ - ३० - लाङ्गल ।

६ - ३० - लाङ्गलग्रहः ।

७ - ३० - लाङ्गल ।

८ - ३० - आङ्कुश ।

९ - ३० - आङ्कुशग्रहः ।

१० - ३० - आङ्कुश ।

११ - ३० - यष्टि ।

१२ - ३० - यष्टिग्रहः ।

१३ - ३० - यष्टि ।

१४ - ३० - तोमर ।

१५ - ३० - तोमरग्रहः ।

१६ - ३० - तोमर ।

१७ - ३० - घट ।

१८ - ३० - घटग्रहः ।

१९ - ३० - घट ।

२० - ३० - घटी ।

२१ - ३० - घटीग्रहः ।

२२ - ३० - घटी ।

२३ - ३० - धनुस् ।

२४ - ३० - धनुर्ग्रहः ।

२५ - ३० - धनुस् ।

२६ - ३० - सूत्रे च धार्यर्थे ।

२७ - ३० - सूत्रे च धार्यर्थे ग्रहेः उपसङ्ख्यानम् ।

२८ - ३० - सूत्रग्रहः ।

२९ - ३० - धार्यर्थे इति किमर्थम् ।

३० - ३० - यः हि सूत्रम् गृह्णाति सूत्रग्राहण् सः भवति ।

१ - ५ - स्तम्बकर्णयोः हस्तिसूचकयोः ।

२ - ५ - स्तम्बकर्णयोः इति अत्र हस्तिसूचकयोः इति वक्तव्यम् ।

३ - ५ - स्तम्बेरमः हस्ती ।

४ - ५ - कर्णेजपः सूचकः ।

५ - ५ - सम्बे रन्ता कर्णे जपिता इति एव अन्यत्र ।

१ - १५ - धातुग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - १५ - शमि सञ्ज्ञयाम् धातुग्रहणम् कृञः हेत्वादिषु टप्रतिषेधार्थम् ।

३ - १५ - शमि सञ्ज्ञयाम् धातुग्रहणम् क्रियते कृञः हेत्वादिषु टः मा भूत् इति ।

४ - १५ - शमि सञ्ज्ञयाम् अच् भवति इति अस्य अवकाशः शम्वदः शम्भवः ।

५ - १५ - टस्य अवकाशः श्राद्धकरः पिण्डकरः ।

६ - १५ - शङ्करा नाम परिव्राजिका ।

७ - १५ - शङ्करा शकुनिका तच्छिला च ।

८ - १५ - तस्याम् उभयम् प्राप्नोति ।

९ - १५ - परत्वात् टः स्यात् ।

१० - १५ - धातुग्रहणसामर्थ्यात् अच् एव भवति ।

११ - १५ - कुणरवाडवः तु आह ।

१२ - १५ - न एषा शङ्करा ।

१३ - १५ - शङ्गरा एषा ।

१४ - १५ - गृणातिः शब्दकर्मा ।

१५ - १५ - तस्य एषः प्रयोगः ।

१ - १४ - अधिकरणे शेतेः पार्श्वादिषु उपसङ्ख्यानम्. अधिकरणे शेतेः पार्श्वादिषु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

२ - १४ - पार्श्वशयः पृष्ठशयः उदरशयः ।

३ - १४ - दिग्धसहपूर्वात् च ।

४ - १४ - दिद्घसहपूर्वात् च इति वक्तव्यम् ।

५ - १४ - दिग्धसहशयः ।

६ - १४ - उत्तानादिषु कर्तृषु ।

७ - १४ - उत्तानादिषु कर्तृषु इति वक्तव्यम् ।

८ - १४ - उत्तानशयः अवमूर्धशयः ।

९ - १४ - गिरौ डः छन्दसि ।

१० - १४ - गिरौ उपपदे डः छन्दसि वक्तव्यः ।

११ - १४ - गिरौ शेते गिरिशः ।

१२ - १४ - तद्धितः वा ।

१३ - १४ - तद्धितः वा पुनः एषः भवति ।

१४ - १४ - गिरौ शेते गिरिशः इति ।

१ - ८ - इह कस्मात् न भवति ।

२ - ८ - कुरून् चरति ।

३ - ८ - पञ्चालान् चरति इति ।

४ - ८ - अधिकरणे इति वर्तते ।

५ - ८ - ननु च कर्मणि इति अपि वर्तते ।

६ - ८ - तत्र कुतः एतत् ।

७ - ८ - अधिकरणे भविष्यति न पुनः कर्मणि इति ।

८ - ८ - चरेः भिक्षाग्रहणम् ज्ञपकम् कर्मणि अप्रसङ्गः । यत् अयम् भिक्षासेनादायेषु च इति चरेः भिक्षाग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न भवति कर्मणि इति ।

१ - १२ - किंयत्तद्बहुषु कृञः अज्विधानम् ।

२ - १२ - किंयत्तद्बहुषु कृञः अज्विधानम् कर्तव्यम् ।

३ - १२ - किङ्करा ।

४ - १२ - किम् ।

५ - १२ - यत् ।

६ - १२ - यत्करा ।

७ - १२ - यत् ।

८ - १२ - तत् ।

९ - १२ - तत्करा ।

१० - १२ - तत् ।

११ - १२ - बहु ।

१२ - १२ - बहुकरा ।

१ - ४ - स्तम्बशकृतोः व्रीहिवत्सयोः ।

२ - ४ - व्रीहिवत्सयोः इति वक्तव्यम् ।

३ - ४ - स्तम्बकरिः व्रीहिः ।

४ - ४ - शकृत्करिः वत्सः ।

१ - ७ - आत्मम्भरिः इति किम् निपात्यते ।

२ - ७ - आत्मनः मुम् भृञः च इन्प्रत्ययः ।

३ - ७ - अत्यल्पम् इदम् उच्यते ।

४ - ७ - भृञः कुक्ष्यात्मनोः मुम् च ।

५ - ७ - भृञः कुक्ष्यात्मनोः मुम् च इति वक्तव्यम् ।

६ - ७ - कुक्षिम्भरः ।

७ - ७ - आत्मम्भरिः चरति यूथम् असेवमानः ।

१ - ११ - खश्प्रकरणे वातसुनीतिलशर्धेषु अजधेट्तुदजहातिभ्यः । खश्प्रकरणे वातसुनीतिलशर्धेषु अजधेट्तुदजहातिभ्यः इति वक्तव्यम् ।

२ - ११ - वातमजाः मृगाः ।

३ - ११ - वात ।

४ - ११ - शुनी ।

५ - ११ - शुनीन्धयः ।

६ - ११ - शुनी ।

७ - ११ - तिल ।

८ - ११ - तिलन्द्तुदः ।

९ - ११ - तिल ।

१० - ११ - शर्ध ।

११ - ११ - शर्धञ्जहाः माषाः ।

१ - २२ - स्तने धेटः ।

२ - २२ - स्तने धेटः इति वक्तव्यम् ।

३ - २२ - स्तनन्धयः ।

४ - २२ - ततः मुष्टौ ध्मः च ।

५ - २२ - मुष्टौ ध्मः च धेटः च इति वक्तव्यम् ।

६ - २२ - मुष्टिन्धमः मुष्टिधयः ।

७ - २२ - अतयल्पम् इदम् उच्यते ।

८ - २२ - नासिकानाडीमुष्टिघटीखारीषु इति वक्तव्यम् ।

९ - २२ - नासिकन्धमः नासिकन्धयः ।

१० - २२ - नासिक ।

११ - २२ - नाडी ।

१२ - २२ - नाडिन्धमः नाडिन्धयः ।

१३ - २२ - नाडी ।

१४ - २२ - मुष्टि ।

१५ - २२ - मुष्टिन्धमः मुष्टिधयः ।

१६ - २२ - मुष्टि ।

१७ - २२ - घटी ।

१८ - २२ - घटिन्धमः घटिन्धयः ।

१९ - २२ - घटी ।

२० - २२ - खारी ।

२१ - २२ - खारिन्धमः खारिन्धयः ।

२२ - २२ - खारी ।

१ - १४ - खच्प्रकरणे गमेः सुपि उपसङ्ख्यानम् ।

२ - १४ - खच्प्रकरणे गमेः सुपि उपसङ्ख्यानम् ।

३ - १४ - मितङ्गमः ।

४ - १४ - मितङ्गमा हस्तिनी ।

५ - १४ - विहायसः विह च ।

६ - १४ - विहायसः विह इति अयम् आदेशः वक्तव्यः ।

७ - १४ - खच् च ।

८ - १४ - विहङ्गमः ।

९ - १४ - खच् च डित् वा ।

१० - १४ - खच् च डित् वा वक्तव्यः ।

११ - १४ - विहङ्गः ।

१२ - १४ - डे च ।

१३ - १४ - डे च विहायसः विह इति अयम् आदेशः वक्तव्यः ।

१४ - १४ - विहगः ।

१ - १८ - डप्रकरणे सर्वत्रपन्नयोः उपसङ्ख्यानम् ।

२ - १८ - डप्रकरणे सर्वत्रपन्नयोः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १८ - सर्वत्रगः पन्नगः ।

४ - १८ - उरसः लोपः च ।

५ - १८ - उरसः लोपः च वक्तव्यः ।

६ - १८ - उरगः ।

७ - १८ - सुदुरोः अधिकरणे ।

८ - १८ - सुदुरोः अधिकरणे डः वक्तव्यः ।

९ - १८ - सुगः दुर्गः ।

१० - १८ - निसः देशे ।

११ - १८ - निसः देशे डः वक्तव्यः ।

१२ - १८ - निर्गः ।

१३ - १८ - अपर आह ।

१४ - १८ - डप्रकरणे अन्येषु अपि दृश्यते ।

१५ - १८ - डप्रकरणे अन्येषु अपि दृश्यते इति वक्तव्यम् ।

१६ - १८ - ततः स्त्र्यगारगः ।

१७ - १८ - अश्नुते यावत् अन्नाय ग्रामगः ।

१८ - १८ - ध्वंसते गुरुतल्पगः ।

१ - ९ - दारौ आहनः अण् अन्त्यस्य च टः सञ्ज्ञायाम् ।

२ - ९ - दारौ उपपदे आङ्पूर्वात् हन्तेः अण् वक्तव्यः अन्त्यस्य च टः वक्तव्यः ।

३ - ९ - दार्वाघाटः ते वनस्पतीनाम् ।

४ - ९ - चारौ वा ।

५ - ९ - चारौ उपपदे आङ्पूर्वात् हन्तेः अण् वक्तव्यः अन्त्यस्य च टः वा वक्तव्यः ।

६ - ९ - चार्वाघाटः चार्वाघातः ।

७ - ९ - कर्मणि समि च ।

८ - ९ - कर्मणि उपपदे सपूर्वात् हन्तेः अण् वक्तव्यः अन्त्यस्य च टः वा वक्तव्यः ।

९ - ९ - वर्णसङ्घाटः वर्णसङ्घातः पदसङ्घाटः पदसङ्घातः ।

१ - १६ - कथम् इदम् विज्ञायते ।

२ - १६ - लक्षणे कर्तरि इति आहोस्वित् लक्षणवति कर्तरि इति ।

३ - १६ - किम् च अतः ।

४ - १६ - यदि विज्ञायते लक्षणे कर्तरि इति सिद्धम् जायाघ्नः तिलकालकः पतिघ्नी पाणिलेखा इति ।

५ - १६ - जायाघ्नः तिलकालकः पतिघ्नी पाणिरेखा इति ।

६ - १६ - जायाघ्नः ब्राह्मणः पतिघ्नी व्र्षली इति न सिध्यति ।

७ - १६ - अथ विज्ञायते लक्षणवति कर्तरि इति सिद्धम् जायाघ्नः ब्राह्मणः पतिघ्नी व्र्षली इति ।

८ - १६ - जायाघ्नः तिलकालकः पतिघ्नी पाणिलेखा इति न सिध्यति ।

९ - १६ - अस्तु लक्षणे कर्तरि इति ।

१० - १६ - कथम् जायाघ्नः , ब्राह्मणः पतिघ्नी व्र्षली इति ।

११ - १६ - अकारः मत्वर्थीयः ।

१२ - १६ - जायाघ्नः अस्मिन् अस्ति इति सः अयम् जायाघ्नः ।

१३ - १६ - पतिघ्नीवृषली इति न सिध्यति ।

१४ - १६ - अस्तु तर्हि लक्षणवति कर्तरि इति ।

१५ - १६ - कथम् जायाघ्नः तिलकालकः पतिघ्नी पाणिलेखा इति ।

१६ - १६ - अमनुष्यकर्तृके इति एवम् भविष्यति ।

१ - ७ - अप्रणिकर्तृके इति वक्तव्यम् ।

२ - ७ - इह मा भूत् ।

३ - ७ - नगरघातः हस्ती ।

४ - ७ - यदि अप्रणिकर्तृके इति उच्यते शशघ्नी शकुनिः इति न सिध्यति ।

५ - ७ - अस्तु तर्हि अमनुष्यकर्तृके इति एव ।

६ - ७ - कथम् नगरघातः हस्ती ।

७ - ७ - कृत्यल्युटः बहुलम् इति एवम् अत्र अण् भविष्यति ।

१ - ३ - राजघे उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ३ - राजघे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ३ - राजघः ।

१ - ३८ - ख्युनि च्विप्रतिषेधानर्थक्यम् ल्युट्ख्य्नोः अविशेषात् ।

२ - ३८ - ख्युनि च्विप्रतिषेधः अनर्थकः ।

३ - ३८ - किम् कारणम् ।

४ - ३८ - ल्युट्ख्य्नोः अविशेषात् ।

५ - ३८ - ख्युना मुक्ते ल्युटा भवितव्यम् ।

६ - ३८ - न च अस्ति विशेषः च्व्यन्ते उपपदे ल्युटः ख्युनः वा ।

७ - ३८ - तत् एव रूपम् सः एव स्वरः ।

८ - ३८ - अयम् अस्ति विशेषः ।

९ - ३८ - ल्युटि सति ईकारेण भवितव्यम् ।

१० - ३८ - ख्युनि सति न भवितव्यम् ।

११ - ३८ - ख्युनि अपि सति भवतव्यम् ।

१२ - ३८ - एवम् हि सौनागाः पठन्ति ।

१३ - ३८ - नञ्स्नञीक्ख्युंस्तरुणतलुनानाम् उपसङ्ख्यानम् इति ।

१४ - ३८ - अयम् तर्हि विशेषः ।

१५ - ३८ - ख्युनि सति नित्यसमासेन भवितव्यम् ।

१६ - ३८ - उपपदसमासः हि नित्यसमासः इति ।

१७ - ३८ - ल्युटि सति न भवितव्यम् ।

१८ - ३८ - ल्युटि अपि भवितव्यम् ।

१९ - ३८ - गतिसमासः अपि हि नित्यसमासः ।

२० - ३८ - च्य्वन्तम् च गतिसञ्ज्ञम् भवति ।

२१ - ३८ - मुमर्थम् तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

२२ - ३८ - ख्युनि सति मुमा भवितव्यम् ।

२३ - ३८ - ल्युति सति न भवितव्यम् ।

२४ - ३८ - मुमर्थम् इति चेत् न अव्ययत्वात् ।

२५ - ३८ - मुमर्थम् इति चेत् तत् न ।

२६ - ३८ - किम् कारणम् ।

२७ - ३८ - अव्ययत्वात् ।

२८ - ३८ - अनव्ययस्य मुम् उच्यते ।

२९ - ३८ - च्व्यन्तम् च अव्ययसञ्ज्ञम् ।

३० - ३८ - उत्तरार्थम् तु ।

३१ - ३८ - उत्तरार्थम् तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

३२ - ३८ - कर्तरि भुवः खिष्णुच्खुकञौ अच्वौ इति एव ।

३३ - ३८ - आढ्यीभविता ।

३४ - ३८ - अथ इदानीम् अनेन मुक्ते ताच्छीलिलः इष्णुच् विधीयते ।

३५ - ३८ - सः अत्र कस्मात् न भवति ।

३६ - ३८ - रूढिशब्दप्रकाराः तच्छीलिकाः ।

३७ - ३८ - न च रूड्ःिशब्दाः गतिभिः विशेष्यन्ते ।

३८ - ३८ - न हि भवति प्रदेवदत्तः इति ।

१ - २६ - किमर्थम् खिष्णुच् इकारादिः क्रियते न क्स्नुः इति एव उच्येत ।

२ - २६ - तत्र अयम् अपि अर्थः ।

३ - २६ - स्वरार्थः चकारः न कर्तव्यः भवति ।

४ - २६ - केन इदानीम् इकारादित्वम् क्रियते ।

५ - २६ - इष्णुचः इकारादित्वम् उदात्तत्वात् कृतम् भुवः ।

६ - २६ - भवतेः उदात्तत्वात् इकारादित्वम् भविष्यति ।

७ - २६ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

८ - २६ - खित् अयम् क्रियते ।

९ - २६ - तत्र चर्त्वे कृते स्यात् ।

१० - २६ - कित् वा खित् वा इति ।

११ - २६ - सन्देहमात्रम् एतत् भवति ।

१२ - २६ - सर्वसन्देहेषु च इदम् उपतिष्ठते ।

१३ - २६ - व्याख्यानतः विशेषप्रतिपत्तिः ।

१४ - २६ - न हि सन्देहात् अलक्षणम् इति ।

१५ - २६ - खित् इति व्याख्यास्यामः ।

१६ - २६ - नञः तु स्वरसिद्ध्यर्थम् इकारादित्वम् इष्णुचः ।

१७ - २६ - इदम् तर्हि प्रयोजनम् ।

१८ - २६ - कृत्योकेष्णुच्चार्वादयः च इति एषः स्वरः यथा स्यात् ।

१९ - २६ - एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् ।

२० - २६ - अयम् अपि इटि कृते षत्वे च इष्णुच् भविष्यति ।

२१ - २६ - न सिध्यति ।

२२ - २६ - लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति ।

२३ - २६ - अथ वा असिद्धम् खलु अपि षत्वम् ।

२४ - २६ - षत्वस्य असिद्धत्वात् इस्नुच् एव भवति ।

२५ - २६ - इष्णुचः इकारादित्वम् उदात्तत्वात् कृतम् भुवः ।

२६ - २६ - नञः तु स्वरसिद्ध्यर्थम् इकारादित्वम् इष्णुचः ।

१ - १९ - किमर्थः नकारः ।

२ - १९ - ञ्निति इति आद्युदात्तत्वम् यथा स्यात् ।

३ - १९ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - १९ - एकाचः अयम् विधीयते ।

५ - १९ - तत्र न अर्थः स्वरार्थेन नकारेण अनुबन्धेन ।

६ - १९ - धातुस्वरेण एव सिद्धम् ।

७ - १९ - यः तर्हि अनेकाच् ।

८ - १९ - दधृक् इति ।

९ - १९ - वक्ष्यति एतत् धृषेः द्विर्वचनम् अन्तोदात्तत्वम् च निपात्यते इति ।

१० - १९ - विशेषणार्थः तर्हि ।

११ - १९ - क्व विशेषनार्थेन अर्थः ।

१२ - १९ - क्विन्प्रत्ययस्य कुः इति ।

१३ - १९ - क्विप्रत्ययस्य कुः इति उच्यमाने सन्देहः स्यात् ।

१४ - १९ - क्विः वा एषः प्रत्ययः क्विप् वा इति ।

१५ - १९ - सन्देहमात्रम् एतत् भवति ।

१६ - १९ - सर्वसन्देहेषु च इदम् उपतिष्ठते ।

१७ - १९ - व्याख्यानतः विशेषप्रतिपत्तिः ।

१८ - १९ - न हि सन्देहात् अलक्षणम् इति ।

१९ - १९ - क्क्विप्रत्ययस्य इति व्याख्यास्यामः ।

१ - ३ - दधृक् इति किम् निपात्यते ।

२ - ३ - धृषेः द्विर्वचनम् अन्तोदात्तत्वम् च ।

३ - ३ - धृषेः द्विर्वचनम् अन्तोदात्तत्वम् च निपात्यते ।

१ - ९ - किमर्थः ञकारः ।

२ - ९ - स्वरार्थः ।

३ - ९ - ञ्निति इति आद्युदात्तत्वम् यथा स्यात् ।

४ - ९ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

५ - ९ - नकारेण अपि एषः स्वरः सिद्धः ।

६ - ९ - विशेषणार्थः तर्हि भविष्यति ।

७ - ९ - क्व विशेषणार्थेन अर्थः ।

८ - ९ - कञ्क्वरप् इति ।

९ - ९ - कन्क्वरप् इति उच्यामाने याचितिका अत्र अपि प्रसज्येत ।.

१ - १८ - दृशेः समानान्ययोः च उपसङ्ख्यानम् ।

२ - १८ - दृशेः समानान्ययोः च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १८ - सदृक् सदृशः अन्यादृक् अन्यादृशः ।

४ - १८ - कृदर्थानुपपत्तिः तु ।

५ - १८ - कृदर्थः तु न उपपद्यते ।

६ - १८ - दृशेः कर्तरि प्राप्नोति ।

७ - १८ - इवार्थे तु तद्धितः ।

८ - १८ - इवार्थे अयम् तद्धितः द्रष्टव्यः ।

९ - १८ - सः इव अयम् तादृक् ।

१० - १८ - अन्य इव अयम् अन्यादृक् ।

११ - १८ - अथ वा युक्तः एव अत्र कृदर्थः ।

१२ - १८ - कर्मकर्ता अयम् ।

१३ - १८ - तम् इव इमम् पश्यन्ति जनाः ।

१४ - १८ - सः अयम् सः इव दृश्यमानः तम् इव आत्मानम् पश्यति ।

१५ - १८ - तादृक् ।

१६ - १८ - अन्यम् इव इमम् पश्यन्ति जनाः ।

१७ - १८ - सः अयम् अन्यः इव दृश्यमानः अन्यम् इव आत्मानम् पश्यति ।

१८ - १८ - अन्यादृक् इति ।

१ - १४ - सदादिषु सुब्ग्रहणम् ।

२ - १४ - सदादिषु सुब्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

३ - १४ - होता वेदिषत् ।

४ - १४ - अतिथिः चुरोणसत् ।

५ - १४ - न तर्हि इदानीम् उपसर्गे अपि इति वक्तव्यम् ।

६ - १४ - वक्तव्यम् च ।

७ - १४ - किम् प्रयोजनम् ।

८ - १४ - ज्ञापकार्थम् ।

९ - १४ - किम् ज्ञाप्यम् ।

१० - १४ - एतत् ज्ञापयति आचार्यः ।

११ - १४ - अन्यत्र सुब्ग्रहणे उपसर्गग्रहणम् न भवति इति ।

१२ - १४ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

१३ - १४ - वदः सुपि अनुपसर्गग्रहणम् चोदितम् ।

१४ - १४ - तत् न वक्तव्यम् भवति ।

१ - ९ - किमर्थम् इदम् उच्यते न अदः अनन्ने इति एव सिद्धम् ।

२ - ९ - न सिध्यति ।

३ - ९ - छन्दसि इति एतत् अनुवर्तते ।

४ - ९ - भाषार्थः अयम् आरम्भः ।

५ - ९ - पूर्वस्मिन् एव योगे छन्दोग्रहणम् निवृत्तम् ।

६ - ९ - तत् च अवश्यम् निवर्त्यम् अमात् इति एवमर्थम् ।

७ - ९ - अतः उत्तरम् पठति ।

८ - ९ - अदः अनन्ने क्रव्येग्रहणम् वासरूपनिवृत्त्यर्थम् ।

९ - ९ - अदः अनन्ने क्रव्येग्रहणम् क्रियते वासरूपः मा भूत् ।

१ - २८ - श्वेतवहादीनां डस् ।

२ - २८ - श्वेतवहादीनां डस् वक्तव्यः ।

३ - २८ - श्वेतवाः इन्द्रः ।

४ - २८ - पदस्य च ।

५ - २८ - पदस्य च इति वक्तव्यम् ।

६ - २८ - इह मा भूत् ।

७ - २८ - श्वेतवाहौ श्वेतवाहः ।

८ - २८ - किम् प्रयोजनम् ।

९ - २८ - र्वर्थम् ।

१० - २८ - रुः यथा स्यात् ।

११ - २८ - क्रियते र्वर्थम् निपातनम् ।

१२ - २८ - अवयाः श्वेतवाः पुरोडाः च इति ।

१३ - २८ - आतः च र्वर्थम् ।

१४ - २८ - उक्थशस्शब्दस्य सामान्येन रुः सिद्धः ।

१५ - २८ - न तस्य निपातनम् क्रियते ।

१६ - २८ - तत् न वक्तव्यम् ।

१७ - २८ - अवश्यम् तत् वक्तव्यम् दीर्घार्थम् ।

१८ - २८ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

१९ - २८ - सिद्धम् अत्र दीर्घत्वम् अत्वसन्तस्य च अधातोः इति ।

२० - २८ - यत्र तेन न सिध्यति तदर्थम् ।

२१ - २८ - क्व च तेन न सिध्यति ।

२२ - २८ - सम्बुद्धौ ।

२३ - २८ - हे श्वेतवाः इति ।

२४ - २८ - न तर्हि इदानीम् डस् वक्तव्यः ।

२५ - २८ - वक्तव्यः च ।

२६ - २८ - किम् प्रयोजनम् ।

२७ - २८ - उत्तराऋथम् ।

२८ - २८ - श्वेतवोभ्याम् श्वेतवोभिः ।

१ - ७ - किमर्थम् स्थः कक्विपौ उच्येते न क्विप् सिद्धः अन्येभ्यः अपि दृश्यते इति कः च आतः अनुपसर्गे कः इति ।

२ - ७ - न सिध्यति ।

३ - ७ - विशेष्विहितः कः सामान्यविहितम् क्विपम् बाधते. वासरूपेण क्विप् अपि भविष्यति ।

४ - ७ - इदम् तर्हि शंस्थः शंस्थाः ।

५ - ७ - उक्तम् एतत् ।

६ - ७ - शमि सञ्ज्ञायाम् धातुग्रहणम् कृञः हेत्वादिषु टप्रतिषेधार्थम् इति ।

७ - ७ - सः यथा एव अच् टम् बाधते एवम् कक्विपौ अपि बाधेत ।

१ - १० - सुपि इति वर्तमाने पुनः सुब्ग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - १० - अनुपसर्गे इति एवम् तत् अभूत् ।

३ - १० - इदम् सुब्मात्रे यथा स्यात् ।

४ - १० - प्रत्यासारिण्यः उदासारिण्यः ।

५ - १० - णिन्विधौ साधुकारिणि उपसङ्ख्यानम् ।

६ - १० - णिन्विधौ साधुकारिणि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

७ - १० - साधुकारी साधुदायी ।

८ - १० - ब्रह्मणि वदः ।

९ - १० - ब्रह्मणि वदः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

१० - १० - ब्रह्मवादिनः वदन्ति ।

१ - १९ - किम् उदाहरणम् ।

२ - १९ - अश्राद्धभोजी ।

३ - १९ - किम् यः अश्राद्धम् भुङ्क्ते सः अश्राद्धभोजी ।

४ - १९ - किम् च अतः ।

५ - १९ - यदा असौ अश्राद्धम् न भुङ्क्ते तदा अस्य व्रतलोपः स्यात् ।

६ - १९ - तत् यथा स्थायी यदा न तिष्थति तदा अस्य व्रतलोपः भवति ।

७ - १९ - एवम् तर्हि णिन्यन्तेन समासः भविष्यति न श्राद्धभोजी अश्राद्धभोजी ।

८ - १९ - न एवम् शक्यम् ।

९ - १९ - स्वरे हि दोषः स्यात् ।

१० - १९ - अश्राद्धभोजी इति एवम् स्वरः प्रसज्येत ।

११ - १९ - अश्राद्धभोजी इति च इष्यते ।

१२ - १९ - एवम् तर्हि नञः एव अयम् भुजिप्रतिषेधवाचिनः श्राद्धशब्देन असमर्थसमासः न भोजी श्राद्धस्य इति ।

१३ - १९ - सः तर्हि असमर्थसमासः वक्तव्यः ।

१४ - १९ - यदि अपि वक्तव्यः अथ वा एतर्हि बहूनि प्रयोजनानि ।

१५ - १९ - कानि ।

१६ - १९ - असूर्यम्पश्यानि मुखानि ।

१७ - १९ - अपूर्वगेयाः श्लोकाः ।

१८ - १९ - अश्राद्धभोजी ब्राह्मणः ।

१९ - १९ - सुट् अनपुंसकस्य इति ।

१ - ३३ - आत्मग्रहणम् किमर्थम् ।

२ - ३३ - परमाने मा भूत् ।

३ - ३३ - क्रियमाणे अपि आत्मग्रहणे परमाने प्राप्नोति ।

४ - ३३ - किम् कारणम् ।

५ - ३३ - आत्मनः इति इयम् कर्तरि षष्ठी मानः इति अकारः भावे ।

६ - ३३ - सः यदि एव आत्मानम् मन्यते अथ अपि परम् आत्मनः एव असौ मानः भवति ।

७ - ३३ - न एषः दोषः ।

८ - ३३ - आत्मनः इति कर्मणि षष्ठी ।

९ - ३३ - कथम् ।

१० - ३३ - कर्तृकर्मणोः कृति इति ।

११ - ३३ - ननु च कर्तरि अपि वै एतेन एव विधीयते ।

१२ - ३३ - तत्र कुतः एतत् कर्मणि भविष्यति न पुनः कर्तरि इति ।

१३ - ३३ - एवम् तर्हि कर्मकर्तरि च ।

१४ - ३३ - कर्मकर्तरि च इति वक्तव्यम् ।

१५ - ३३ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

१६ - ३३ - न वक्तव्यम् ।

१७ - ३३ - आत्मनः इति कर्मणि षष्ठी ।

१८ - ३३ - कथम् ।

१९ - ३३ - कर्तृकर्मणोः कृति इति ।

२० - ३३ - ननु च उक्तम् कर्तरि अपि वै एतेन एव विधीयते ।

२१ - ३३ - तत्र कुतः एतत् कर्मणि भविष्यति न पुनः कर्तरि इति ।

२२ - ३३ - आत्मग्रहणसामर्थ्यात् कर्मणि विज्ञास्यते ।

२३ - ३३ - एवम् अपि कर्मकर्तृग्रहणम् कर्तव्यम् कर्मापदिष्टः यक् यथा स्यात् श्यन् मा भूत् इति ।

२४ - ३३ - कः च अत्र विशेषः यकः वा श्यनः वा ।

२५ - ३३ - यकि सति अन्तोदात्तत्वेन भवितयम् श्यनि सति आद्युदात्तत्वेन ।

२६ - ३३ - श्यनि अपि सति अन्तोदात्तत्वेन एव भवितव्यम् ।

२७ - ३३ - कथम् ।

२८ - ३३ - खशः स्वरः श्यनः स्वरम् बाधिष्यते ।

२९ - ३३ - सति शिष्टत्वात् श्यनः स्वरः प्राप्नोति ।

३० - ३३ - आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति सति शिष्टः अपि विकरणस्वरः सार्वधातुकस्वरम् न बाधते इति यत् अयम् तासेः परस्य लसार्वधातुकस्य अनुदात्तत्वम् शास्ति ।

३१ - ३३ - लसार्वधातुके एतत् ज्ञापकम् स्यात् ।

३२ - ३३ - न इति आह ।

३३ - ३३ - अविशेषेण ज्ञापकम् ।

१ - ५५ - भूते इति उच्यते ।

२ - ५५ - कस्मिन् भूते ।

३ - ५५ - काले ।

४ - ५५ - न वै कालाधिकारः अस्ति ।

५ - ५५ - एवम् तर्हि धातोः इति वर्तते ।

६ - ५५ - धातौ भूते ।

७ - ५५ - धातुः वै शब्दः ।

८ - ५५ - न च शब्दस्य भूतभविष्यद्वर्तमानतायाम् सम्भवः अस्ति ।

९ - ५५ - शब्दे असम्भवात् अर्थे कार्यम् विज्ञास्यते ।

१० - ५५ - कः पुनः धात्वर्थः ।

११ - ५५ - क्रिया ।

१२ - ५५ - क्रियायाम् भूतायाम् ।

१३ - ५५ - यदि एवम् निष्ठायाम् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः ।

१४ - ५५ - निष्ठायाम् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः ।

१५ - ५५ - का इतरेतराश्रयता ।

१६ - ५५ - भूतकालेन शब्देन निर्देशः क्रियते ।

१७ - ५५ - निर्देशोत्तरकालम् च भूतकालता ।

१८ - ५५ - तत् एतत् इतरेतराश्रयम् भवति ।

१९ - ५५ - इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते ।

२० - ५५ - अव्ययनिर्देशात् सिद्धम् ।

२१ - ५५ - अव्ययवता शब्देन निर्देशः करिष्यते ।

२२ - ५५ - अवर्तमाने अभविष्यति इति ।

२३ - ५५ - सः तर्हि अव्ययवता शब्देन निर्देशः कर्तव्यः ।

२४ - ५५ - न कर्तव्यः ।

२५ - ५५ - अव्ययम् एषः भूतेशब्दः न भवतेः निष्ठा ।

२६ - ५५ - कथम् अव्ययत्वम् ।

२७ - ५५ - विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाः च निपाताः भवन्ति इति निपातसञ्ज्ञा ।

२८ - ५५ - निपातम् अव्ययम् इति अवययसञ्ज्ञा ।

२९ - ५५ - अथ अपि भवतेः निष्ठा एवम् अपि अवययम् एव ।

३० - ५५ - कथम् न व्येति इति अव्ययम् ।

३१ - ५५ - क्व पुनः न व्येति ।

३२ - ५५ - एतौ कालविशेषौ वर्तमानभविष्यन्तौ ।

३३ - ५५ - स्वभावतः भूते एव वर्तते ।

३४ - ५५ - यदि तत्रि न व्येति इति अव्ययम् ।

३५ - ५५ - न वा तद्विधानस्य अन्यत्र अभावात् ।

३६ - ५५ - न वा भूताधिकारेण अर्थः ।

३७ - ५५ - किम् कारणम् ।

३८ - ५५ - तद्विधानस्य अन्यत्र अभावात् ।

३९ - ५५ - ये अपि एते इतः उत्तरम् प्रत्ययाः शिष्यन्ते एते अपि एतौ कालविशेषौ न वियन्ति वर्तमानभविष्यन्तौ ।

४० - ५५ - स्वभावतः एव ते भूते एव वर्तन्ते ।

४१ - ५५ - अतः उत्तरम् पठति ।

४२ - ५५ - भूताधिकारस्य प्रयोजनम् कुमारघाती शीर्षघाती आखुहा बिडालः सुत्वानः सुनवन्तः सुषुपुषः अनेहाः अग्निम् आदधानस्य ।

४३ - ५५ - कुमारघाती शीर्षघाती इति भविष्यद्वर्तमानार्थः भूतनिवृत्त्यर्थः ।

४४ - ५५ - आखुहा बिडालः इति भविष्यद्वर्तमानार्थः ।

४५ - ५५ - इतरथा हि ब्रह्मादिषु नियमः त्रिषु कालेषु निवर्तकः स्यात् ।

४६ - ५५ - सुत्वानः सुन्वन्तः ।

४७ - ५५ - यज्ञसंयोगे ङ्वनिपः त्रिषु कालेषु शता अपवादः मा भूत् ।

४८ - ५५ - सुषुपुषः ।

४९ - ५५ - नजिङ् सर्वकालपवादः मा भूत् ।

५० - ५५ - अनेहाः इति वर्तमानकालः एव ।

५१ - ५५ - अन्यत्र अनाहन्ता ।

५२ - ५५ - आदधानस्य ।

५३ - ५५ - कानचः चानश् ताच्छीलादिषु सर्वकालापवादः मा भूत् ।

५४ - ५५ - अग्निम् आदधानस्य ।

५५ - ५५ - आदधानस्य इति एव अन्यत्र ।

१ - १३ - किमर्थम् ब्रह्मादिषु हन्तेः क्विप् विधीयते ।

२ - १३ - न क्विप् च अन्येभ्यः अपि दृश्यते इति एव सिद्धम् ।

३ - १३ - ब्रह्मादिषु हन्तेः क्विब्वचनम् नियमार्थम् । नियमार्थः अयम् आरम्भः ।

४ - १३ - ब्रह्मादिषु एव हन्तेः क्विप् यथा स्यात् ।

५ - १३ - किम् अविशेषेण ।

६ - १३ - न इति आह ।उपपदविशेषे एतस्मिन् च विशेषे ।

७ - १३ - अथ ब्रह्मादिषु हन्तेः णिनिना भवितव्यम् ।

८ - १३ - न भवितव्यम् ।

९ - १३ - किम् कारणम् ।

१० - १३ - उभयतः नियमात् ।

११ - १३ - उभयतः नियमः अयम् ।

१२ - १३ - ब्रह्मादिषु एव हन्तेः क्विप् भवति ।

१३ - १३ - क्विप् एव च ब्रह्मादिषु इति ।

१ - ४ - कर्मणि कुत्सिते ।

२ - ४ - कर्मणि कुत्सिते इति वक्तव्यम् ।

३ - ४ - इह मा भूत् ।

४ - ४ - धान्यविक्रायः ।

१ - २ - अन्येभ्यः अपि दृश्यते इति वक्तव्यम् , इह अपि यथा स्यात् ।

२ - २ - आखा उत्खा परिखा ।

१ - ३८ - निष्ठायाम् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः ।

२ - ३८ - निष्ठायाम् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः ।

३ - ३८ - का इतरेतराश्रयता ।

४ - ३८ - सतोः क्तक्तवत्वोः सञ्ज्ञया भवितव्यम् सञ्ज्ञया च क्तक्तवतू भाव्येते ।

५ - ३८ - तत् एतत् इतरेतराश्रयम् भवति ।

६ - ३८ - इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते ।

७ - ३८ - द्विः वा क्तक्तव्तुग्रहणम् ।

८ - ३८ - द्विः वा क्तक्तव्तुग्रहणम् कर्तव्यम् ।

९ - ३८ - क्तक्तव्तू भूते ।

१० - ३८ - क्तक्तवतू निष्ठा इति ।

११ - ३८ - यदि पुनः इह एव निष्ठासञ्ज्ञा अपि उच्येत क्तक्तव्तू भूते ।

१२ - ३८ - ततः निष्ठा ।

१३ - ३८ - निष्ठासञ्ज्ञौ च क्तक्तव्तू भवतः इति ।

१४ - ३८ - किम् कृतम् भवति ।

१५ - ३८ - द्विः वा क्तक्तव्तुग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति ।

१६ - ३८ - एवम् अपि तौ इति वक्तव्यम् स्यात् ।

१७ - ३८ - वक्ष्यति हि एतत् ।

१८ - ३८ - तौ सत् इति वचनम् असंसर्गार्थम् इति ।

१९ - ३८ - असंसक्तयोः भूतेन कालेन निष्ठासञ्ज्ञा यथा स्यात् ।

२० - ३८ - ञिमिदा मिन्नः ञिक्ष्विदा क्ष्विन्नः ।

२१ - ३८ - यदि पुनः अदृष्टश्रुतौ एव क्तक्तवतू गृहीत्वा निष्ठासञ्ज्ञा उच्येत ।

२२ - ३८ - न एवम् शक्यम् ।

२३ - ३८ - दृष्टश्रुतयोः न स्यात् ।

२४ - ३८ - ञिमिदा मिन्नः ।

२५ - ३८ - तस्मात् न एवम् शक्यम् ।

२६ - ३८ - न चेत् एवम् द्विः वा क्तक्तव्तुग्रहणम् कर्तव्यम् इतरेतराश्रयम् वा भवति ।

२७ - ३८ - न एषः दोषः ।

२८ - ३८ - इतरेतराश्रयमात्रम् एतत् भवति ।

२९ - ३८ - सर्वाणि च इतरेतराश्रयाणि एकत्वेन परिहृतानि सिद्धम् तु नित्यशब्दत्वात् इति ।

३० - ३८ - न इदम् तुल्यम् अन्यैः इतरेतराश्रयैः ।

३१ - ३८ - न हि सञ्ज्ञा नित्या ।

३२ - ३८ - एवम् तर्हि भाविनी सञ्ज्ञा विज्ञास्यते ।

३३ - ३८ - तत् यथा कः चित् कम् चित् तन्तुवायम् आह अस्य सूत्रस्य शाटकम् वय इति ।

३४ - ३८ - सः पश्यति ।

३५ - ३८ - यदि शाटकः न वातव्यः अथ वातव्यः न शाटकः ।

३६ - ३८ - शाटकः वातव्यः इति विप्रतिषिद्धम्. भाविनी खलु अस्य सञ्ज्ञा अभिप्रेता ।

३७ - ३८ - सः मन्ये वातव्यः यस्मिन् उते शाटकः इति एतत् भवति इति ।

३८ - ३८ - एवम् इह अपि तौ भूते काले भवतः ययोः अभिनिर्वृतयोः निष्ठा इति एषा सञ्ज्ञा भविष्यति ।

१ - २८ - आदिकर्मणि निष्ठा ।

२ - २८ - आदिकर्मणि निष्ठा वक्तव्या ।

३ - २८ - प्रकृतः कटम् देवदत्तः ।

४ - २८ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

५ - २८ - यत् वा भवन्त्यर्थे ।

६ - २८ - यत् वा भवन्त्यर्थे भाष्यते ।

७ - २८ - प्रकृतः कटम् देवदत्तः ।

८ - २८ - प्रकरोति कटम् देवदत्तः इति ।

९ - २८ - न्याय्या तु आद्यपवर्गात् ।

१० - २८ - न्याय्या तु एषा भूतकालता ।

११ - २८ - कुतः ।

१२ - २८ - आद्यपवर्गात् ।

१३ - २८ - आदिः अत्र अपवृक्तः ।

१४ - २८ - एषः च नाम न्याय्यः भूतकालः यत्र किम् चित् अपवृक्तम् दृश्यते ।

१५ - २८ - वा च अद्यतन्याम् ।

१६ - २८ - वा च अद्यतन्याम् भाष्यते ।

१७ - २८ - प्रकृतः कटम् देवदत्तः ।

१८ - २८ - प्राकार्षीत् कटम् देवदत्तः इति ।

१९ - २८ - किम् शक्यन्ते एते शब्दाः प्रयोक्तुम् इति अतः न्याय्या एषा भूतकालता ।

२० - २८ - न अवश्यम् प्रयोगात् एव ।

२१ - २८ - क्रिया नाम इयम् अत्यन्तापरिदृष्टा अनुमानगम्या अशक्या पिण्डीभूता निदर्शयितुम् यथा गर्भः निर्लुठितः ।

२२ - २८ - सा असौ येन येन शब्देन अभिसम्बध्यते तावति तावति परिसम्पाप्यते ।

२३ - २८ - तत् यथा ।

२४ - २८ - कः चित् पाटलिपुत्रम् जिगमिषुः एकम् अहः गत्वा आह इदम् अद्य गतम् इति ।

२५ - २८ - न च तावता अस्य व्रजिक्रिया परिसमाप्ता भवति ।

२६ - २८ - यत् तु गतम् तत् अभिसमीक्ष्य एतत् प्रयुज्यते इदम् अद्य गतम् इति ।

२७ - २८ - एवम् इह अपि यत् कृतम् तत् अभिसमीक्ष्य एतत् प्रयुज्यते प्रकृतः कटम् देवदत्तः इति ।

२८ - २८ - यदा हि वेणिकान्तः कटः अभिसमीक्षितः भवति प्रकरोति कटम् इति एव तदा भवति ।

१ - १४ - किमर्थम् कानच्क्वसोः वावचनम् क्रियते ।

२ - १४ - कानच्क्वसोः वावचनम् छन्दसि तिङः दर्शनात् ।

३ - १४ - कानच्क्वसोः वावचनम् क्रियते छन्दसि तिङः दर्शनात् ।

४ - १४ - छन्दसि तिङ् अपि दृश्यते ।

५ - १४ - अहम् सूरम् उभयतः ददर्श ।

६ - १४ - अहम् द्यावापृथिवी आततान ।

७ - १४ - न वा अनेन विहितस्य आदेशवचनात् ।

८ - १४ - न वा एतत् प्रयोजनम् अस्ति ।

९ - १४ - किम् कारणम् ।

१० - १४ - अनेन विहितस्य आदेशवचनात् ।

११ - १४ - अस्तु अनेन विहितस्य आदेशः ।

१२ - १४ - केन इदानीम् छन्दसि विहितस्य लिटः श्रवणम् भविष्यति ।

१३ - १४ - छन्दसि लुङ्लङ्लिटः इति अनेन ।

१४ - १४ - तत् एतत् वावचनम् तिष्ठतु तावत् सान्न्यासिकम् ।

१ - १४ - अथ कित्करणम् किमर्थम् न असंयोगात् लिट् कित् इति एव सिद्धम् ।

२ - १४ - कित्कररणम् संयोगार्थम् ।

३ - १४ - कित्कररणम् क्रियते संयोगार्थम् ।

४ - १४ - संयोगान्ताः प्रयोजयन्ति ।

५ - १४ - वृत्रस्य यत् बद्बधानस्य रोदसी ।

६ - १४ - त्वम् अर्णवान् बद्बधानां अरम्णाः ।

७ - १४ - अञ्जेः आजिवान् इति ।

८ - १४ - छान्दसौ कानच्क्वसू ।

९ - १४ - लिट् च छन्दसि सार्वधातुकम् अपि भवति ।

१० - १४ - तत्र सार्वधातुकम् अपित् ङित् भवति इति ङित्त्वात् लुपधालोपः भविष्यति । ऋ̄कारान्तगुणप्रतिषेधार्थम् वा ।

११ - १४ - ऋ̄कारान्तगुणप्रतिषेधार्थम् तर्हि कित्करणम् कर्तव्यम् ।

१२ - १४ - अयम् लिटि ऋ̄कारान्तानाम् प्रतिषेधविषये गुणः आरभ्यते ।

१३ - १४ - सः यथा एव इह प्रतिषेधम् बाधित्वा गुणः भवति तेरतुः तेरुः एवम् इह अपि स्यात् तितीर्वान् तिरिराणः ।

१४ - १४ - पुनः कित्करणा प्रतिषिध्यते ।

१ - ३६ - भाषायाम् सदादिभ्यः वा लिट् ।

२ - ३६ - भाषायाम् सदादिभ्यः वा लिट् वक्तव्यः ।

३ - ३६ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - ३६ - तद्विषये लुङः अनिवृत्त्यर्थम् ।

५ - ३६ - तस्य लिटः विषये लुङः अनिवृत्तिः यथा स्यात् ।

६ - ३६ - उपसेदिवान् कौत्सः पाणिनिम् ।

७ - ३६ - उपासदत् ।

८ - ३६ - अनद्यतनपरोक्षयोः च ।

९ - ३६ - अनद्यतनपरोक्षयोः च वा लिट् वक्तव्यः ।

१० - ३६ - उपसेदिवान् कौत्सः पाणिनिम् ।

११ - ३६ - उपासीदत् ।

१२ - ३६ - उपससाद ।

१३ - ३६ - अपवादविप्रतिषेधात् हि तयोः भावः ।

१४ - ३६ - अपवादविप्रतिषेधात् हि तौ स्याताम् ।

१५ - ३६ - कौ ।

१६ - ३६ - लङ्लिटौ ।

१७ - ३६ - तस्य क्वसुः अपरोक्षे नित्यम् ।

१८ - ३६ - तस्य लिटः भाषायाम् क्वसुः अपरोक्षे नित्यम् इति वक्तव्यम् ।

१९ - ३६ - अपरोक्षग्रहणेन न अर्थः ।

२० - ३६ - तस्य क्वसुः नित्यम् इति एव ।

२१ - ३६ - केन इदानीम् लिटः परोक्षे श्रवणम् भविष्यति ।

२२ - ३६ - परोक्षे लिट् इति अनेन ।

२३ - ३६ - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

२४ - ३६ - न वक्तव्यम् ।

२५ - ३६ - अनुवृत्तिः करिष्यते ।

२६ - ३६ - भाषायाम् सदादिभ्यः वा लिट् भवति लिटः च क्वसुः भवति ।

२७ - ३६ - ततः लुङ् ।

२८ - ३६ - लुङ् भवति भूते काले ।

२९ - ३६ - भाषायाम् सदादिभ्यः वा लिट् भवति लिटः च क्वसुः भवति ।

३० - ३६ - ततः अनद्यतने लङ् ।

३१ - ३६ - अनद्यतने भूते काले लङ् भवति ।

३२ - ३६ - भाषायाम् सदादिभ्यः वा लिट् भवति लिटः च क्वसुः भवति ।

३३ - ३६ - परोक्षे लिट् भवति ।

३४ - ३६ - भाषायाम् सदादिभ्यः वा लिट् भवति लिटः च क्वसुः भवति ।

३५ - ३६ - तत्र अयम् अपि अर्थः ।

३६ - ३६ - तस्य क्वसुः अपरोक्षे नित्यम् इति एतत् न वक्तव्यम् भवति ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:17.8300000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

Central transactions in non-bank treasuries and sub-treasuries

  • बँकेतर कोषागारातील व उपकोषागारातील केंद्रीय व्यवहार 
RANDOM WORD

Did you know?

मानवाच्या मनांत शुभ अशुभ विचार चालू असतांत, अशा क्रियेला काय म्हणतात?
Category : Hindu - Philosophy
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site