TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

किष्किन्धा कांड

समर्थ रामदास स्वामींचा जन्म औरंगाबाद जिल्ह्यात सन १६०८, शके १५३० रोजी झाला.  


किष्किन्धा कांड
गणेशा इशा हा परेशा उदारा । सुरेशा नरेशा सदा सौख्यकारा । सुरेशा नरेशा सदा सौख्यकारा । मनीं चिंतितां कामना पूरताती । असे सत्य नेमस्त माझी प्रचीती ॥१॥
नमो शारदा सर्वसंगीतमूर्ती । महा हसलीला कळा सर्व कतीं । जयाला दया देंतसे स्फूर्ति फूते । बहू घोर संसारिंचें मूळ तूटे ॥२॥
नमो साधुसंतां महंतां महंतां । सदा निश्चयो वीतरागी सतंता । भवीं बूडतां दीन तात्काळ काढी । तया वर्णवेना मला बुद्धि थोडी ॥३॥
अनिर्वाच्य वाचेसि कैसें वदावें । अतर्क्यासि तर्कें कसें आकळावें । अवीनाश कोंदाटलें सर्वठायीं । मुढा ज्ञान होतांचि त्या स्वामिपायीं ॥४॥
नमो रामराया कथारंग राया । बहू वर्णितां स्फूर्ति दे देवराया । मुनीकाव्य हें भव्यशोकापहारी । हरा मानसीं ध्यास हा सौख्यकारी ॥५॥
चरित्रें रघूनाथजीचीं अपारें । मनोरम्य विस्तारलीं सौख्यकारें । तयांमाजिं तूं एक एकाक्षरासी । वदे पार नाहीं तया सुकृतासी ॥६॥
जगन्नाथ हा राम कैवल्यदाता । घडे वीघडे सर्व याचीच सत्ता । जनाचे मनीं हति तें हेतु जाणे । परी वर्तवीतो भवीं थोर मानें ॥७॥
रघुनाथ लक्षूमणू आणि सीता । वनीं वास तीघांस नि:शेष होता । पुढें जानकी चोरिली रावणानें । बहू शोक केला रघूनायकानें ॥८॥
वनीं रामलक्षूमणू हिंडताती । सिता रावणें चोरिली धुंडिताती । अकस्मात तेव्हां सुचे राघवासी । विचारूं म्हणे आदरें सुग्रिवासी ॥९॥
ऋषीमूख माहागिरी पैल पाहे । कपीराज नीळांगि तेथेंचि आहे । कदाचीत त्या पूस आसेल ठावें । सुमित्रा तयालागीं वातू पुसावें ॥१०॥
चलावें समर्था म्हणे ब्रह्मचारी । महावीर जाताति ते पंथहारी । बहू झाडखंडें प्रचंडें उदंडें । अखंडें अखंडेंचि बंडें उदंडें ॥११॥
बहू थोर झाडी तयामाजिं आले । त्वरें सर्व लंघूनि पंपेसि गेले । तरू सुंदरू रम्य छाया बसाया । म्हणे शेष यातेचि या देवराया ॥१२॥
सुकूमार पाथीं कदाही न चाले । बहू हिंडतां हिंडतां कष्ट जाले । अशा कारणें राम पंथीं निजेले । अकस्मात ते सुग्रिवें देखियेले ॥१३॥
रुपें योगाधारी मना सौखकारी । महावीर हा कोण कामाधिकारी ।मनीं वाटतें वाळिनें धाडिले हे । भयाभीत होऊनि चक्कीत पाहे ॥१४॥
हनूमंत बोले तया सुग्रिवासी । नव्हे हो तसे साक्ष येते मनासी । कळेना लिळा दीसती सौख्यवासी । असें वाटतें साह्य आलें तुम्हांसी ॥१५॥
तैं सुग्रीव बोले तरी जाय आतां । मनांतील घेऊनियां बुद्धि आतां । तया धाडिलें राम सौमित्र जेथें । स्वयें चालिला शीघ्र तो दूरि पंथे ॥१६॥
हनूमंत दूरूनि येऊनि पाहे । सुमित्रासुतू सिद्ध तो बैसलाहे । रघूराय मांडीवरी सौख्यकारी । पुढें बोलतां जाहला तो वनारी ॥१७॥
रुपें योगमूर्ती धनुर्बान हातीं । वयें बाळलीला फिरा कां दिगंतीं । पुढें कोठपर्यंत जाणें तुम्हांसी । अहां कोण ऐसें वदां निश्चयेंसीं ॥१८॥
कपी कोण तूं पूससी कासया रे । मला सांग साकल्य तूं सर्व सारें । प्रसंगीं फणी बोलतो तो स्वभावें । प्रिती मारुती जाणवी सर्व भावें ॥१९॥
प्रभू अंजनीमाय बा बा कपीची । पिता तत्त्वतां वायु माझा तसाची । पुसाया तुम्हां सुग्रिवें पाठवीलें । समर्थाप्रती सर्व म्यां जाणवीलें ॥२०॥
प्रतीउत्तरें बोलता शेष जाला । कपी ऐक रे सांगतों सर्व तूला । जनीं सूर्यवंशीं नृपाधीक राजे । बहू कीर्तिचा घोष अद्भूत गाजे ॥२१॥
तया वंशिंचे दोन हे बंधु पाहे । रघुनाथ लक्षूमणू नांव आहे । पिता धाडिता जाहल्या त्यां वनासी । निघालों जनीं पंथिं या सौख्यरासी ॥२२॥
सदा सर्वदा संतसेवा घडावी । अखंडीत वृत्ती पदीं या जडावी । सवें चालिलों आवडी राम जातां । जगन्माथ ही जानकी विश्वमाता ॥२३॥
वनीं वास तीघांस कीतेक काळीं । सिता रावणें चोरिली भूमिबाळी । तयेकारणें धुंडितों लागवेगें । किती फीरतों शुद्धि कोठें न लागे ॥२४॥
महावीर तुम्ही धनुर्बाणधारी । करूं दीधली रावणा केविं चोरी । तयालगिं तो शेष साकल्य बोले । न चालेचि येऊनि कापटय केलें ॥२५॥
सुवर्णाचिया त्या मृगालगिं तेणें । चरायासि तैं धाडिलें रावणानें । जगन्माय ती बोलली राघवासी । दिजे कंचुकी स्वामिनें आपणासी ॥२६॥
उठे शीघ्र धांवे मृगाच्याच पाठीं । शरें मारि त्या राम कंदर्पकोटी । अकस्मात जाला ध्वनीघोष तेथें । मला धाडि श्रीजानकी त्याच पंथें ॥२७॥
महाथोर गुंफा तयेमाजिं सीता । त्वरें भींवतीं घातली रेघ जातां । पुढें रावणें याचकीं वेष केला । तिथें भीक मागावया शीघ्र आला ॥२८॥
न चालेचि कांहीं पुढे जाववेना । तया जानकीतें कदा नेववेना । करुणास्वरें उत्तरें फार बोले । दयें घालितां भीक तत्काळ नेलें ॥२९॥
मृगा मारिलें राघवें बाणघातें । गृहामाजिं येतां न देखे सितेतें । जरी भेटता रावणू पापरूपी । नसे प्राप्ति ब्रह्मादिकां गोष्टि सोपी ॥३०॥
महा विक्रमू राघवाचा कळेना । रणमाजिं हो ठाण ज्याचें चळेना । पुरुषार्थ सांगीतला सर्व कांहीं । वदे मागुती देखिलें त्यासि नाहीं ॥३१॥
जयें सर्व क्षत्रांस निधूत केलें । धरित्रीवरी नांव तेंही न चाले । तया भागवा राघवें जिंकियेलें । कळेना तुला नेणती तूं कपी रे ॥३२॥
हनूमंत वीचारितो अंतरेसीं । वयें बाळलीला वदे विक्रमासी । तरी यावरी वृक्ष घालूनि पाहूं । असे भाउनी झेलिला ऊर्व्व बाहु ॥३३॥
बहू थोर झाडें झुबाडेंचि खोडें । कपी मोडता जाहला तैं कडाडें । अकस्मात टाकी रघूनाथ जेथें । शरें शीघ्र वारी सुमित्रू तयांतें ॥३४॥
कपी मागुता मागुता थोरथोरें । बळें वृक्ष घेऊनियां भूभुकारें । वरी टाकितां शेष वारी तयांतें । विचारी मनीं काय कीजे अशातें ॥३५॥
रघूनायकाला बहू झोंप आली । कपी मागुता मागुता वृक्ष घाली । जया हालतां बोलतां चालताही । करी प्रेत्न नाना न चालेचि कांहीं ॥३६॥
खुणावी दटावी तयातें उठावी । पुढें मागुता वृक्ष पून्हां उठावी । धबाबां बहूसाल पाषाण टाकी । वरीच्यावरी वीर बाणेंचि झोंकी ॥३७॥
बहू वृक्षपाषाण नानापरींचे । कडे टाकिले मोठेमोठे गिरीचे । परी अल्प रामावरी येउं देना । महावीर हा शेष लक्षीं चुकेना ॥३८॥
बहू वारितां वारितां ढीग झाले । गिरीचेपरी दूर होऊनि ठेले । मनामाजिं चक्कीत जाला वनारी । पुरावा करी तीतुकाही निवारी ॥३९॥
बहू घोष वीशेष कित्येक केले । कडाडां तरू मोडिले चूर केले । न चाले कपीचें नसे वृक्ष माथा । नसे तूळणा तूळ्णा तूळितां तया समर्था ॥४०॥
बहूसाल म्यां मानसीं गर्व केला । भला वीर सौमित्र तो देखियेला । पहा एक तो धाकुटा वीर्यसिंधू । प्रभू रामनिद्रिस्त हा दीनबंधू ॥४१॥
कपीही उगा बैसला स्थीर राहे । महावीर लक्षूमणू त्यासि पाहे । दिनोद्धारणें सांग विश्रांति केली । प्रसंगीं उठाया तया वेळ आली ॥४२॥
रघूनायकालगिं जार्गित जाली । कपीवृक्षमाथ्यावरी दृष्टि गेली । सुवर्णें कसी कांस वीराजताहे । सुमित्रा म्हणे राम आश्चर्य पाहे ॥४३॥
हनूमंत ऐकूनि विस्मीत ठेला । वदे अंजनी तोचि हा स्वामि आला । मनामाजिं वीचारिलें आदरेंशीं । नमस्कार साष्टांग केला प्रभूसी ॥४४॥
पदीं मस्तकू ठेविला शीघ्र भावें । वरू दीधला स्वामिदेवाधिदेवें । कृपाळूपणें राम बोले तयासी । कपी वज्रदेही चिरंजीव होसी ॥४५॥
महामस्तकीं हस्त सीतापतीचा । जयाच्या वारा यत्न नाहीं विधीचा । शशी सूर्य तारागणू सृष्टि आहे । चिरंजीव केलें सदा वज्रदेहें ॥४६॥
कपीमानसीं सूख ऊदंड जालें । दयासागर राघवें थोर केलें । बहूसाल आनंदला राम तोषें । कपी लाधला भाव त्याचा विशेषें ॥४७॥
पुढें मारुती स्तूति उदंड बोले । म्हणे धन्य कीं भाग्य हे दीन आले । परी हीन जे दीन त्या उद्धरीलें । रघूनायका ब्रीद साचार केलें ॥४८॥
दयाळा तुझीये दयेवीन कांहीं । महायत्न केले तुझी भेट नाहीं । परी स्वप्रसें भासतें या मनाला । नसे पुण्य कीं सौख्य जालें दिनाला ॥४९॥
प्रभू अंजनीला पुसे लागवेगें । पुढें अंजनी सर्वहि खूण सांगे । तुझी कास जाणेल तो स्वामि तूझा । तयारंभिं ऊतावळा प्राण माझा ॥५०॥
गिरीशीखरें थोरथोरें अपारें । वनें भूवनें पावनें सौख्यकारें । बहू हिंडलों धुंडिलें ओळखाया । परी दीससी तूं न गा देवराया ॥५१॥
बहू आवदी तांतडी लोचनांला । वदे कार्य कांहीं कळेना जनाला । अवस्था मनीं आसतां प्राप्ति नाहीं । न वाटे समर्था प्रभू गोड कांहीं ॥५२॥
अकस्मात ते मात कित्येक काळीं । प्रभू राम आला ऋषीराजमेळीं । अहल्या पदीं दिव्य होऊनि गेली । समर्था बहू कीर्ति विख्यात नाली ॥५३॥
अहा सत्य हें वाटलें सौख्य जीवा । उभा राहुं पाहें अतां पूर्व ठेवा । परी अंतरीं धीर केला धरेना । बहूसाल वीयोग पापी सरेना ॥५४॥
पहाया समर्था बहू यत्न केला । नव्हे साध्यता सर्वही व्यर्थ गेला । अतां पूर आला कृपेचा दयाळा । तरी प्राण हा सर्वहि तृप्त झाला ॥५५॥
यथार्थेचि वाक्या वदे तो वनारी । कृपाउत्तरें सौख्य दे रावणारी । बहू गोड वाणीं समाधान केलें । प्रसंगी कपीला सुधापान झालें ॥५६॥
पुढें शेष पायांवरी शीघ्र माथा । त्वरें ठेवितां ऊठवी रामभ्राता । बहुतांपरी उत्तरें गौरवीला । कपी मानसीं हर्ष ऊदंड जाला ॥५७॥
पुंढें राघवालगिं सौभित्र सांगे । कपी सुग्रिवाचा गिरी पैल शृंगें । तयें धाडिलें यासि शुद्धीस आहे । पुसाया तयालागीं तो राम बाहे ॥५८॥
कसा गा कपी तो कपीराज कोठें । कसा शीघ्र आम्हांसि येऊनि भेटे । सिता ठाउकी कीं तयालगिं नाही । प्रतीउत्तरू बोलतो भीमदेही ॥५९॥
हनूमंत बोले पुसावें तयाला । श्रुता ती मला नाही वार्ता दयाळा । परी वर्तमानासि तो दीनबंधू । म्हणे काय रे काय रे सौख्यसिंधू ॥६०॥
महाभीम बोले रघूनायकासी । करा सौख्य तें आदरें सुग्रिवासी । करी सर्वही साह्यता तो स्वभावें । परी साह्य आधीं तयाचें करावें ॥६१॥
त्वरें जाय घेऊनि ये त्यांसि आतां । भयाभीत होऊं नको सोडि चिंता । म्हणावें तुझें ऊसणे सर्व घेतो । पुढें राज्य कांता तुझी तूज देतों ॥६२॥
उडाला कपी साक्षपें भीमरूपी । त्वरें सुग्रिवा सर्व वार्ता समर्पी । बरा काळ आला तुझा भोग गला । भल सांगतों भेट त्या राघवाला ॥६३॥
महावीर हे धीर मोठे प्रतापी । रणीं भीडतां दीसती काळरूपी । तयाचे पुढें वाळि तो काय कीती । तुला साह्य होती पहावी प्रचीती ॥६४॥
महा विक्रम सांगती थोर त्यांचा । नसे अल्पही लेश तो दूरिताचा । तरी त्यांसि येथेचि घेऊनि यावें । मनांतील दीसेल सर्व स्वभावें ॥६५॥
पुन्हां अंजनीसूत येऊनि पाहे । रघूनाथ लक्षूमणू बैसलाहे । समर्था दिनालगिं ह्या थोर कीजे । उदासीन त्या सुग्रिवाला न कीजे ॥६६॥
दयाळू म्हणे गा बरें जाऊं आतां । त्वरें चालिला त्या गृहाच्यानि पंथा । हनूमंत जाऊनि साकल्य सांगे । त्वरें बाहिरा येतसे लागवेगें ॥६७॥
अलंकार भांगार त्या जानकीचा । बहू रम्य लावण्य नानापरीचा । दशग्रीव लंकेसि नेते प्रसंगीं । जगन्माउली भूषणें सर्व त्यागी ॥६८॥
अकस्मात्‍ ते सुग्रिवा प्राप्त झाले । गृहामाजिं पेटींत घालूनि ठेलें । प्रसंगीं रघूनाथमेटी निघाले । अलंकार घेऊनि सन्मूख आले ॥६९॥
अती आदरें भेटला राघवासी । नमस्कार साष्टांग केला प्रभूसी । कृपाळूपणें राघवें ऊठवीला । सुमित्रासुतेंहि बहू गौरवीला ॥७०॥
पुढें बैसले सर्वही स्वस्थ झाले । अती आदरें राम मंजूळ बोले । तुला आणि वाळीस वीराध जाला । कशा कारणें काय अन्याय केला ॥७१॥
कृपाळूपणें ऐक तूं रामराजा । कपीराज बोले यथार्थेंचि वोजा । बहू राक्षसू थोर मायावि आला । तयें वाळिशीं थोर संग्राम केला ॥७२॥
बहू झुंजतां झुंजतां तो पळाला । महा एक गूहेंमधें शीघ्र गेला । तया पाठिशीं धांवला शीघ्र वाळी । मला ठेविलें रक्षणा तेचि काळीं ॥७३॥
पुढें युद्ध दोघांसि ऊदंड झालें । बहू रक्त तें मांस बोहर आलें । प्रसंगीं तये घोष अद्भूत जाला । मला भासलें इंद्रसूतू निमाला ॥७४॥
तया ऊपरी कर्म म्यां सांग केलें । पुरीमाजिं सर्वांस हें जाणवीलें । प्रधानीं समस्तीं मला राय केला । पुढें एक संवत्सरें वाळि आला ॥७५॥
तयें देखिलें राज्यधारी प्रसंगें । बहू शोभला धांवला लागवेगें । मला शीघ्र ताडिन्नलें थोर हातें । पळालों त्वरें चालवेना जि वित्वें ॥७६॥
कृपाळूपणें पूसिलें राघवानें । तुला ये स्थळीं सोडिले कां तयानें । रवीसूत साकल्य सांगे प्रभूला । वरी त्याच रे तो ऋषीशाप जाला ॥७७॥
ऋषी कोण तो कां तये शापियेलें । कपी सुग्रिवातें रघूराज बोले । प्रसंगीं कथा मूळपासूनि सांगे । दिनानाथ साकल्य पूसे प्रसंगें ॥७८॥
महाराक्षसू स्थूळ अद्‍भूत होता । बहू थोर ह्मैसा सदा रूपवर्ता । तया दुंदुभी नाम तें देवराया । नसे तूळितां दो दूसरा त्या तुळाया ॥७९॥
अती मातला गर्व पोटीं न साहे । समुद्रासि जाऊनि युद्धासि बाहे । भयें भूलला सिंधु बाहेर आला । बहू रत्न देऊनि संतोषवीला ॥८०॥
म्हणों लागला सागरू पैल पाहे । महाचंड युद्धासि तो थोर आहे । तुवांही बहू मानसीं गर्व केला । तिथें लैकरी जाय झुंजेल तूला ॥८१॥
पुढें दुंदुभी पर्वतालगिं सांगे । महा थोर पाषाण लोटीत वेगें । गिरीही तया लीन होऊनि आला । बहू स्तूति बोलेनि आनंदवीला ॥८२॥
पहा पर्वतू राक्षसालगिं सांगे । बळी वाळि प्रख्यात हो पैल वागे । पुढें वीर किष्किंधपूरास आला । समाचार वीदीत जाला कपीला । रणा दारुणाभाजिं दोघे बळाचे । महाप्रौड युद्धीं तये दुंदुभीचे ॥८४॥
बळें भांडतां भांडतां थोर ह्मैसा । तया लाथ मारी कपी काळ जैसा । पदें हाणतां देह तो चूर जाला । अकरमात ऊडोनि येथेंचि आला ॥८५॥
तपस्वी मुनी बैसला ध्यानकर्ता । तदा एक नेमेंचि सामर्थ्यधर्ता । तयें देखिला पर्वतू रक्तमेदा । मतंगू मनीं पावला थोर खेदा ॥८६॥
असा तो कसा कोण तो मातलाहे । तयालगिं हा शाप माझाचि आहे । ऋषीपर्वतीं येतवेळे तयाला । क्षयो प्राप्त होईल नेमस्त त्याला ॥८७॥
म्हणोनी समर्था तया येववेना । किती जाहलेंची तरी मारवेना । कृपाळूपणें साह्य माझें करावें । दयासागरा दीन ते उद्धरावे ॥८८॥
निराधार आधार कांहींच नाहीं । बहू गांजलों पीडलों थोर पाही । नये बोलतां काय सांगूनि कोणा । वदों काय मूखें अती दैन्यवाणा ॥८९॥
जया सांगणें तो तया भीत आहे । महाक्रूर कोणीच तोही न राहे । प्रसंगें मला जोडले पाय तूझे । प्रभो पूरवावें तुवां कोद माझें ॥९०॥
तुझा पार आपार कोणा कळेना । कसा मी स्तवूं बुद्धि माझी वळेना । तरी सर्व जाणूनियां अंतरींचें । मनीं चिंतिलें पूरवावें दिनाचें ॥९१॥
दयासागरें राघवें धीर दीला । परी सर्वथा धीर येना कपीला । कपीचें महा थोर सामर्थ्य आहे । तयाचे पुढें काळ ऊभा न राहे ॥९२॥
तया दुंदुभीचें मढें पैल पाहे । समर्था गिरीतुल्य तें दसिताहे । असें झोंकि किष्किंधिहूनीच लातें । दुजा कोण द्याया तया साम्यतेतें ॥९३॥
दिसे कोटिकंदर्पलावण्य साजे । पुढें देखतां सौख्य ऊदंड माजे । जुना घोर कर्कोट तो वाळि आहे । तयालगिं जिंकावया कोण आहे ॥९४॥
पुढें राघवें दुंदुभीच्या मढयाला । पदें ताडिलें धाडिलें सागराला । तयीं जाहलें सौख्य तें सूग्रिवासी । वदे आदरें भागुतें या प्रभूसी ॥९५॥
तधीं रक्त मांसें बहू स्थूळ होतें । असां सूक्ष्मता प्राप्त झाली तयातें । अज्ञानें कदा वाळि तो जिंकवेना । समर्था प्रभू मानसीं धीर जेना ॥९६॥
प्रभू ताड हे सप्त वीतंड आहे । तया एक बाणेंचि भेदूनि पाहे । जरी भेदिले छेदिले ते प्रसंगीं । समर्था तरी वाळिसी जिंकिसी कीं ॥९७॥
पुढें ते कडोवीकडी ताड आहे । रघूनाथ लक्षूमणालगिं बाहे । पदें वाम अंगुष्ठ तो रेटियेला । तेणें सप्त मेळा बरा नीट जाला ॥९८॥
पुढें राघवें शीघ्र चंद्रार्धबाणें । बळें छेदिला ताड मांडूनि ठाणें । गिरीशृंग भेदृनि पृथ्वींत गेला । पुरें धांव पुरूनि भौंता निघाला ॥९९॥
रवीसूत आनंदला हो मनाला । अती निश्चयो वाटला त्या कपीला । कृपाळूपणें राम बोले तयासी । अतां जायगा झुंज तूं त्या कपीशीं ॥१००॥
पुढें वीर सुग्रीव युद्धासि गेला । कडाडीत तो ज्येष्ठ बाहेर आला । तुला काय कोठू नि सामर्थ्य आलें । परी पावसी मृत्यु वाईट केलें ॥१०१॥
अतां साह्य बोले विरें थाप मारी । तयालगिं सुग्रीव नेटें धिकारी । गिरी थोरला टाकिला वाळिमाथां । तयें वारिला शीघ्र हाणूनि लाता ॥१०२॥
पुढें पाडिला भूतळीं सुग्रिवासी । कठोरें करे ताडिलें बांधवासी । रवीसूत खालीं वरी वाळि आहे । रघूराज दूरूनि लक्षीत आहे ॥१०३॥
कळेना रिपू कोण त्याला वधावें । दिसे सारिखा सारिखा त्यासि भावें । रघूनंदनें धीर केला प्रसंगीं । विरू सुग्रिवू तो पळे लागवेगीं ॥१०४॥
वदें राघवालागीं हें काय केलें । दयासागरें कां मला मोकलीलें । तुम्हांलगिं सांगितलें सर्व होतें । तुम्हां देखतां ताडिलें मुष्टिघातें ॥१०५॥
वदे रामराजा विरा ऐक वोजा । कळेनाचि तो कोण शत्रूचि तूझा । अकस्मात तूलचि लागेल जेव्हां । न चाले पुढें सर्वथा यत्न तेव्हां ॥१०६॥
तयाकारणें धीर ऊदंड केला । रघूनायकें हार त्यालगिं दीला । गळां हार त्याला कपी खूण जाली । कपी जायगा मागुता धांव घाली ॥१०७॥
बहुतांपरी धाडिलें सुग्रिवासी । गिरीश्रृंग घेऊनि धांवे त्वरेंशीं । उठे शकसूतू तयालगिं तारा । न जावें म्हणे येत नाहीं विचार ॥१०८॥
प्रितीपात्र हा अंगदू सांगताहे । कपीलगिं तो जाहला राम साहे । समर्था तरी कासयालगिं जावें । असें जालियां येश नाहीं स्वभावें ॥१०९॥
रघूनाथ हा थोर माहाप्रतापी । अनाथासि देखूनि कृपा समपीं । तयाशीं कदा झुंजतां पूरवेना । पुढें देखतां धीर पोटीं धरेना ॥११०॥
न माने तया सांगतां गर्व केला । बहूसाल वाळीस तो क्रोध आला । म्हणे ऐक तो रे दशग्रीव आला । तयें चोरिलें कीं प्रिये जानकीला ॥१११॥
वधूकारणें सुग्रिवा मेळवीतो । तयाचें शरें आमुचा प्राण जातो । असें हें घडों पाहतें तेचि काळीं । गिरीशृंग ते राहती अंतराळीं ॥११२॥
अशी तूं कशी सांगशी या भयाला । कसा कोण मी दीसतों वाळि तूला । बळें पालयें या भुगोळास घाली । बरें पोकळीमाजिं ब्रह्मांड झेली ॥११३॥
निघाल बळी दीधली हाक मोठी । दिशा दिग्गजां जाहली थोर आटी । महा पुच्छ ऊभारिलें सव्य बाहो । बहूसाल कोपिन्नला तप्तदेहो ॥११४॥
अकत्मात तो वाळि सुग्रीव ताडी । बहूं कोपला थोर पोटीं कडाडी । गळां हार तो मार वेगीं चुकावी । तया शेष देखोनि माथा तुकावी ॥११५॥
बहू कोपला तापला थोर तापा । पुन्हां मागुता ताडिला वज्रथापा । तळीं घातलें शीघ्र त्या सुग्रिंवासी । रघूराज दूरूनि लक्षी तयासी ॥११६॥
पुढें सज्जिलें चाप चंद्रार्धबाणे । भले लक्षिले वक्ष तें वज्रठाणें । तया वाळिला मूर्छना थोर आली । निचेष्टीत भूमीवरी आंग घाली ॥११७॥
बहूसाल त्या सुग्रिवें शोक केला । सुकूमार कूमार तो शीघ्र आला । पुढें शीघ्र वार्ता पुरीमाजिं गेली । अकस्मात तारा भुमीं अंग घाली ॥११८॥
नव्हे धीर डोळां बहू नीर लोटे । पिटी भाळ हो आजि कल्पांत वाटे । सवरें धांव नारायणा भासि पाहें । महावीर तो वाळि मूर्च्छीत आहे ॥११९॥
समर्था मला कासया मोकलीलें । बहू सूख मागील तें आठवीलें । अहारे अहा हें असें काय झालें । कसें पूर्व संचीत ठाकूनि आलें ॥१२०॥
शिराखालिं घालेनियां वाम जानू । म्हणे गूण तूझे किती काय वंर्णू । बळी तूं बळाचा दुजा स्वामि कैंचा । वदे विक्रमू सत्य जो सत्यवाचा ॥१२१॥
तरी अंगदें सूचना सर्व केली । यथार्थै तरी मीं बहू जाणवीली । रघूनाथ विख्यात पूरुष ज्याचा । मरीचीसि तो घाय वारा जयाचा ॥१२२॥
सुबाहू रणीं पाडिला एक बाणें । अधीं ताटिका मारिली थोर त्राणें । शिवें चाप दीलें तया भागवाला । बळें भग्र केलें महा दर्प ज्याला ॥१२३॥
असा राम जो साह्य त्या सुग्रिवासी । बळें ताड छेदूनि छेदी गिरीसी । कशी वेळ आली अशा वाळिला हे । इयाऊपरी काळ तो क्षीण आहे ॥१२४॥
किती बोलिल्या कांहीं केल्या न राहे । वदे मागुता मागुता घोर आहे । तुजालगिं त्या राघवें मुक्त केलें । परी भाग्य सौभाग्य माझेंचि गेलें ॥१२५॥
बहू ताप संताप ऊदंड केला । रघूराज तो सन्मुखीं देखियेला । प्रभूशीं तशी बोलती शीघ्र जाली । असंभाव्य ते स्तूति ऊदंड केली ॥१२६॥
दिनोद्धारणा कारणा भक्तपाळा । रघूनायका दीनकारुण्यलीळा । तुझें नाम विश्राम लोकत्रयासी । निजध्यास विश्वास मोठा शिवासी ॥१२७॥
नव्हे न्याय अन्याय दीसूनि आला । कसा साह्य जालसि त्या सुग्रिवाला । तया रावणालगिं बांधोनि घाली । तशा वाळिशी मैत्रिकी कां न केली ॥१२८॥
अयोध्येसि तो भरतू राज्यकारी । सिता रावणें चोरिली दिव्य नारी । तुझा शत्रु जो सोडिलें कां तयाला । कपी वाळिनें काय अन्याय केला ॥१२९॥
पुढें वाळिची मूर्छना शांत जाली । रवीसूत ऊभा वरी दृष्टि गेली । बहूतांपरी सुग्रिवा हीत सांगे । झळंबे मनीं लोभ तेणें प्रसंगें ॥१३०॥
जगन्नाथ हा राम कारुण्यसिंधू । कृपाळूपणें भेटला दीनबंधू । महासुकृतें जोडले पाय तूझे । बहूतांपरी आदरें साह्य कीजे ॥१३१॥
कपी सर्व घेऊनि जा त्रीकुटासी । रघूनाथ मारील त्या रावणासी । सिते विश्वमातेसि आणूनि देई । तयाऊपरी तूं पुरीमाजिं जाई ॥१३२॥
पुढें सर्वदा सख्य त्याशीं करावें । कदाही अणूमात्र रीतीं नसावें । तुला थोर आधार हा जाण भावें । पुरीमाजिं त्वां राज्य सूखें करावें ॥१३३॥
महा थोर हें राज्य किष्किंधपूरीं । असावें बहू विक्रमें नामधारी । परी पाहतां सर्वही तूज आहे । परी युक्तिनें बुद्धिनें नीति राहे ॥१३४॥
अरे पद तें मंत्रिया अंगदाला । जसा मी तसा तूंचि आहेसि त्याला । किती सांगणें तूं भला दक्ष आहे । बरी कीर्ति जे तेचि ते ऊरताहे ॥१३५॥
अती नीखूं मी तुला काय कीं तें । असे मृत्यु त्याची तुवां पाळिजेतें । प्रवृत्तीजनामाजिं हे गोष्ट आहे । परी सांगतों जीव माझा न राहे ॥१३६॥
पुढें अंगदा देखतां कंठ दाटे । बहूसाल नेत्रोदकें पूर लोटे । प्रसंगीं महा मोह आला कपीसी । रुदे बोलतां अंगदा कूमरासी ॥१३७॥
अरे अंगदा अंतरीं फार होते । मज देखतां राज्य देईन तूते । परी कल्पिलें हें कदाही घडेना । विधीसूत्र निर्माण हे लोटवेना ॥१३८॥
बहूतांपरी बोलिला सुग्रिवासी । मशीं साम्य रे मानि तूं आदरेंशीं । महासुकृतें जोडली रामसेवा । अखंडीत हा भाव पायीं असावा ॥१३९॥
बहू शीकवीलें तया अंगदाला । पुढें लक्षिता जाहला राघवाला । म्हणे धन्य हें भाग्य ती भेटि जाली । करूनास्वरें स्तूति ऊदंड केली ॥१४०॥
किती साधनें साधिती योगधारी । गिरीकंदरीं उग्रता पूर्णहारी । तयालगिं तूं किंचिती भेट देसी । नसे तूळणा आमुच्या सुकृतासी ॥१४१॥
महापातकी घातकी थोर वाला । किती ब्रह्महत्या वदे कोण त्याला । असंख्यात नामें तया भेटलासी । नसे तूळणा आमुच्या सुकृतासी ॥१४२॥
अहल्या शिळा कष्टली त्या वनांतीं । सदा सर्वदा तूज चिंतीत होती । बहूतां दिनां दीन तूं उद्धरीसी । नसे तूळणा आमुच्या सुकृतासी ॥१४३॥
वनामाजिं भिल्ली महाभक्त होती । अखंडीत ते मानसीं पाय चिंती । उचिष्टें तरी सेविसी त्या फळांसी । नसे तूळणा आमच्या सुकृतासी ॥१४४॥
कळेना लिला राहिले वेद चारी । बहू शीणला वर्णितां सृष्टिधारी । अकस्मात पायींच धांवनि येसी । नसे तूळणा आमच्या सुकृतासी ॥१४५॥
नसे अल्पही स्वल्पही पुण्य कांहीं । बहू चंड ऊदंड पाखंड देही । महा सूख अद्भूत वालीस देसी । नसे तूळणा आमच्या सुकृतासी ॥१४६॥
तुझें नाम हेंची महा पुण्य भासे । तुझे दर्शनें हेतु तो सर्व नासे । करें बाण या हदयीं स्पर्शलासी । नसे तूळणा आमुच्या सुकृतासी ॥१४७॥
परी अल्पही होय देहासि वेथा । कृपासागरा सोडवावें समर्था । तुझा बाण निर्वाण जाला न सोडी । दयाळा तुझा तूंचि येऊनि काढी ॥१४८॥
प्रसंगें वदे वाळि हा दैन्यवाणा । कृपाळूपणें ऊठिला रामराणा । उरीं पाय देउनियां बाण काढी । मुखीं रामनामेंचि तो प्राण सोडी ॥१४९॥
सुरांचा नमीं सर्व मेळा मिळाला । बहू तोष तो पुष्पवर्षाव केला । आनंदें बहू गर्जना रामनामें । बळें वाजली टाळिलें विघ्र रामें ॥१५०॥
पुढें सर्व गंधर्व तेथें मिळाले । अकस्मात स्वगांर्गगनीं नृत्य केलें । मनोरम्य आंरभिलें गायनासी । आलापेंचि तो रोध सिंधूजळासी ॥१५१॥
दमानें बहू रंगसंगीतरंगे । फणी तो भ्रमें ऊर्ष्व धांवें प्रसंगें । स्वरांच्या स्वयें क्रोधल्या देवकोटी । झणीं जाणते त्या कळे स्वर्ग लोटी ॥१५२॥
पुढें नारदादीक कीतेक आले । समस्तां मनें सूख ऊदंड जालें । कथाभाग तो पाहिजे चालवीला । प्रसंग तया वाळिला मृत्यु जाला ॥१५३॥
अती लोळ कल्लोल कोल्हाळ जाला । महाशब्द नानापरी घोष जाला । बहू दु:ख जालें तया सुग्रिवाला । कृपाळुपणें राम बोले तयाला ॥१५४॥
उभा राम निष्काम लावण्यखाणी । मुनी देव गंधर्व गाती पुराणीं । धनुष्यासि टेंकोनियां वाम बाहें । कृपाळूपणें सुग्रिवालगिं बाहे ॥१५५॥
विचारें अवीचार कां प्राप्त जाला । उजेडासि अंधार जिंकोनि आला । महाज्ञानिया तो भवीं बूडवीला । असें दीसतें भासतें या मनाला ॥१५६॥
सुबुद्धा तुवां शीघ्र आतां उठावें । विधीयुक्त तें कर्म सर्वैं करावें । बहू शोक केल्या पुढें काय आहे । जनीं जाणता तूं विचारूनि पाहें ॥१५७॥
असंभाव्य दु:खानळे प्राण फूटे । प्रभू बोलतां वीर तात्काळ ऊठे । रवीसूनुच्या बोलिले हदयासी । विधीयुक्त आरंभिलें या विधीसी ॥१५८॥
महा पाप त्या नाम घेतां न राहे । असा राम विश्राम दृष्टीस पाहे । देहेवेशघातासि संपादियेलें । यथासांग जें कर्म तें सांग केलें ॥१५९॥
पुढें रामभेटी कपीराज गेले । डभे हात जोडोनि ऊदीत ठेले । रघूनायके सुग्रिवा बैसवीलें । प्रधानाप्रती आदरें वाक्य बोले ॥१६०॥
तुम्ही सर्व तात्काळ पूरीसि जावें । कपीलगिं भद्रासनीं बैसवावें । प्रधानीं तिहीं राम आज्ञेप्रमाणें । महावीर सुग्रीव नेला स्फुराणें ॥१६१॥
समस्तीं विधीयुक्त तो पट्ट दीला । कपीराज भद्रासनीं बैसवीला । रघूनाथनामेंचि निर्घोष केला । निशाणीं + बहू वाद्य कल्लोळ जाला ॥१६२॥
कपी अंगदालगिं प्राधान्य दीलें । समस्तां मनीं सूख ऊदंद जालें । पुरी सर्व श्रृंगारमंडीत केली । रघूनाथनामें गुढी ऊभवीली ॥१६३॥
प्रधानासि घेऊनि ये रामभेटी । त्वरें चालिला जाहली थोर दाटी । पुढें राम संनीध येऊनि ऊभा । वदे राम लक्षूनि कंदर्पगाभा ॥१६४॥
समर्थां तुवां दीन उद्धार केले । तयेंची प्रमाणें कृतकृत्य जाले । मनीं वाटतें हे जरी भक्तिभावें । दयाळा यथायुक्ति तूला पुजावें ॥१६५॥
अनूपम्य तो राम मंजूळ वाणी । कृपाळूपणें बोलिला चापपाणी । व्रतस्थी अम्हीम पट्टणातें न यावें । सदा दंडकारण्यवासी फिरावें ॥१६६॥
कपींद्रा तुवां शीघ्र पूरीस जावें । चतुर्मासपर्यंत सूखीं क्रमावें । अम्हीं या ऋषीपर्वती निश्चयेंशीं । प्रजन्यासि जातांचि यावें त्वरेंशीं ॥१६७॥
रघूनायका सख्य घेऊनि वेगीं । नमस्कार साष्टांग केला प्रसंगीं । कपीराज गेला निरोपें पुरीसी । रघूराज सौमित्र आरण्यवासी ॥१६८॥
बहू सूख जालें तया सुग्रिवासी । पुरी आणि तारा दिली आपणासी । प्रभू थोर सामर्थ्य याचें कळेना । श्रुती भांडती त्यां कदा आकळेना ॥१६९॥
चतुर्मास गेल्या कपी रीस येती । शिळासेतु बांधोनि लंकेस जाती । दशग्रीव मारूनि तेतीस कोडी । रघूराज हा आदरें देव सोडी
॥१७०॥
दिनानाथ हा दीन चिंता वहातो । जनीं भक्तिभावार्थ हाही पहा तो । मनीं दृढतां भक्ति केली जयानें । स्वयें घेतले जन्म सर्वोत्तमानें ॥१७१॥
दहाही बरे वेश सर्वोत्तमाचे । पहील्या प्रसंगींच शंखासुराचे । दुजा कूर्मरूपें धरी भारधारी । तिजाही जसा दाढ देऊनि वारी ॥१७२॥
चतुर्थामधें भक्त प्रर्‍हाद पाहे । धरी खूजटू पंचमामाजिं देहे । पुढें साहव्यामाजिं क्षत्रीच नाहीं । दिल राज्य विप्रासि सर्वत्र कांहीं ॥१७३॥
बळें सप्तमामाजिं तो देव सोडी । पुढे अष्टमा-कंस झाढूनि पाडी । प्रसंगी असे बौद्ध मौनावतारी । कलंकी मलेंच्छासि होतांचि मारी ॥१७४॥
दहा सार अव्तार सर्वोत्तमाचे । तयांमाजिं दोनी प्रसिद्धीस साचे । क्रिडा आथव्यामाजिं गोपाळपाळीं । रघूराज हा वानरीं रीसमेळीं ॥१७५॥
असे भिन्न नामें परी भक्त त्याचा । चिरंजीव हा दास विख्यात ज्याचा । कळेना मला अल्पही बुद्धि नाहीं । दयाळा कृपाळा कृपादृष्टि पाही ॥१७६॥
बहूसाल विस्तारली कीर्ति तूझी । कळेना बळें आकळे वाणि माझी । परी राहवेनाचि मी दीन तूझें । किजे हो क्षमा अल्प अन्याय माझे ॥१७७॥
किती पीडिलें वाळिनें सुग्रिवासी । बहुतांपरी राज्य दीलें तयासी । कृपाळूपणें पावला राम तेथें । दिलें राज्य कांता तयाची तयातें ॥१७८॥
अशी हे कथा ऐकतां सर्व भावें । तयाला रघूनाथ तात्काळ पावे । पुढेंही कदा दु:ख होणार नाहीं । सदा छंद आनंद ऊदंड देहीं ॥१७९॥
बहू पापतापासि हें नाम वारी । हरामानसीं गूज तें सौखकारी । म्हणोनी कथा राघवाची करावी । सदा सर्वदा सृष्टि सूखीं भरावी ॥१८०॥
सदा सर्वदा एकएकाचि श्लोकीं । अरे ऐकतां होइजे धन्य लोकीं । नसे हो नसे जन्ममाळा तयाला । पुढें संतसंगेंचि तो मुक्त जाला ॥१८१॥

॥ इति किष्किन्धा कांड समाप्त ॥ श्लोकसंख्या ॥१८१॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2014-04-02T23:16:20.1270000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

admiralty jurisdiction

  • स्त्री. नौविधि अधिकारिता 
  • नाविक अधिकारिता 
  • स्त्री. नाविक अधिकारिता 
RANDOM WORD

Did you know?

कुंभमेळ्याबद्दल माहिती द्या? नजिकचा कुंभमेळा कोठे आहे ?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Dictionaries: 44
  • Hindi Pages: 4,328
  • Total Pages: 38,982
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Tags: 2,508
  • English Pages: 234
  • Marathi Pages: 22,630
  • Sanskrit Pages: 11,789
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.