TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
मराठी मुख्य सूची|मराठी साहित्य|पुराणे|भक्त लीलामृत|

भक्त लीलामृत - अध्याय ४५

महिपतिबोवांच्या वाचेला सिद्धी होती, म्हणूनच हा ग्रंथ जो भक्तिभावाने व एकाग्रतेने वाचील त्याला फलश्रुतीचा अनुभव खचितच येणार.


अध्याय ४५

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥

ऎका सभाग्य श्रोते सज्जन । देव भक्त नव्हेचि भिन्न ।

एकमेकांत असती संलग्न । दृष्टांत वचन अवधारा ॥१॥

जैसे शीतळत्व आणि निशापती । अभेदपणें एकत्र असती ।

तैसे निजभक्त आणि वैकुंठपती । अभिन्न असती सर्वदा ॥२॥

कीं सूर्य आणि रथींचा अरुण । हीं नामाभिधानें असती भिन्न ।

परी तेज दोहींचे समसमान । मंडळे दोन न दिसती ॥३॥

पंख नसलें जरी निश्चिती । तरी कैसा उडेल खगपतीं ।

तेवीं भक्तावांचोनि देवाची कीर्ती । नव्हेचि जगती सर्वदा ॥४॥

तारा निर्माण नसत्या जाणा । तरी कैसेनि वाजता ब्रह्मविणा ।

तेवीं देव भक्तांच्या नामाभिधाना । अद्वैतता जाणा या रीतीं ॥५॥

मागिलें अध्यायीं कथा सुरस । प्रेमल भक्त माधवदास ।

त्याचें रूप धरोनि जगन्निवासें । महापंडितास जिंकलें ॥६॥

त्यानें सांडोनि विद्याभिमान । माधवदासासि आला शरण ।

त्याचा संप्रदायी होऊन । सप्रेम भजन करीतसें ॥७॥

जेवी तिचें जाहले भक्त वैष्णव । त्यांचा अभिमान धरीतसे देव ।

लाघव दाखवोनि अपूर्व । भक्त वैष्णव तो केला ॥८॥

आतां हरीव्यास तो प्रेमळ भक्त । राहत होता मथुरेंत ।

भजन करीत प्रेमयुक्त । सगुण मूर्ती उपासी ॥९॥

ज्यासि सर्वभूतीं दया पूर्ण । आत्मवत मानी अवघे जन ।

परम खळ त्याच्या दर्शनें । द्रवतसे मन तयाचें ॥१०॥

कांहीं दिवस लोटतां तेथ । यात्रेसि निघाले अकस्मात ।

दृष्टींसी पहावया जगन्नाथ । चित्तीं हेत धरियेला ॥११॥

मार्गी चालतां नित्य नित्य । एक स्थळ रम्य देखिलें अद्भुत ।

उपवनीं वृक्ष लागले बहुत । निर्मळ दिसत जीवन तेथें ॥१२॥

मग संप्रदायांसि बोलती काय । अपूर्व स्थळ हें दिसत आहे ।

तेथें स्नान संध्या करूनि पाहे । गमन लवलाहीं करावें ॥१३॥

ऎसी आज्ञा होतांचि पाहीं । बिर्‍हाड उतरलें ये ठायीं ।

ते स्थळीं जागृत होती देवी । दर्शनासि सर्वही लोक येती ॥१४॥

तंव एक शूद्रें येऊनियां तेथ । पशु मारिला अकस्मात ।

हरि व्यासावि कळतां वृत्तांत । कंटाळलें चित्त तयाचें ॥१५॥

म्हणे कांहीं दुरित होतें पदरीं । यास्तव उतरलों ये अवसरीं ।

देशीचे लोक दुराचारी । भूतदया अंतरीं असेना ॥१६॥

दोष आचरतां दृष्टीसि पाहत । त्यासीही दुरिताचा विभाग लागत ।

ऎसें म्हणवोनि वैष्णव भक्त । येथूनि त्वरित निघाले ॥१७॥

स्वयंपाकाचें साहित्य सकळीं । अग्नि टाकोनि पेटविल्या थाळी ।

कणीक मळोनि सिजल्या डाळी । अवघें ते स्थळीं टाकिलें ॥१८॥

उदास होऊनि वैष्णव भक्त । उपवासी चालिले अनुताप युक्त ।

हा देवीसीं कळतां वृत्तांत । मग भयभीत ते झाले ॥१९॥

म्हणे मज ऎशाचे महाविष्णुसी । अनंत शक्ती असती दासी ।

हरिव्यास परम आवडता त्यासी । तो जातसे उपवासी तेथुनियां ॥२०॥

तयासि समजावोनि आणावें आतां । तरीच आपुली चालेल सत्ता ।

ऎसा विचार करोनि चित्ता । निघे आदिमाता सत्वर ॥२१॥

मार्गी हरिव्यास उदास मन । करीत चालिला हरिभजन ।

तों महाशक्ति आडवी येऊन । साष्टांग नमस्कार करीतसें ॥२२॥

म्हणे माझ्या आश्रमाहूनि । तुम्हीं जातसां उपवासी ।

तरी महाविष्णु कोपेल मजसी । भय मानसीं तयाचें ॥२३॥

तूं साक्षात्कारी वैष्णवभक्त । ऎसें निश्चित कळलें मातें ।

परी आतां परतोनि चलावें त्वरित । करितसे ग्लांत भवानी ॥२४॥

हरिव्यास म्हणतसे ते अवसरीं । पशु मारिला तुझें द्वारीं ।

तेथें अन्न घेतां निर्धारीं । नरक अघोरी भोगणें ॥२५॥

आम्हीं निधडे वैष्णवीर । तरीच तुझें ऎकों उत्तर ।

हिंसा कर्म वर्जिसील जर । तरी भोजन साचार करूं तेथें ॥२६॥

नाहींतरी उदास होऊन । जातसों तुझ्या आश्रमांतूनि ।

ऎकोनि विष्णुभक्ताची वाणी । अवश्य भवानी म्हणतसे ॥२७॥

मग हरिव्यासासि धरोनि हाती । आश्रमासि घेऊनि येतसे शक्ती ।

देशाधिकारी राजा निश्चिती । तयासि स्वप्न रात्रीं दाखविलें ॥२८॥

तूं सर्व देशांत ताकीद करी । हिंसा न करावी माझें द्वारीं ।

हरिव्यास वैष्णव निर्धारीं । शरण सत्वरी यासि यावें ॥२९॥

यासि अन्यथा करिशील जर । तरी तुझें राज्य बुडेल समग्र ।

देवीचा दृष्टांत होतांचि थोर । भय नृपवर पावला ॥३०॥

प्रातःकाळ होतांचि त्याणें । मग प्रधानासि सांगितलें स्वप्न ।

मग शक्तीच्या देउळासि येऊन । वैष्णवासि नमन करितसे ॥३१॥

हरिव्यासासि कर जोडून । म्हणे मी अनन्यभावें स्वामीसि शरण ।

अनुग्रह द्यावा मज कारणें । म्हणवोनि चरण धरियेले ॥३२॥

सद्गुरु म्हणती ते अवसरीं । तूं आज पासोनि हिंसा न करीं ।

आणि आपुल्या राज्यांत आज्ञा करी । कीं पशु निर्धारीं न मारावा ॥३४॥

षण्मास पर्यंत पाहीं । हरिव्यास राहिले तये ठायीं ।

करोनि बहुत संप्रदायी । विष्णुभक्त सर्वही ते केले ॥३५॥

एकादशी हरिजागर । हरिकीर्तनाचा घोष थोर ।

नामस्मरण करोनि सर्वत्र । प्रेमभरें करोनियां ॥३६॥

देवीसि यात्रा येतसे दुरोनी । परी तेथें पशु न मारिती कोणी ।

रात्रीमाजी येऊनि स्वप्नीं । दृष्टांत भवानी सांगे तयां ॥३७॥

निर्दय लोक होते खळ । ते अवघेचि जाहले भक्त प्रेमळ ।

ऎसें संतसज्जन कृपाळ । विश्वसकळ उध्दरिलें ॥३८॥

लोक अर्चित होते शक्ती । तयांसि लाविली विष्णुभक्ती ।

मठ स्थापूनि तये क्षितीं । शिष्य ठेविती ते ठायीं ॥३९॥

ऎसा करोनि जगदुध्दार । मग जगन्नाथासि गेले सत्वर ।

भवसिंधु हा सखोल थोर । परी संत पैलपार पावती ॥४०॥

आणिक चरित्र रसाळ गहन । सादर ऎका भाविक जन ।

एक त्रिपुरदास म्हणवोन । होता प्रधान रायाचा ॥४१॥

सद्गुरु कृपा होतांचि निश्चिती । तयासि चित्तीं बाणली विरक्ती ।

मग लुटवोनि सर्व धनसंपत्तीं । उदास वृत्ती धरियेली ॥४२॥

कांताही परम सुलक्षणी । तत्पर असें विष्णुस्मरणीं ।

उभयतां दंपती येवोनि । वृंदावनीं राहिलीं ॥४३॥

त्रिकाळ पूजा होतांचि जाणा । येती श्रीहरीच्या दर्शना ।

भक्तीचा भुकेला वैकुंठ राणा । साक्षात्कार नाना देतसे ॥४४॥

येथें येऊनि नृपवर । त्याणें धन वाटिलें फार ।

वैष्णव अयाचित द्विजवर । पूजिलें समग्र क्षेत्रवासी ॥४५॥

ऎसा सर्व खर्च करोनि त्याणें । मग स्वस्थानासि गेला त्वरेनें ।

परी महापूजा न केली त्याणें । पडिलें विस्मरण देवाचें ॥४६॥

हा त्रिपुरदासासि समाचार । कळतां क्षीत वाटली फार ।

म्हणती तो अज्ञान नृपवर । इंदिरावर न पूजिली ॥४७॥

जैसें वृक्षाचें मूळ सांडोनी । डहाळियावरींच लाविलें पाणी ।

तैसीच रायें केली करणी । मजलागोनी वाटतें ॥४८॥

मातेसि जेववितां पोटभर । तान्हयास दुध येतसे फार ।

जननी उपवासीं ठेविली जर । तरी पोट न भरे बाळकाचें ॥४९॥

ऎसें म्हणवोनि त्रिपुरदास । काय बोले निजकांतेस ।

मज इच्छा ऎसीं वाटतसे । वस्त्रें श्रीहरीस करावी ॥५०॥

मग कांता म्हणे ते समयीं । घरीं तो ऎवज किंचित नाहीं ।

अयाचित वृत्तीनें येतां कांहीं । अव्हेरून तेहीं टाकितसां ॥५१॥

ऎसें असतां प्राणनाथा । वस्त्रें कशाची करावीं आतां ।

त्या देवाधिदेवा वैकुंठनाथा । उणें सर्वथा नसेची ॥५२॥

सपूर वस्त्रें भरजरी । उदंड असती देवावरी ।

तुम्हीं कासया ये अवसरीं । चिंता अंतरीं वाहतसां ॥५३॥

त्रिपुरदास म्हने यथार्थ । परी माझें चित्तीं उपजला हेत ।

मग घरीं होती दौत । ती बाजारांत विकियेली ॥५४॥

मोल मागतांचि तियेचें । सोळा आणे आले साचें ।

घोंगडेसें छीट घेतलें त्याचें । पुजन श्रीहरीचें करावया ॥५५॥

मग पुजारियांसि सांगतसे तेव्हां । हें वस्त्र घेतलें असे दावा ।

हें पांघरवोनि केशवा । हेत पुरवा दीनाचा ॥५६॥

ऎसी ऎकोनि वचनोक्ती । मग पंडे तयासि उत्तर देती ।

हें देवा योग्य वस्त्र नाहीं म्हणती । लज्जा चित्तीं तुज नये ॥५७॥

महावस्त्रपाटां वास । रकट्यांचें थिगळ साजेल कैसें ।

काय उणें आमुच्या देवास । ऎसें तयासि बोलिले ॥५८॥

त्रिपुरदास म्हणे मागुती । देवासि सांगा माझी विनंती ।

हें अनाथाचें वस्त्र निश्चिती । तरी अंगीकार प्रीतीं करावा ॥५९॥

ऎसें बोलोनि तये वेळे । देउळी छीट धाडिलें बळें ।

पुजारी होता परम खळ । त्याणें तत्काळ आंथरिले ॥६०॥

पाखळ पूजा होतांचि सत्वर । आश्चर्य देखिलें त्या अवसरा ।

हींव वाजतसे इंदिरावर । मूर्ती थरथरां कांपत ॥६१॥

ऎसे विपरीत देखोनि तेथें । देवळीं मिळाले वैष्णवभक्त ।

देवासि वस्त्रें पांघरली बहुत । सगडी ठेवित पेटवूनि पुढे ॥६२॥

परी मूर्ती कांपत ते न राहे । म्हणे उपाय करावा काय ।

तों छिटावरी भांडारी निजला आहे । त्याणें दृष्टांत काय देखिला ॥६३॥

त्रिपुरदासानें भक्तिभावें । आम्हांसि छीट दीधलें नवें ।

तरी तें सत्वर पांघरावें । राहिल हींव तरीच ॥६४॥

ऎसा दृष्टांत चक्रपाणी । देताचि विस्मित जाहले मनीं ।

मग छिट पांघरवितां ते क्षणीं । चमत्कार नयनीं देखिला ॥६५॥

शीतें कांपत होता घननीळ । तो तत्काळचि राहे निश्चळ ।

आपुल्या दासाची दीनदयाळ । सत्कीर्ती प्रबळ वाढवित ॥६६॥

सकळ वैष्णव आश्चर्य करिती । म्हणती भक्तीचा भुकेला वैकुंठपती ।

त्रिपुरदासासि वृत्तांत सांगती । नमस्कार करिती सद्भावें ॥६७॥

ऎकोनि द्रवला वैष्णववीर । गहिवरें करोनि कंठभरे ।

नेत्रीं प्रेमाचे आले नीर । म्हणे तो दीनोध्दार जगद्गुरु ॥६८॥

तो अनाथबंधु करुणाघन । द्रौपदीनें वाढिलें भाजीपान ।

तें प्रीतीनें भक्षितांचि श्रीकृष्ण । तृप्तीनें त्रिभुवन भरलें कीं ॥६९॥

त्रिपुरदासें ऎशारीतीं । स्वमुखें केली श्रीहरीची स्तुती ।

चढती वाढती देवेभक्ती । सप्रेम चित्तीं सर्वदा ॥७०॥

आणिक कथा असे गोमटी । सादर ऎकतां कर्णसंपुटीं ।

दुरित पळे उठाउठी । वैराग्य पोटीं ठसावे ॥७१॥

एकला लहान खोजी भक्त चतुर । सद्गुरु भक्तीसि असे तत्पर ।

संत साधु वैष्णववीर । त्यांचाही आदर करीतसे ॥७२॥

अनुताप युक्त करोनि निश्चित । श्रीहरिस्मरणीं सावचित्त ।

त्याचा गुरु तो भोळा भक्त । एकदा बोलत लोकांसी ॥७३॥

आमुच्या अंतसमयीं प्रसिध्द । आकाशीं होईल घंटानाद ।

मग तुम्हां समस्तांसि होईल बोध । सप्रेम छंद भक्तीचा ॥७४॥

ऎसा पण बोलिला पाहीं । परी जनासि सर्वथा विश्वास नाहीं ।

विकल्पें करोनि नाडिलें कांहीं । स्वहित जीवीं न विचारिती ॥७५॥

तंव लाल्हानखोजी एके दिवशी । जातसे कोण्या गांवासी ।

चार दिवस जाहले त्यासि । सद्गुरु मानसीं चिंतातुर ॥७६॥

म्हणे सच्छिष्य माझा नसे जवळ । सन्निध पातला अंतकाळ ।

ऎसें म्हणोनि ते वेळ । प्राण तत्काळ सोडिले ॥७७॥

तेव्हां गांवींचे लोक मिळोनी । देहनिर्वाह केला त्याणीं ।

तो लाल्हानखोजी सद्गुरु स्थानि । तिसरें दिनीं पातला ॥७८॥

सद्गुरु गेले निजधामासि । हें श्रुत होताण्चि खोजीयासीं ।

परम खेद वाटला मानसीं । म्हणे मी सेवेसी अंतरलों ॥७९॥

अंतकाळमाजी निश्चित । स्वामींसि लागले नाहींत हात ।

मग ज्ञानें करोनि स्वस्थ चित्त । असे करीत तेधवां ॥८०॥

गावींचे लोक कुटिळ पाहीं । सद्गुरुसि निंदिती ते समयीं ।

म्हणती पण केला होता तिहीं । तो घंटानाद नाहीं ऎकिला ॥८१॥

खोजी म्हणतसे ते अवसरीं । मजला दृष्टांत जाहला रात्रीं ।

सद्गुरु बोलिले स्वप्नांतरीं । कीं वैकुंठपुरीं आम्ही जातों ॥८२॥

घंटानाद तुजकारणें । मागें ठेविला असे जाण ।

ऎसें स्वामींनीं मज सांगोन । मग वैकुंठभुवन पावले ॥८३॥

इतुकें बोलिले ते अवसरीं । परी कोणासि विश्वास नये अंतरी ।

मग लाल्हानखोजी स्नान करी । आसनावरी बैसला ॥८४॥

ध्यानांत आणुनि सद्गुरुमूर्ती । लाविलीं दोन्ही नेत्रपातीं ।

तेव्हा घंटानाद आकाशीं होती । लोक ऎकती सर्वत्र ॥८५॥

रामनाम ध्वनि मुखांतून । निघतां तत्काळ सोडिले प्राण ।

देखोनि आश्चर्य करिती जन । धन्य धन्य म्हणताती ॥८६॥

सद्गुरुवचन करूनि साचें । सार्थक केलें निजदेहाचे ।

येणे केलें वैकुंठींचें । राम राम वाचे बोलोनि ॥८७॥

आणिक लाडू म्हणवोनि वैष्णवभक्त । जोतपुरांत होते राहत ।

आत्मवत अवघें विश्व पाहत । चित्तीं विरक्त सर्वदा ॥८८॥

नाहीं आपुलें आणि परावें । सर्वभूतीं सारिखा भाव ।

जयासि रंक आणि राव । एकत्र जीव सारिखे ॥८९॥

सर्वदा नैराश्य असे चित्तीं । भजन करीतसे प्रेमयुक्ती ।

ध्यानासि आणूनि विष्णुमूर्ती । बैसे एकांतीं निरंतर ॥९०॥

तयासि वैराग्य जाहलेया जाणा । एकटा चालिला तीर्थाटणा ।

श्रीहरीची जे विश्वरचना । कौतुकें नाना पाहतसे ॥९१॥

क्षेत्रें तीर्थे आणि दैवतें । पुराणप्रसिध्द नामांकित ।

तये ठायीं असती संत । दृष्टीसीं पहात नीज प्रीतीं ॥९२॥

ऎसीं स्थळें पाहूनि बहूत । मग काउर देशासि आला त्वरित ।

तेथिंचे लोक निर्दय बहुत । अर्चन करीत शक्तीचें ॥९३॥

मद्य मांस नानारीतीं । देवीसि नैवेद्य अर्पिती ।

तेथें पुरुषाची बळी देती । उन्मत्त चित्तीं विषयांध ॥९४॥

लाडू प्रेमळ विष्णुभक्त । तेथें पातला अकस्मात ।

तंव ते बळीसि मनुष्य पाहत । तों वैष्णव भक्त सांपडला ॥९५॥

मग चवघ्यांनीं धरोनि ते वेळीं । नेला अंबिकेचें देउळीं ।

देह लोभ सांडोनि ते वेळीं । चित्तीं वनमाळी आठविला ॥९६॥

विश्वात्मा एक जगज्जीवन । मारिता तारिता नसेचि आन ।

श्रीविष्णुमुर्ति ध्यानांत आणून । निश्चय मनीं दृढ केला ॥९७॥

तंव त्याणीं देउळांत आणूनि सत्वर । तिघांनीं धरिला साचार ।

एकानें उपसिली तरवार । तों काय चरित्र वर्तलें ॥९८॥

विक्राळरूप धरोनि देवी । चौघासि मारिलें ते समयीं ।

मग वैष्णव भक्ताचे लागतसे पायीं । म्हणे अपराध सर्वही क्षमा कीजे ॥९९॥

ऎशापरी करोनि ग्लांती । मग सान रूप धरीत भगवती ।

अष्टभुजा सगुण मूर्ती । पोत खेळती तयापुढें ॥१००॥

मन प्रसन्न होऊनि वैष्णवभक्ता । म्हणे इच्छित वर माग आतां ।

कांहीं संकोच न धरोनि चित्ता । ऎसें आदिमाता बोलतसे ॥१०१॥

ऎकोनि म्हणे वैष्णवभक्त । तूं मनुष्याची बळी मागसी सत्य ।

तें आज पासोनि वर्जावें निश्चित । हिंसा येथ न करावी ॥२॥

तुझे देशींचे लोक सर्वही । व्हावे वैष्णवाचे संप्रदायी ।

ऎसें बोलतां ते समयी । अवश्य देवी म्हणतसे ॥३॥

तये देशींचा भूपती । तयासि दृष्टांत सांगीतला रात्रीं ।

दैवयोगें वैष्णव पातला क्षितीं । तरी शरण याप्रती तूं होई ॥४॥

आजपासोनि माझिये द्वारीं । हिंसा कर्म सर्वथा न करी ।

नाहीं तरी क्षोभेन तुजवरी । आपदा संसारीं मग होय ॥५॥

ऎसा दृष्टांत देखोनि त्वरित । मग चमत्कारला नृपनाथ ।

येऊनि अंबिकेच्या देवळांत । विष्णुभक्तातें नमस्कारी ॥६॥

लाडु वैष्णव प्रेमळभक्त । यासि धरूनि जे मारीत होते ।

त्यांचींही देऊळीं पडिलीं प्रेतें । राजा विस्मित जाहला ॥७॥

चित्तीं अनुताप धरूनि साचा । अनुग्रह घेतला संताचा ।

मग सकळ देशचि लाडणाचा । संप्रदायी साचा होतसे ॥८॥

विष्णुस्मरण हरिकीर्तन । एकादशी व्रताचरण ।

सर्वभुतीं दया पुर्ण । संत सेवन लोक करिती ॥९॥

करावया विश्वोध्दार । क्षितीं अवतरले वैष्णववीर ।

आणिक संत चरित्र थोर । ऎका सादर भाविकहो ॥११०॥

एक त्रिलोक नामें सोनार निश्चित । होता परम भाविक भक्त ।

तो संतसेवा सद्भावे करीत । असे विरक्त संसारीं ॥११॥

नगाचें घडीत करितसे जाण । तरी कष्टार्जित द्रव्य मागूनि येणें ।

न चोरी रुपें आणि सोनें । निश्चय पूर्ण तयाचा ॥१२॥

तंव कोणे एके अवसरीं । लग्न मांडिलें रायाचें घरीं ।

त्रिलोकासि बोलावूनि सत्वरी । आज्ञा करी नृपनाथ ॥१३॥

म्हणे जेहगीर जोडा रत्नजडित । सत्वर करोनि देयी आम्हातें ।

तुज ऎसा सोनार निश्चित । चतुर नगरांत नसे कीं ॥१४॥

ऎसें बोलोनि नरनायक । आणूनि देत सुवर्ण माणिकें ।

तीं त्रिलोकें घेऊनियां देख । तात्काळिक घरासि ये ॥१५॥

मंदिरीं प्रवेशतां तये वेळां । तों दृष्टीसीं देखिला वैष्णव मेळा ।

चित्तीं परमहर्ष वाटला । म्हणे उदय जाहला भाग्यासी ॥१६॥

मग सुंदर स्वयंपाक करवून । केलें संतांचे पूजन ।

पात्रीं वाढोनियां अन्न । करवीत भोजन सकळांसी ॥१७॥

दोन दिवस त्याचे घरीं । वैष्णव राहिले ते अवसरीं ।

जेहगीर जोडा करावया सत्वरी । तों विसर अंतरीं पडियेला ॥१८॥

तिसरे दिवसी राजयानें । बोलावूनि नेलें त्याज कारणें ।

म्हणे अलंकार देयी त्वरेनें । मग भयभीत मनी होतसे ॥१९॥

हात जोडोनि ते अवसरीं । म्हणे उदईक आणूनि देईन सत्वरी ।

राजा म्हणे चुकसील जरी । तरी शिक्षा निर्धारीं पावसी ॥१२०॥

मग घरासि येऊनि वैष्णववीर । मनांत जाहला चिंतातुर ।

म्हणे हें अवघड काम साचार । यासि दिवस चार लागती ॥२१॥

उदईक देईन म्हणवोन । राजासी करार केला जाण ।

तरी जवळीच आले मरण । संत सेवन अंतरलें ॥२२॥

ऎसें म्हणोनि चित्तांत । मग पळोनि गेला अरण्यांत ।

तेथें एकाग्र करुनि चित्त । श्रीरुक्मिणीकांत आठविला ॥२३॥

ऎशापरी क्रमिली राती । तों उदयासि पावला गभस्ती ।

संकट जाणूनि वैकुंठपती । कौतुक करिती काय तेव्हां ॥२४॥

त्रिलोकाचें रूप धरोनि सत्वर । घडीत बैसले दुकानावर ।

जेहागीर जोडा केला सत्वर । तो बोलावी नृपवर तयासी ॥२५॥

मग तेथें सत्वर जाऊनियां । मुजरा करीत असे राया ।

अलंकार दाखवितांचि तया । म्हणे तुझ्या चातुर्या अंत नाहीं ॥२६॥

बैसविलें रत्नाचें कोंदण । त्याच्या प्रकाशें झांकती नयन ।

मग संतुष्ट होऊनि नृपनंदन । बहुत धन देत असे ॥२७॥

तें पदरीं घेऊनि श्रीहरी । पातलें निजभक्ताचें घरीं ।

घरस्वामीनी पासीं देत सत्वरीं । मग आज्ञा करी तिजलागीं ॥२८॥

आज उत्साह आहे आपुलें मंदिरीं । साधु संत येतील घरीं ।

तरी सत्वर मिष्टान्नें निर्माण करी । ते आज्ञा शिरीं वंदितसे ॥२९॥

स्वयंपाक जाहलिया निश्चित । घरासि आले वैष्णवभक्त ।

त्रिलोकाच्या रूपें निश्चित । तयांशि पुजित जगदात्मा ॥१३०॥

साधू तृप्त जाहलिया पाहीं । आपणही जेविले त्या ठायीं ।

पदरीं प्रसाद बांधोनि पाहीं । मग अरण्यांत लवलाहीं जातसे ॥३१॥

साधुरूप धरूनि निश्चिती । त्रिलोकासि काय बोलती ।

मज तो बहुत पडिली भ्रांती । तरी सांग मजप्रती मार्ग कोठें ॥३२॥

बैरागी देखोनि समोर । नमस्कारितसे वैष्णववीर ।

म्हणे स्वामी कां अरण्यांत आलां दूर । वाट समग्र चुकलां ॥३३॥

ऎसें पुसतां भक्त चतुरा । काय म्हणती सारंगधर ।

या गावांत त्रिलोक सोनार । मी जेविलों पोटभर त्याचें घरी ॥३४॥

त्याणें वैष्णव बोलावूनि मंदिरीं । उत्साह केला आपुलें घरीं ।

बहुत पक्वानें वाढिली पात्रीं । तेणें सुस्त अंतरीं जाहलों ॥३५॥

निद्रा येतसे क्षण क्षण । यास्तव पंथ चुकला जाण ।

प्रसाद आणिला तुजकारणें । हा भक्षी त्वरेनें ये समयीं ॥३६॥

ऎसी संपादणी करूनियां । मग भोजनासि बैसविलें तया ।

पूर्ण कृपेची केली छाया । येतसे दया दीनाची ॥३७॥

महाप्रसाद सेविलिया जाण । त्रिलोक पुसे साधू कारणें ।

त्याणें कशास्तव उत्साह केला जाण । खर्चिलें धन कोठुनी ॥३८॥

यावरी म्हणे रुक्मिणीकांत । त्याणें जेहागीर जोडा रत्न जडित ।

नेऊनि दीधला राजयातें । तेणें नृपनाथ संतोषला ॥३९॥

धन वित्त दीधलें ते अवसरा । यास्तव उत्साह केला बरा ।

ऎकोनि साधूच्या उत्तरा । मग विस्मित अंतरी होतसे ॥१४०॥

तयासि घेऊनि वैष्णव भक्त । घरासि आला भीत भीत ।

कांतेसि पुसतां वृत्तांत । तो बैरागी तेथे गुप्त झाला ॥४१॥

तो कांता तयासि म्हणताहे । वेड घेऊनि पुसतां काय ।

तुम्हीं जेहगीर जोडा घडिता पाहे । दीधलें रायें धन वित्त ॥४२॥

मग वैष्णव बोलावूनि निजमंदिरीं । तुम्हींच उत्साह केला घरीं ।

त्रिलोकासि समजलें अंतरीं । म्हणे शिणला हरी मजसाठीं ॥४३॥

जो ब्रह्मयाच तात सुंदर । वैकुंठवासी जगदुध्दार ।

तो निजांगें होऊनि सोनार । तोषविला नृपवर वाटतें ॥४४॥

जनासि कळतांचि हे मात । प्रतिष्ठा महंती वाढेल बहूत ।

मग आपुलें चित्तीं होऊनि विस्मित । राहे पुर्ववत उगाची ॥४५॥

श्रीहरी कृपेनें निर्धारीं । सर्व सिध्दि अनुकूळ झाल्या घरीं ।

मग उत्साह धरोनि निजअंतरी । सद्भावें करी संतसेवा ॥४६॥

आतां सजण कसाई वैष्णव भक्त । संसारीं असे परम विरक्त ।

प्रपंच धंदा करितां निश्चित । काळक्षेप करित आपुला ॥४७॥

स्वयातीपासीं बाजारांत । आयतेंच मांस विकत घेत ।

त्याचा विक्रय करोनि निश्चित । भजन करित आपुला ॥४८॥

परी हिंसाकर्म न करीच जाण । असत्य सर्वथा न बोले वचन ।

वैष्णव भक्त दृष्टीसीं देखोन । तयासि नमन करीतसे ॥४९॥

शिधा साहित्य यथास्थिती । देऊनि तृप्त करी अतिथी ।

दया संपूर्ण सर्वांभूतीं । शूचिर्भूत सबाह्य ॥१५०॥

वस्त्रें पात्रें शुचिर्भूत । तुळसी वृंदावन लखलखीत ।

स्नान करी नित्य नित्य । वैकुंठनाथ आठवी ॥५१॥

कांताही परम पतिव्रता । अनुकूळ असे परमार्थ हिता ।

जाणोनि पतीच्या मनोगता । साधु-संतां भजतसे ॥५२॥

तों मांस विकावया कारणें । शाळग्रामाचें केलें वजन ।

त्याचा भक्तिभाव देखोन । जगज्जीवन सुरवाडलें ॥५३॥

एके दिवसीं वैष्णव भक्त । दुकानीं बैसें बाजारांत ।

तों एक ब्राह्मण येऊनि तेथ । त्याणें शाळग्राम निश्चित ओळखिला ॥५४॥

मग सजणासि येतसे काकुलती । म्हणे हे तों आहे विष्णुमूर्ती ।

तुझें घरी ठेवूं नये निश्चिती । तरी देई मजप्रती सत्वर ॥५५॥

याचें काहीं मोल मागसील जर । तरीं तें तुझ्या हातीं देतो सत्वर ।

ऎसें विनवितांचि द्विजवर । मग शाळग्राम सत्वर दिधला ॥५६॥

घरासि नेऊनि त्या ब्राह्मणें । महा उत्साह मांडिला त्याणें ।

वैदिक ब्राह्मण बोलावुन । करीतसे पूजन विष्णूचें ॥५७॥

अभिषेक करोनियां ओजा । षोडशोपचारें केली पूजा ।

परी ते न मानें अधोक्षजा । म्हणे निजभक्त काजा अंतरलों ॥५८॥

ब्राह्मणें शाळग्रामसि पूजून । केलें ब्राह्मण संतर्पण ।

तों रात्रीं येऊनि जगज्जीवन। दाविलें स्वप्न काय त्यासी ॥५९॥

मी सजाण कसयाचे घरीं । सुरवाडें राहिलों होतों नरहरी ।

तुं कां घेऊनि आलासि सत्वरी । मज निर्धारीं कंठेना ॥१६०॥

आतां प्रातःकाळीं उठोनि निश्चित । नेऊन घाली जेथील तेथ ।

नाइकशील जरी त्वरीत । तरी होईल घात क्षणमात्रें ॥६१॥

ब्राह्मण भयभीत होउनी । जागृतीसि आला तये क्षणीं ।

तो कसाई न घेचि अन्नपाणी । शाळग्रामावांचोनी सर्वथा ॥६२॥

एक रात्र एक दिवस । सजणासि घडला उपवास ।

दिनकर येतांचि उदयास । तों ब्राह्मण घरास पातला ॥६३॥

स्वप्नींचा वृत्तांत सांगूनि सर्व । म्हणे तूं तरी परम भक्तवैष्णव ।

सुखें पूजावा आपुला देव । सप्रेमभाव धरोनियां ॥६४॥

ऎकोनि द्विजवराची वाणी । सजण कसाई संतोषे मनीं ।

मग विष्णुमूर्तीची पूजा करोनि । तेव्हां अन्न पाणी घेतलें ॥६५॥

सप्रेम भक्तीचा भुकेला हरीं । याती कुळ न विचारी ।

नीच काम अंगें करी । ऎश्वर्य अंतरीं नाठवितां ॥६६॥

कसायाची देखोनि भक्ती । सुरवाडें राहे श्रीविष्णुमूर्ती ।

मग जगन्नाथासि जावया निश्चित । हेत चित्तीं उपजला ॥६७॥

देशिंची यात्रा निघाली फार । त्यासवें चालिला वैष्णववीर ।

शाळग्राम घेतला बरोबर । पूजितसे आदरें तयासी ॥६८॥

नित्य स्नान करोनि जाण । द्वादश टिळे गोपीचंदन ।

कंठीं तुळसी भूषणें । वैष्णव पूर्ण शोभतसें ॥६९॥

नित्य नेम सारोनि ऎशा रीतीं । मग पूजितसे शाळाग्राममूर्ती ।

यात्रेंत भिक्षा मागोनि निश्चिती । उदरवृत्ती चालवित ॥१७०॥

रात्रिसमयीं साचार । यात्रेपासोनि उतरतसे दूर ।

ऎसा पंथ क्रमितां साचार । तॊं वाटेसि नगर लागलें ॥७१॥

भिक्षा मागावया लागोनि । गावांत प्रवेशे एके सदनीं ।

तों घरस्वामीण होती व्यभिचारिणी । कामातुर देखोनि ते झाली ॥७२॥

भोग इच्छा धरोनि अंतरीं । तयासि राहविलें आपुलें घरीं ।

शिधा साहित्य देऊनि सत्वरीं । आदर करी बहु त्याचा ॥७३॥

अंतरीचा कपटभाव । सर्वथा नेणें भक्तवैष्णव ।

बाहेर आदरासि भुलोनि भावें । वस्तीसि ठाव तो धरिला ॥७४॥

अर्ध रात्र लोटतां सत्वर । घरस्वामीण सन्निध येतसें त्वरें ।

सजाणासि बोले मधुरोत्तर । म्हणे तुझ्याबरोबर मी येतें ॥७५॥

ऎसे बोलतां व्यभिचारिणी । उत्तर देतसे तिजलागुनी ।

तुझा भ्रतार निजला सदनीं । त्याजला टाकुनीं जाउं नये ॥७६॥

ऎसें सांगतां वैष्णववीर । मग घरांत गेली ते सुंदर ।

निजपतीचें कापोनि शिर । आणिलें सत्वर बाहेरी ॥७७॥

मग सजाणासि काय बोलत । पति मारिला म्यां आपुल्या हातें ।

आतां मज भोग देई त्वरित । परी नायकेंचि विष्णुभक्त सर्वथा ॥७८॥

व्यभिचारीण म्हणे तयाप्रती । तुजसाठीं म्यां मारिला पती ।

आतां नायकसी माझी वचनोक्ती । तरी करीन फजिती जनांत ॥७९॥

ऎसे म्हणवोनि ते भामिनी । बाहेर गेली तये क्षणी ।

बाजारीं करीत शंखध्वनी । तों लोक सदनीं मिळालें ॥१८०॥

तयासि सांगतसे वृत्तांत । हा तस्कर शिरला मंदिरांत ।

याणें माझा प्राणनाथ । मारिला निश्चित ये समयीं ॥८१॥

माळा मुद्रा घातल्यावरी । हा वैष्णव दिसतो दुराचारी ।

म्हणवोनि ठाव दीधला घरीं । घातक निर्धारीं मी नेणें ॥८२॥

ऎसें बोलतां ते जारिणी । लोक विस्मित झाले मनीं ।

मग वैष्णव भक्तासि घेउनी । दिवाणांत त्यांणीं त्यास नेलें ॥८३॥

वैष्णवासि पुसे ग्रामाधिकारी । हें तुवां अवटित केली परी ।

अन्न खावोनी याचे घरीं । घातावरीं टेंकसी ॥८४॥

मग आद्यंत यथार्थ वर्तमान । सजण सांगतसे त्याजलागुन ।

परीं सत्य न वाटे कोणाकारणें । दृष्टीसी खूण देखूनी ॥८५॥

एक म्हणती मैंदाचिया गळा । घातल्या उदंड तुळसी माळा ।

आणि घरधणीचा घात केला । हा कैसा भला म्हणावा ॥८६॥

एक बोलती यथार्थ वाणी । व्यर्थ कां निंदितां त्याजलागोनी ।

हेठायींची असे व्यभिचारिणी । भ्रतार मारोनी टाकिला ॥८७॥

इचें तों वचन न ऎकावें । ऎसाचि निश्चय वाटतो जीवें ।

यात्रेकरियासि सोडूनि द्यावें । सुकृत बरवें तरी घडे ॥८८॥

ऎसी धार्मिकाची वचनोक्ती । अधिकारियासि मानली चित्तीं ।

मग सजण कसाई सोडोनि देती । तंव जारिणी बोलत काय तेव्हां ॥८९॥

याणें मारिला माझा भ्रतार । तरी तोडोनि टाकावा याचा कर ।

जरी तुम्ही नायकाल माझें उत्तर । तरी रायासि सत्वर सांगेन मी ॥१९०॥

ऎसा तिचा निग्रह थोर । मग तिज हातीं सजणाचा तोडविला कर ।

खेद करीतसे वैष्णववीर । म्हणें कर्म दुस्तर पै माझें ॥९१॥

यात्रा निघोनि गेली दुरी । ते आटोपून गेल सत्वरीं ।

लोक पुसती ते अवसरीं । केली चोरी कोणे ठायीं ॥९२॥

यास्तव हात तोडिला जाण । ऎसा तर्क करिती मनें ।

सजण कसाई संतोषानें । श्रीहरी भजन करीतसे ॥९३॥

ऎसी त्याची असतां स्थित । पंथ क्रमीत नित्य ।

संनिध उरला जगन्नाथ । तों चरित्र अद्भुत वर्तलें ॥९४॥

पंड्यासि दृष्टांत सांगितला देवें । शिबिका घेऊनि तुम्ही जावें ।

सज्जण कसाई भक्त या नावें । बैसोनि आणावें तयासी ॥९५॥

ऎसें स्वप्न ते अवसरीं । देखोनि विस्मित झाले ते पुजारी ।

पालखी घेऊनि सत्वरी । यात्रेभीतरी प्रवेशलें ॥९६॥

मग स्वमुखें लोकांकारणें पुसत । सजन कसाब वैष्णव भक्त ।

कोणता आहे यात्रेंत । तरी तो आम्हातें दाखवा ॥९७॥

जगन्नाथें आज्ञापिलें आम्हांसि । शिबिकेंत बैसवोनि आणावें त्यासीं ।

ऎसें पुसतां पुजारीयासी । मग यात्रेकरी तयांसि दाखविती ॥९८॥

पंडे म्हणती वैष्णव भक्ता । तूं बहुत आवडसीं जगन्नाथा ।

तरी शिबिकेंत बैसोनि चाल आतां । मान वचनार्थ देउनि ॥९९॥

ऎसे सांगतां पुजारी । आश्चर्य करिती यात्रेकरी ।

म्हणती याणें वाटेवर करोनि चोरी । हात निर्धारीं तोडविला ॥२००॥

पतिताचा पावन श्रीहरी । हा साचचि प्रत्यय आला अंतरी ।

तस्करासि न्यावया निर्धारीं । शिबिका सत्वरी पाठविली ॥२०१॥

सज्ञान बोलती प्रतीवचन । ज्याचें अंतर तोचि जाणें ।

व्यर्थ कां निंदितां त्याजकारणें । नामस्मरण टाकोनियां ॥२॥

अंतरभाव शुध्द जाणूनिया । देवें पालखी पाठविली तया ।

ऎसी साक्ष पाहोनियां । निंदितसां वायां व्यर्थ त्यासी ॥३॥

असो त्रिविध जन नानापरी । करीत असती निंदा स्तुती ।

अनुभवें येतां कांही प्रचीती । संतासि मानिती मग तेव्हां ॥४॥

तंव पुजारी म्हणती वैष्णव भक्त । शिबिकेंत बैसोनि चाल आतां ।

तुझी खंती वाटते जगन्नाथा । सामोरा आतां आम्ही आलों ॥५॥

ऎकोनी म्हणे प्रेमळभक्त । मी सुखासनीं न बैसे निश्चित ।

कांहीं अपराध न होता किंचित । जगन्नाथें हात तोडविला ॥६॥

आधी नाक कापूनि जाण । मग ते पुसिलें पाटांवानें ।

तैसेंच देवाचे समजावणे । मजकारणे दिसतसे ॥७॥

ऎसें बोलोनि तें वेळां । पटापटा आसुवें आलीं डोळा ।

म्हणे हा अनाथबंधु घनसावळा । कशास्तव कोपला मजवरीं ॥८॥

संकटीं पावतो भक्ताकारणें । हें तीं पुराणप्रसिध्द वचने ।

तें असत्य वाटे मजकारणें । अनुभवे करून आपुल्या ॥९॥

ऎसेंच करणे होते तया । तरी पायी बिरुद बांधिले कासया ।

मनें वाचा आणि काया । मी त्याच्या पायां अनुसरलो ॥२१०॥

सजण कसाई ऎशापरी । क्षीत मानितसे नानापरी ।

तों सगुणरुपें ते अवसरी । तयासि श्रीहरी भेटले ॥११॥

चतुर्भुज सांवळी मूर्ती । दिव्य कुंडले कानी तळपती ।

शंख चक्र आयुधें हाती । पीतांबर दीप्ती झळकतसे ॥१२॥

लपवोनिया जनांचि दृष्टी । कसायासि भेटले जगजेठी ।

मग दृढपायीं घालोनि मिठी । आलिंगूनि भेटी घेतसे ॥१३॥

मग श्रीहरीसि पुसे प्रेमळभक्त । माझा कशास्तव तोडविला हात ।

कोणतें जन्मांतर होतें निश्चित । ते मज त्वरित सांग देवा ॥१४॥

यावरी म्हणे जगज्जीवन । तूं पूर्वजन्मीचा होतास ब्राह्मण ।

गंगातीरी करोनि स्नान । मांडिलें ध्यान विष्णूचे ॥१५॥

तों कसायापासोनि सुटली गाय । तें पळोनि गेली लवलाहें ।

मग हिंसक येऊनियां पाहे । पुसता होय तुजलागीं ॥१६॥

परी बोलिला नाहींस त्याजकारणें । हातें करोनि सांगीतली खूण ।

मग कसायानें धरोनि जाण । घेतले प्राण धेनूचे ॥१७॥

ऋण वैर हत्या जाण । तें तरी न सुटे दीधल्या विण ।

कसायाचें घ्यावया उणे । जन्म गाईनें घेतला ॥१८॥

हिंसक आणि गाय तत्त्वतां । तीं स्त्रीपुरुषें झाली उभयतां ।

खडाष्टक दोघांत असतां । गांजीतसें कांता नित्य त्यासी ॥१९॥

तुझें जन्मांतर होतें कांहीं । यास्तव गेलासि तिचें गृहीं ।

मग जवळ येऊनि रात्रि समयीं । तुज ते विषयी गोवूं पाहे ॥२२०॥

भ्रताराचें आयुष्य सरे । मग तिणें साधिलें पुर्ववैर ।

आपुल्या हाते कापून शिर । बांलट तुजवर घातलें ॥२१॥

ज्याहातें दाखविलें गाईप्रती । तो तिणे तोडविला सत्वरगती ।

ऎसी जन्मांतराची रीती । सजणासि श्रीपती सांगतसे ॥२२॥

तूं विष्णु अर्चन करितां मानसीं । दृष्टींसी पाहिलें कसायासी ।

म्हणवोनि जन्म याचे वंशीं । जाहला तुजसीं निश्चित ॥२३॥

आणि ब्राह्मण जन्मींचा आचार पाहीं । तुज तोचि आवडे ये समयीं ।

परी भक्ति भजनासि पालट नाहीं । मी शेषशायी भुललों ॥२४॥

मग प्रसन्न होऊनि जगन्नाथ । अघटित चरित्र काय करीत ।

तत्काळ फाटला त्याचा हात । लोक समस्त पाहाती ॥२५॥

जयजयकारें पिटोनि टाळी । आनंदली भक्त मंडळी ।

म्हणती भक्तासि पावला वनमाळी । हेतों नव्हाळी अनुपम ॥२६॥

अद्भुत चरित्रे देखोनि थोर । मग सकळ करिती नमस्कार ।

म्हणती धन्य हा वैष्णववीर । वैकुंठविहार वश केला ॥२७॥

नाना चरित्रें दाखवोनि श्रीपती । आपुल्या दासाची वाढवीत कीर्ती ।

सजण कसाई संतोषे चित्तीं । जगन्नाथीं मग जाय ॥२८॥

समुद्र तीरीं करोनि स्नान । घेतलें श्रीहरीचें दर्शन ।

चातुर्मास तेथें राहोन । त्रिकाळ घे दर्शन देवाचें ॥२९॥

विष्णुस्मरण हरिकीर्तन । सर्वदा आनंदयुक्त मन ।

जगन्नाथाची आज्ञा घेऊन । आपुलें स्वस्थान पावला ॥३०॥

अनेक संतांच्या अनेक स्थिती । यांचीं एकविध सप्रेम भक्ती ।

देखोनि भुलला रुक्मिणीपती । जगीं सत्कीर्ती वाढवित ॥३१॥

पुढिले अध्यायीं कथा सुंदर । वदविता श्रीरुक्मिणीवर ।

महीपतीसि देऊनि अभयवर । वसविलें अंतर निजकृपें ॥३२॥

स्वस्ति श्रीभक्तलीलामृत ग्रंथ । श्रवणेंचि पुरती मनोरथ ।

प्रेमळ परीसोत भाविक भक्त । पंचेचाळिसावा अध्याय गोड हा ॥२३३॥ ॥अ०॥४५॥ओव्या॥२३३॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2017-09-03T21:37:28.3070000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

PAÑCABHŪTA(पञ्चभूत)

  • Pṛthvī (earth), Ap (water), Tejas (fire), Vāyu (air) and Ākāśa (ether) are the Pañcabhūtas (five elements). The whole visible world is composed of one or more of these five elements. This is called the Pāñcabhautikasiddhānta (doctrine of five elements). Besides these five dravyas (elementary substance), people in Bhārata have reckoned Time, space, soul and mind also as Padārthas or categories. Dravya, one of the seven categories according to Nyāya Vaiśeṣikasūtras, has nine svabhāvas (inherent properties). The seven Padārthas of Vaiśeṣika are Dravya, Guṇa, Karman Sāmānya, Viśeṣa, Samavāya and Abhāva. The word ‘Padārtha’ has got a very wide meaning. The word ‘matter’ in English cannot indicate the full significance of the word Padārtha. Kaṇāda in his Vaiśeṣika sūtras has given the name ‘Artha’ combining in it the three svabhāvas, Dravya, Guṇa and Karman. Of the above seven padārthas Praśastapāda, the famous logician, has included only the first six in his book ‘Padārthadharma Saṁgraha’. The Vaiśeṣikas of a later period included ‘abhāva’ also and raised the number of arthas to seven. Gautama, the Nyāyasūtrakāra and Vātsyāyana, the Nyāyabhāṣyakāra, and all their followers accepted the number of arthas as seven. All that can be perceived by the senses are included in the seven Padārthas according to the systems of Nyāya and Vaiśeṣika. Excepting abhāva all the other six are bhāvas. Kaṇāda has dealt with ‘abhāva’ but has not treated it as a category. Praśastapāda has not mentioned about ‘abhāva’ at all. Gautama deals with sixteen Padārthas. The Mīmāṁsakas take into account only five Padārthas and the Sāṅkhyas count only two Padārthas viz., Prakṛti and Puruṣa. Advaitavādins reckon only two Padārthas and to them they are Cit and Jaḍa (Ātmā and Anātman). Viśiṣṭādvaitins add god also to the above and make the number of Padārthas three. According to Nyāya Vaiśeṣikasūtras there are seven Padārthas and they comprise nine kinds of Dravyas which are the Pañcabhūtas (five elements), Kāla (time), Dik (space), Ātmā (soul), and Manas (mind). They are described below
    : 1) Pṛthvī. (earth).
    The characteristic of this padārtha is smell. Pṛthvī is of two kinds, Nitya (eternal) and Anitya (perishable). Nitya is in the form of atom (paramāṇu) and anitya in the form of Kārya. They are classified into body, sense organs and objects.
    2) Jala (water).
    Jala has a cold touch. It is of two kinds Nitya and Anitya. Nitya is in the form of paramāṇu (atom); Anitya in the form of Kārya.
    3) Agni (fire).
    It generates heat. It is of two kinds, Nitya and Anitya. Nitya is in the form of paramāṇu and Anitya, in the form of Kārya. There are four kinds of Agnis: Fire of the earth, fire of the sky, fire of the stomach (digestive power) and the fire commonly used.
    4) Vāyu (air).
    It is without form but with the sense of touch. It is also of two kinds. Nitya in the form of paramāṇu and Anitya in the form of Kārya.
    5) Ākāśa (ether).
    This is the carrier of sound. It is single and eternal.
    6) Kāla (time).
    It is general cause for all actions embracing the elements. It is also single and eternal.
    7) Dik.
    Places like north, south, east and west which are eternal.
    8) Ātmā (soul).
    It is related to knowledge and is of two kinds, Jīvātmā and Paramātmā.
    9) Manas (mind).
    It is the sense-organ to enjoy pleasures. It is in the form of paramāṇu and eternal. To know the views of Manu on the origin of the Pañcabhūtas see under Sṛṣṭi.
    Note: *) 1. Vaiśeṣika. One of the six principal darśanas or systems of Philosophy founded by Kaṇāda. 2. Padārtha. Anything which can be named; a category. 3. Dravya. An elementary substance, the substratum of properties. 4. Guṇa A characteristic or property of all substances. 5. Karman. Motion, action. 6. Sāmānya. General characteristic. 7. Viśeṣa. A peculiar attribute, the eternal distinguishing factor of each of the nine dravyas. 8. Samavāya. Intimate union, inseparable inherence or existence of one thing in another. 9. Abhāva. Nullity or negation. Sāṅkhyas followers of the Sāṅkhya philosophy. Advaitins followers of the Advaita philosophy. Mīmāṁsakas followers of the Mīmāṁsā system of philosophy. Paramātmā The supreme being. Jīvātmā The individual soul enshrined in the body. Kārya Evolute.]
     
RANDOM WORD

Did you know?

विविध पूजा अथवा होम प्रसंगी स्त्रीने पुरूषाच्या कोणत्या अंगास बसावे आणि हाताला हात कां लावावा?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site