TransLiteral Foundation

रुक्मिणी स्वयंवर - प्रसंग तेरावा

रुक्मिणी स्वयंवर या ग्रंथाचे पारायण केल्याने विवाह लवकर होण्यास मदत होते आणि सुस्वरूप, अनुरूप पती मिळतो असा अनेकांचा अनुभव आहे म्हणून शक्यतो कुमारिकांनी या ग्रंथाचे पारायण करावे.

रुक्मिणी स्वयंवर

प्रसंग तेरावा

श्रीगणेशाय नम: ॥ येरीकडे दळभार । देखोनि चालिले यादववीर । लोटले येरयेरांसमोर । घायें निष्ठुर हाणिती ॥ १ ॥

दक्षिणराजे निजभारीं । युद्ध पाहती राहोनि दूरी । रुक्मिया क्षीण केला हरी । कृष्णावरी उठावले ॥ २ ॥

उरलें रुक्मियाचें दळ । यादवीं त्रासिले प्रबळ । वर्षोनियां बाणजळ । वीर सकळ भेदिले ॥ ३ ॥

यादवांच्या तिखट बाणीं । निधडे वीर पदिले रणीं । धडमुंडांकित धरणी । अर्धाक्षणीं तिहीं केली ॥ ४ ॥

कृष्णें रुक्मिया बांधिल । उरलिया सैन्या पळ सुटला । जयो यादवांसी आला । मग परतला बळीभद्र ॥ ५ ॥

सरोवरामाजी कमलीं । गज करी रवंदळी । तैशी मर्दूनी शत्रुफळीं । कृष्णाजवळी तो आला ॥ ६ ॥

रुक्मियाचे विरूपकरण । देखता झाला संकर्षण । कृपा द्रवलें अंत:करण । दीन वदन देखोनी ॥ ७॥

सोडोनियां गळबंधन । कृष्णासी म्हणे हे बुद्धि कोण । सोयरियांसी विरूपकरण । तें निंद्य जाण आम्हांसी ॥ ८ ॥

शरीरसंबंधासी विरूपबाधू । हा तंव वधाहूनि अधिक वधू । तुवां थोर केला अपराधू । सुह्र्दसंबंधू लाजविला ॥ ९ ॥

याचा वध तूं करितासी । तरी हा पावत निजसुखासी । मान देऊनि सोडितासी । सोयरिकेसी श्र्लाघ्यता ॥ १० ॥

क्षत्रिय सांपडे रणसांकडी । त्यासी द्यावीं लेणीं लुगडीं । युद्धीं खांडमिशी बोडी । हे अपरवडी त्वां केली ॥ ११ ॥

सवेंचि म्हणे रुक्मिणीसी । दोष न ठेवावा आम्हासी । जो कर्में करी जैसीं । फळें तैसी तो भोगी ॥ १२ ॥

कृष्ण निजतत्त्व तत्त्वतां । कर्मे करूनि अकर्ता । बंधुवैरुप्याचा दाता । नव्हे सर्वथा श्रीकृष्ण ॥ १३ ॥

तुया बंधूचें जें वैरुप्य । तें त्याचें त्यास फळलें पाप । हेंचि जाणोनि भोगाचें निजरूप । सांडी कोष सर्वथा ॥ १४ ॥

येथें कर्ता तोचि भोक्ता । ऎसी कर्ममर्यादा तत्त्वतां । बोल न ठेवीं कृष्णनाथा । ह्रदयी व्यथा न धरावी ॥ १५ ॥

सवेंची म्हणे श्रीकृष्णासी । रणीं विटंबू नये सुह्रदासी । बोल लागला क्षत्रियधर्मासी । ह्रषीकेशी हें अनुचित ॥ १६ ॥

दंडा योग्य जरी अपराधू । तरी दंडुं नये सोयरा बंधू । दंडापरीस अधिक बाधू । न मारूनि वधू तुवां केला ॥ १७ ॥

इतरांपासोनि अन्याय झाला । तो आपण पाहिजे क्षमा केला । शेखीं तवां सोयरा दंडिला । बोल लागला निजधर्मा ॥ १८ ॥

जो आवडीनें विष प्याला । तो आपआपणा मारक जाला । त्या अन्याया दंड नाहीं वहिला । घात केला निजकर्मे ॥ १९ ॥

यालागीं प्रवर्ते जो अधर्मासी । तेणेंचि कर्मे दंडिजे त्यासी । मेलेंचि तुं कां मारूं पाहसी । रुक्मियासी जाऊं दे ॥ २० ॥

मेलियासीच मारणे । हेंचि आम्हां लाजिरवाणें । विनोद न करावा मेहुणेपणें । सोडूनि देणें सर्वथा ॥ २१ ॥

सवेंचि म्हणे रुक्मिणीसी । कठिण कर्म क्षत्रियांसी । उल्लंघु न करवे आम्हांसी । निजधर्मासी सर्वथा ॥ २२ ॥

विधात्याने नेमिला नेम । क्षत्रियांचे अघोर कर्म । दारुण मांडिलीया संग्राम । आपपर न म्हणावा ॥ २३ ॥

समरंगणीं सन्नद्धू । सन्मुख आलिया पिता बंधू । रणांगणी करिता वधू । नाहीं बाधू क्षत्रियां ॥ २४ ॥

ऎसें जाणूनि रुक्मिणी । खेद न करीं वो मनीं । सवेंचि म्हणे शार्ङ्गपाणी । विरुद्ध करणी तुवां केली ॥ २५ ॥

राज्यलोभें श्रीमदाध । त्यासी उपजे कामक्रोध । तेणें लोभें होऊनि मंद । थोर विरुद्ध आचरती ॥ २६ ॥

आपुलें राज्य जाता । कीं पुढिलांचे राज्य घेतां । तेणें स्वार्थे क्रोध चित्ता । उठे सर्वथा अनिवार ॥ २७ ॥

नातरी वृत्तिभूमिउच्छेदू । होता सज्ञान होय मंदु । तोहीं करू लागे विरोधु । निंदानुवादू द्वेषाचा ॥ २८ ॥

अथवा धनागमनागमनीं । प्रबळ लोभ उपजे मनीं । वेदविक्रय कीजे ब्राह्मणीं । धनालागीं कलियुगीं ॥ २९ ॥

धनालागीं वेदाध्ययन । धनालागीं पुराणपठण । धनालागीं व्याकरण । शास्त्रश्रवण वेदांत ॥ ३० ॥

धनालगीं घेती दान । धनालागीं होती सज्ञान । धनालागीं नीचसेवन । उपसर्पण हीनाचें ॥ ३१ ॥

धनालागीं देह विकिती । धनालागीं दांभिक भक्ती । धनकामना कर्मे करितीं । नानावृत्ती धनेच्छा ॥ ३२ ॥

त्या धनास होय अवरोधू । तेव्हां सज्ञानियासी उपजे क्रोधू । विवेकीही होय मंदू । प्रबळ विरोधू धनवंता ॥ ३३ ॥

आणीक एक थोर कारण । जेव्हां होय दाराहरण । न विचारितां आत्ममरण । वेंचिती प्राण स्त्रीलोभें ॥ ३४ ॥

अथवा होतां मानहानी । विवेकी होय अभिमानी । निंदा द्वेष उपजे मनीं । मानालागोनीं सर्वथा ॥ ३५ ॥

कां आंगींचेनि शौर्यतेजें । येरयेरां निंदिती राजे । वीर्यशौर्याचेनि मांजे । अतिउन्मत्त होउनि ॥ ३६ ॥

अणुमात्र स्वार्थाचा अवरोधू । होतां समस्तां उपजे क्रोधू । स्वार्थालागोनि विरोधू । पडे संबंधू द्वेषाचा ॥ ३७ ॥

इतुकीं कारणें सर्वथा । तुज तव नाहीं गा कृष्णनाथा । रुक्मियाची विरूपता । कवण्या अर्था तुवां केली ॥ ३८ ॥

तूं परिपूर्ण आत्माराम । तुज सर्वथा नाहीं काम । तरी कां केलें निंद्य कर्म । क्षत्रियधर्म हा नव्हे ॥ ३९ ॥

सवेंचि म्हणे रुक्मिणीसी । पावोनियां कृष्णचरणासी । विषमबुद्धी तुजपाशीं । निजमानसीं न धरावी ॥ ४० ॥

सुह्रद दुर्ह्रद उदासीन । ऎसें त्रिविध न करी मन । सर्वांभूती सदां संपूर्ण । पाहें श्रीकृष्ण सर्वदा ॥ ४१ ॥

अभद्र व्हावे शिशुपाळासी । कल्याण रुक्मिया वांछिसी । हें विषमता तुजपाशीं । कृष्णसुखासी प्रतिबद्धक ॥ ४२ ॥

म्हणसी शिशुपाळा कृष्णद्वेषी । सर्वदा अभद्र पाहिजे त्यासी । मातेचि दशा रुक्मियासी । तोही कृष्णासी द्वेषित ॥ ४३ ॥

हा सर्व भूतात्मा ह्रषीकेशी । ऎशिया द्वेषिती जे कृष्णासी । तैशिया दुष्टां सोयरियांसी । भद्र वांछिसी तें अभद्र ॥ ४४ ॥

ऎशिया सर्वभूतद्वेषियासी । दंडमुंडन ते कल्याण त्यासी । ते तूं कल्याण मानिसी । चतुर नव्हेसी निजबोधें ॥ ४५ ॥

कृष्ण ज्ञानिया चतुर । विनोदरूपें केला उपकार । रुक्मियाचा नरक घोर । यमप्रहार चुकविला ॥ ४६ ॥

कृष्ण युद्धी रुक्मियासी । दंड न करितां खांडमिशांसी । तरी हा होता रौरवासी । अध:पातासी पैं जाता ॥ ४७ ॥

कृष्ण सोयरा स्नेहाळू । वपनरूपें अतिकृपाळू । केला निजकरें निर्मळू । फेडिला विटाळू द्वेषाचा ॥ ४८ ॥

यालागीं कृष्णें केलें तें भद्र । तूं कां मानितेसी अभद्र । कृष्ण ज्ञानियांचा नरेंद्र । वेदां पार न कळेचिं ॥ ४९ ॥

दुर्घट मोहो पैं प्राणिया । केली असे कृष्णमाया । ब्रह्मादिकां न येचि आया । देवमाया देहबुद्धी ॥ ५० ॥

तये देहबुद्धीचें लक्षण । सुह्रद दुर्ह्रद उदासीन । त्रिविध त्रिगुण न करीं मन । देहाभिमान नुपजवीं ॥ ५१ ॥

नश्वर देह तंव जाणती । देह निमालिया मृत्यु मानिती । देहसंबंधियां अतिप्रीती । येरां द्वेषिती उपेक्षा ॥ ५२ ॥

नाना अलंकारी कनक । तैसा सर्वांभूती आत्मा एक । हेचि नेणोनियां मूर्ख । एकासी अनेक म्हणताती ॥ ५३ ॥

अनेकां घटीं जेवीं अनेक । प्रतिबिंबोनि भासे अर्क । तैसा विश्वात्मा विश्वव्यापक । दिसे अनेक देहयोगें ॥ ५४ ॥

आकाश एकलें एक निर्मळ । मठीं चौकोनें घटीं वर्तुळ । विकारयोगे भासे प्रबळ । नव्हे केवळ निजवाच्य ॥ ५५ ॥

तैसा परमात्मा श्रीहरी । नाना आकारविकारीं । एकानेकत्वाते धरी । देहसंचारी देहयोगे ॥ ५६ ॥

येथें देहासीच जन्मनाश । आत्मा नित्य अविनाश । घटभंगें घटाकाश । सहजस्थिती जेवीं विरे ॥ ५७ ॥

देहाचें जन्मकरण । महाभूतें गुणप्रमाण । अविद्येनें केलें जाण । जन्ममरण यालागीं ॥ ५८ ॥

अविद्येनें नवल केलें । मिथ्या देह सत्यत्वें दाविलें । तेंचि अभिमानें घेतलें । प्रेमें बांधिलें देहबुद्धि ॥ ५९ ॥

जयासी देहाभिमान थोर । तयासी कल्पना अनिवार । तेणेंचि दृढमूळ संसार । येरझार न खुंटे ॥ ६० ॥

आतां ऎकें वो सुंदरी । परमात्मा अलिप्त चराचरीं । संयोगवियोगाचि परी । न धरीं संसारीं सर्वथा ॥ ६१ ॥

आत्मासंयोगेंविण सहसा । स्वयें संसार चाले कैसा । विकल्प न धरीं वो ऎसा । तेही दशा सांगेन ॥ ६२ ॥

जैसा रवि अलिप्त आकाशीं । दृष्टिरूपातें प्रकाशी । तैसा परमात्मा ह्रषीकेशी । संसारासी द्योतक ॥ ६३ ॥

नातरी तैसा खांबसूत्री । अचेतन पुतळ्या नाचवी यंत्रीं । एका जैत्य एका हारी । दोहीं परी अलिप्त ॥ ६४ ॥

पुतळ्याचेनि जालेपणे । नाहीं सूत्रधारिया जन्मणें । तयांचेनि निमालेपणें । नाहीं मरणे सर्वथा ॥ ६५ ॥

ऎसा अलिप्त कृष्ण प्रसिद्ध । तयासी दंड मुंडण अपराधू । लावितेसी तूं नववधू । नव्हे शुद्ध भाव तुझा ॥ ६६ ॥

कृष्णा चालक वेगळेपणीं । तरी व्यापकता आली हानी । ऎसा न म्हणावे वो रुक्मिणी । तेही कहाणी ऎक पां ॥ ६७ ॥

जैसें गगन आपणावरी । शीत उष्ण-पर्जन्यधारी । परि अलिप्त तिही विकारीं । तैसा श्रीहरी कर्मासी ॥ ६८ ॥

गगन सर्वत्र तत्त्वतां । तयासी चिखल लावूं जातां । चिखलें माखे जो लाविता । गगन सर्वथा अलिप्त ॥ ६९ ॥

तैसेंचि जाण कृष्णनाथा । भोग भोगोनि अभोक्ता । कर्म करोनि अकर्ता । अलिप्तता निजबोधें ॥ ७० ॥

कृष्णाअंगीं जे लाविती कर्म । तोचि त्यांसी होय अधर्म । हेंचि कोणा न कळे वर्म । कृष्ण निष्कर्म सर्वथा ॥ ७१ ॥

यालागीं तूं वो ऎसें जाण । देहासीच जन्ममरण । आत्मा अविनाश परिपूर्ण । जीवि हें खूण राखावी ॥ ७२ ॥

लोकप्रवाद प्रबळा । नाश मानिती केवळा । चंद्री तुटलिया कळा । म्हणती नासला अंवसेसी ॥ ७३ ॥

चंद्रीं चंद्र यथास्थिती । कळाचि तुटती वाढती । तैसा आत्मा सहजस्थिती । नाशउत्पत्ती देहासी ॥ ७४ ॥

जैसी वांझेची संतती । तैसी संसारउत्पत्ती । भ्रांत सत्यत्वें मानिती । मिथ्या प्रतीति प्रबुद्धं ॥ ७५ ॥

स्वप्नीं देखें आत्ममरण । चितेसी घालूनि देह दहन । जागृती उदयीं मिथा स्वप्न । जन्ममरण मज नाहीं ॥ ७६ ॥

ऎसाचि जाण संसारक्रम । यालागीं भीमकी सोडीं भ्रम । कृष्ण पावलीसी पुरुषोत्तम । मिथ्या भ्रम करूं नको ॥ ७७ ॥

स्वप्नीं सोयरिया जालें दु:ख । सत्य मानिती ते तंव मूर्ख । बंधुवैरुप्याचें असुख । सोडीं नि:शेष वेल्हाळे ॥ ७८ ॥

कृष्ण न पावतांचि आधीं । शोक ओहो जीवासी बाधी । कृष्ण पावलीया आधी । व्याधी जाती त्रिशुद्धी सर्वथा ॥ ७९ ॥

कृष्ण पावलियापाठी । मोहो ममता तुझे पोटीं । कृष्ण नोळखीसी वो गोरटी । आत्मदृष्टी तुज नाहीं ॥ ८० ॥

आत्मदृष्टीचें लक्षण । दृश्य द्रष्टा आणि दर्शन । तिन्ही होऊनि अकारण । परिपूर्ण श्रीकृष्ण ॥ ८१ ॥

तेथे कैचे धरिसी ध्यान । ध्याता ध्येय जालें शून्य । तुटला बोल खुंटले मौन । चैतन्यघन श्रीकृष्ण ॥ ८२ ॥

उरलें चिन्मात्र स्फुरण । तेंही मायिक तूं जाण । हेतु मातु नाही लक्षण । ऎसा श्रीकृष्ण जाणावा ॥ ८३ ॥

होती कृष्णरूपीं संलग्न । ऎकोनि बळिरामवचन । कृष्णमय झालें मन । तेणें स्फुंदन चालिले ॥ ८४ ॥

कृष्णभाव झाला चित्ता । गेली देहबुद्धी सर्वथा । चरणांवरी ठेविला माथा । तिन्ही अवस्था सांडुनी ॥ ८५ ॥

वाचा झाली सद्रद । नि:शेषे खुंटला अनुवाद । सुखें कोंदला परमानंद । पूर्ण बोध भीमकीसी ॥ ८६ ॥

नाठवती भावे दीर । वृत्ति झाली कृष्णाकार । ब्रह्मरूपें चराचर । देखे सुंदर निजबोधें ॥ ८७ ॥

देखोनि भीमकीची निजवृत्ती । हरिख न माये रेवतीपती । उचलोनियां दोहीं हातीं । अतिप्रीती मानिली ॥ ८८ ॥

कृष्ण बळिभद्र रुक्मिणी । तिघें मीनली पूर्णपणीं । परमानंद रणांगणीं । भावें रुक्मिणी भोगीत ॥ ८९ ॥

कृष्णरुक्मिणी हलायुध । तिघां झाली एकचि बोध । एका जनार्दनीं आनंद । परमानंद प्रगटला ॥ ९० ॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे दशमस्कंधे हरिवंशसंहितसंमते रुक्मिणीबोधे रुक्मिबंधनमुक्तिर्नाम त्रयोदश: प्रसंग ॥ १३ ॥

॥ श्रीगोपालकृष्णार्पणमस्तु ॥

Translation - भाषांतर
N/A

N/A
Last Updated : 2008-07-07T06:04:35.2770000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

जेथें धर्म, तेथे जय

  • जी गोष्‍ट न्यायनीतीस अनुसरून असेल तिचा शेवटी विजय होतो. तु०-यतो धर्मस्‍ततो जयः। 
RANDOM WORD

Did you know?

भावाला राखी बांधण्यामागील धार्मिक अथवा भावनिक महत्व काय?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.