TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
मराठी मुख्य सूची|मराठी साहित्य|पुराणे|भक्त लीलामृत|

भक्त लीलामृत - अध्याय ३१

महिपतिबोवांच्या वाचेला सिद्धी होती, म्हणूनच हा ग्रंथ जो भक्तिभावाने व एकाग्रतेने वाचील त्याला फलश्रुतीचा अनुभव खचितच येणार.


अध्याय ३१

श्रीगणेशाय नमः ।

तुझ्या नामावांचोनि निश्चिती । आणिक साधन नेणें श्रीपती ।

जप तप अनुष्ठान नानारीतीं । कांहींच मजप्रती कळेना ॥१॥

व्रत करावें यथा विधीनें । तरी अन्नावांचोनि व्याकूळ प्राण ।

जरी हिंडावें तीर्थाटण । तरी शक्‍तिहीन शरीर कीं ॥२॥

तुझी प्राप्ति व्हावया श्रीहरी । सत्पात्रीं दानें द्यावीं जरी ।

तरी धन नाहीं बहुत पदरीं । कैशापरी हें घडें ॥३॥

चराचर जें दिसतें कांहीं । तेथें तुजसि पहावें सर्वाठायीं ।

तरी गुणदोष दिसतो सर्वही । समता नाहीं चित्तांत ॥४॥

श्रुति अभ्यास करावा तत्त्वतां । तरी बाळ बुद्धि नसेचि आतां ।

अध्याय ग्रंथ पाहूं म्हणतां । तरी तेथें आस्था न बैसे ॥५॥

तुझ्या भक्‍तकथेची सांगड मोठी । सप्रेमभावें बांधिली पाठी ।

आतां पाहोनि कृपादृष्टी । पाववी जगजेठी पैलतीरा ॥६॥

मागिले अध्यायीं कथासार । अवलीस कांटा मोडला थोर ।

तो काढोनिया रुक्मिणीवर । तुकयासि सत्वर भेटले ॥७॥

गांवांत येऊनि वैष्णव भक्त । संतसेवेसि जाहला रत ।

तयांसि आदर करोनि बहुत । चरण प्रक्षाळित स्वहस्तें ॥८॥

तें तीर्थ घालितांचि वदनीं । ब्रह्मरस त्याहूनि गौण मानीं ।

सकळ तीर्थे संतांच्या चरणीं । निश्चय मनीं दृढ केला ॥९॥

तुळसी माळ सुमन हार । घालोनि पूजीत वैष्णववीर ।

तैसेंचि ब्राह्मण द्विजवर । तद्भावें आदर करी त्यांचा ॥१०॥

क्षुधित वैष्णव अथवा विप्र । तुकयांसि समाचार ।

तयांसि प्रयत्‍न करोनि फार । भोजन आदरें घालीतसे ॥११॥

संतसेवे परतें कांहीं । आणिक साधन सर्वथा नाहीं ।

त्यांच्या वचनासि या ठायीं । विश्वास जीवीं धरियेला ॥१२॥

संत गाती कीर्तनांत । त्याच्यामागें ध्रुपद धरित ।

तेणें सहजचि श्रवण होत । मग मननहीं करीत एकांतीं ॥१३॥

तुकयासि भेटला रुक्मिणीवर । तरी करितसे परोपकार ।

खडे झाडितसे आपल्या करें । जेथें वैष्णव वीर नाचती ॥१४॥

प्रसंग पाहोनियां देखा । कीर्तनांत धरितसे दिवटी तुका ।

न धरोनि लौकिकाची शंका । हरिनामें देखा जागवितसे ॥१५॥

कीर्तनी बैसती संतजन । त्यांचे पायतन करितसे जतन ।

जाते समयी पुढें ठेवून । करितसे नमन सद्भावें ॥१६॥

कीर्तनीं ध्रुपद धरितसे जेथे । अद्भुत रंग येतसे तेथें ।

प्रेमें कंठ होय सद्गदित । नेत्रीं अश्रुपात वाहती ॥१७॥

हरिनामें गर्जोनि देखा । सप्रेमभावें सांगे लोकां ।

माया मेली उरला तुका । विठोबा सखयाचि नामें ॥१८॥

उत्तम भक्‍ताचें लक्षण । श्रीभागवती बोलिले जाण ।

तुकयाच्या आंगींचें चिन्ह । एकही न्यून असेना ॥१९॥

देखोनि लोक म्हणती त्यास । तुकयासि लागले प्रेमपिसे ।

भलतीच बडबड करीतसे । उसंत नसे निशिदिनीं ॥२०॥

सत्यवादी परोपकारी । भूतदया वसे अंतरी ।

काम सांगती नरनारी । तें सत्वर करी निजांगें ॥२१॥

आर्त भूत पदार्थ इच्छी मानसीं । जवळी असतां देतसे त्यासी ।

काया वाचा आणि मनेंसी । न वंची कोणासी सर्वथा ॥२२॥

स्वमुखें लोकांसि सांगे ज्ञान । अहं ब्रह्मचि परिपूर्ण ।

परी कवडीसाठीं देती प्राण । तरी व्यर्थचि बोलणें तें गेलें ॥२३॥

तैसी तुकयाची नव्हे करणी । बोलिल्यासारिखें वर्ते जनी ।

आत्मवत अवघे विश्व मानी । द्वैत स्वप्नीं दिसेना ॥२४॥

आपुलें आणि घराचे तान्हे । रडतां देखोनि निज दृष्टींनें ।

दोहींची कळवळ तत्समान । हेंचि लक्षण संताचें ॥२५॥

आपुली धन संपत्ति निश्चित । तस्करीं हरिलीं एकोनि मात ।

चित्तीं खेद न आणी किंचित । त्यासीच संत म्हणावें ॥२६॥

रायें दीधले हिरे-रत्‍न । आणि रंकें आणिलें भाजी-पान ।

दोहींचें वाटे तत्समान । हेंचि लक्षण संताचें ॥२७॥

कीं नानाप्रकारें केली स्तुती । कोणी दुरुत्तरें बोलती ।

परी हर्ष शोक नुपजे चित्तीं । ऐसीच स्थिती तुकयाची ॥२८॥

तंव कोणे एके दिवसीं जाण । तुकयाची कांता करीत स्नान ।

एकचि वस्त्र होतें आड जुनें । तें ठेविलें चुणोन भिंतीवरी ॥२९॥

बाहेर बैसला वैष्णववीर । भजन करीत प्रेमादरें ।

विश्वीं भरला रुक्मिणीवर । त्याजविण दुसरें आन नाहीं ॥३०॥

तों एक दुर्बळ ब्राह्मणी येऊनि तेथें । तुकयासी काकुळती येत ।

एक वस्त्र देशील मातें । तरी पुण्य अगणित होईल कीं ॥३१॥

ब्राह्मण संसार कठीण फार । दुसरें पडदणीसि नाहीं वस्त्र ।

जुनें पानें असलें जर । तरी द्यावें सत्वर मज आतां ॥३२॥

ऐसें बोलतां ते ब्राह्मणी । दया उपजली तुकयाचें मनीं ।

खुणें दाखवी तिज लागुनी । वस्त्र घेउनि जा ह्मणे ॥३३॥

अवली परसांत स्नान करी । वस्त्र ठेविलें भिंतीवरी ।

ब्राह्मणी येऊनि ते अवसरीं । ओढोनि सत्वरी तें नेलें ॥३४॥

ब्राह्मणी संतोषली चित्तीं । ह्मणे सत्वशील याची वृत्ती ।

आशीर्वाद देतसे प्रीती । म्हणे रुक्मिणीपती तुज पावो ॥३५॥

तुका खुणावीत लवलाहें । बोलूं नको सत्वर जाय ।

ऐसीं सांगोनियां सोय । आपणही जाय सत्वर ॥३६॥

मग बैसोनि इंद्रायणीचें तीरीं । भजन करीत सप्रेम गजरी ।

इकडे मंदिरीं कैसी वर्तली परी । ते सादर चतुरीं परिसिजे ॥३७॥

स्नान करोनि जिजाबायी । वस्त्र पाहतसे ते समयीं ।

तों ठेविल्या जागीं दिसत नाहीं । विस्मित जीवी ते होय ॥३८॥

म्हणे माझें कर्म विपरीत । पुढें ओढवलें बळवंत ।

वस्त्र नेलें देखत देखत । कल्पना मनांत आणितसे ॥३९॥

बुबायी दासी नाहीं घरीं । शेणी आणावयासि गेली दुरी ।

गंगा तान्ही खेळे बाहेरी । विस्मित अंतरीं होतसे ॥४०॥

महादेव स्नानासि गेला जाण । सवें विठोबासि घेऊन ।

वडिलांचें लक्षण धरिलें त्यानें । वाढ वेळ जाऊन बैसला ॥४१॥

कोढयाचें कोढीन होय निश्चिती । पांच डाग तरी आंगीं दिसती ।

म्हणोनि खाण तैसी माती । आहाणा बोलती जनांत ॥४२॥

काशी भागीरथी शाहण्या दोन्ही । सासुर्‍या गेल्या जैंपासुनी ।

घरीं रक्षण नसेचि कोणी । देतसे उचलोनि भलत्यासी ॥४३॥

दादुला बैसला होता सदनीं । वस्त्र मागत होती ब्राह्मणी ।

तिचा आहांच शब्दध्वनी । म्यांही श्रवणीं ऐकिला ॥४४॥

पिशानें चव सांडिली बरी । धडचि घातलें कांटयावरी ।

एकचि वस्त्र होतें घरीं । तें देऊनि त्वरीत पळाला ॥४५॥

मेला काळतोंडा साजणी । यास्तव गेला चुकवोनि ।

जैसा वृश्चिक अन्याय करोनि । बैसे लपोनि आड कोठें ॥४६॥

येर्‍हवीं बाहेर जातांचि देखा । काळ्याच्या नांवें मारितो हांका ।

यास्तव आज राहिला मुका । अन्याय निका आठवोनि ॥४७॥

चोरटा खाणोरी साचार । पाठीं बसोनि साधिलें वैर ।

पती नोहे हा दावेदार । पूर्वील जन्मांतर साधिलें ॥४८॥

कैंची रांड आली ब्राह्मणी । वस्त्र दीधलें तिज लागोनि ।

मजसी न बोलतां गेला रानीं । चुकवोनी बैसला ॥४९॥

माझ्या पित्या आपाजीनें । वस्त्र घेतलें होतें जाण ।

याच्या जोडीचें कधीं अन्न । खादलेंचि नेणें सर्वथा ॥५०॥

कंठीं बांधोनि काळे मणी । फुकटचि मेला जाहला धणी ।

ठाउकी आहे त्याची करणी । दिवाळें काढोनि बैसला ॥५१॥

अन्न अन्न करितां देख । दुष्काळीं बाईल मेली एक ।

त्याची लाज न धरी विवेक । जनासि मुख दाखवितो ॥५२॥

रखुमाईच्या सुकृत होतें पदरीं । गेली माझ्या अगोदरी ।

माझी विपत्ति होणार भारी । यास्तव संसारीं वांचलें ॥५३॥

आतां घरांत जावें देख । तरी समोर वागती गांवींचें लोक ।

उपाय कांहीं न सुचे आणिक । करीतसे शोक यासाठीं ॥५४॥

तों शरीरसंबंधी आणि व्याही । मिळोनि लग्नासि जाती पाहीं ।

ते बोलावावयासि आले सर्वही । म्हणती जिजायी बाहेर या ॥५५॥

ऐसें बोलोनियां वचन । घरांत प्रवेशले अवघे जन ।

अवली शिळेवरी बैसली नग्न । लज्जित मन होऊनियां ॥५६॥

म्हणे आतां दावेदार असता घरीं । तरीच डकणा मारितें मुखावरी ।

काय करावें ये अवसरीं । उपाय अंतरीं सुचेना ॥५७॥

पिशुन सन्निध पातले त्वरित । तेणें भयाग्नि पेटत ।

शोक स्नेह त्यावरी पडत । धडकला बहुत त्याचेनी ॥५८॥

प्रीतीच्या इंधनें प्रदीप्त जाहला । मोहाच्या वातें खवळला ।

लज्जेच्या आंगीं लागती ज्वाळा । चित्तीं व्याकुळ होतसे ॥५९॥

त्रितापें अग्नि जाळितसे पाहीं । अवली म्हणे मी करुं कायी ।

तों सत्वर धांवोनि विठाबायी । कौतुक कायी तें केलें ॥६०॥

मागें प्रावरणाचा पीतांबर । सत्वर टाकिला तिजवर ।

लज्जा रक्षी रुक्मिणीवर । करुणाकर दासाचा ॥६१॥

मजला भासे ऐशारीतीं । त्रितापें अवली जळत होती ।

तिजवरी मेघ रुक्मिणीपती । सत्वर गती वोळला ॥६२॥

दिव्य वस्त्र देखोनि नयनीं । विस्मित जाहली आपुलें मनीं ।

म्हणे हे काळ्याची दिसते करणी । त्याजवीण कोणी करीना ॥६३॥

दाखवितो नाना चमत्कार । तरी मज काय त्याचा उपकार ।

वेडा केला निजभ्रतार । म्हणोनि वारंवार सांभाळी ॥६४॥

दिव्य वस्त्र सत्वर नेसून । घरांत गेली नलगतां क्षण ।

मंदिरीं प्रकाश पडे तेणें । आश्चर्य पिशुन ते करिती ॥६५॥

म्हणती महावस्त्रें देखिली फार । परी ऐसें पाहिलें नाहीं अंबर ।

तुकयानें बुडवोनि कोणाचें घर । कांतेसि पीतांबर घेतला ॥६६॥

घरांत घरकूल करोनि देखा । बाहेर आबावें दाखवी लोकां ।

आतां बकध्यान धरिलें देखा । दिसतो तुका वैरागी ॥६७॥

पीतांबराची पाहतां दीप्ती । तेणें आमुचे नेत्र झांकती।

परिमळ न समाये मंदिराप्रती । विस्मित चित्तीं ते झाले ॥६८॥

एक म्हणती पेटारीत । हें वस्त्र आजवरी ठेविलें गुप्त ।

आतां नेसावया काढी त्वरित । न कळेचि अंत तुकयाचा ॥६९॥

ऐसें बोलोनि येरयेरां । जिजायीस म्हणती त्या अवसरा ।

तुमचा वृत्तांत आहे कीं बरा । लग्नासि त्वरा चलावें ॥७०॥

अवली म्हणतसे ते समयीं । आमुचा वृत्तांत विदित नाहीं ।

संसार आशा टाकूनि सर्वही । भ्रतार विदेही जाहला कीं ॥७१॥

ऐसें सांगतां जिजाबायी । पिशुन म्हणती ते समयीं ।

लग्नासि याल किंवा नाहीं । हें लवलाहीं सांगावें ॥७२॥

जाणोनि दुर्बल संसार । म्हणती हे कोठोनि आणील अहेर ।

आशाबद्ध पिशुन सर्वत्र । वरिवरी आदर करिताती ॥७३॥

जैसी अभ्रच्छाया अशाश्वत । क्षण लोटतां नाहीच होत ।

कीं उष्णता लागतां किंचित । पतंगी उडत रंग जैसा ॥७४॥

नातरी बकाचें ध्यान निश्चित । एकनिष्ठ दुरोनि दिसत ।

कीं नटाची जाया सुंदर होत । तिजसी एकांत करुं नये ॥७५॥

कीं पुंगळ वेलीचें सुमन । नेत्रासि साजिरे दुरुन ।

नाकासि लावितां दुर्गंधि घाण । कंटाळे मन ज्यारीती ॥७६॥

नातरी मुलाम्याची मोहर । आंत अवघेचि भरलें ताम्र ।

तैसा पिशुनाचा आदर । वरिच्यावर जाणावा ॥७७॥

परम अनास्था जाणोनि चित्तीं । अवली तयांसि उत्तर देती ।

अनुकूल पडलें संसार हातीं । तरी मानून निश्चिती येईन मी ॥७८॥

टाकणें टाकूनि ऐशापरी । पिशून गेलें ते अवसरीं ।

पुढें चरित्र वर्तले ते परी । सादर चतुरी परिसिजे ॥७९॥

ब्राह्मणांसि चोरोनि दिधलें वस्त्र । अवली बोले दुरुत्तर ।

यास्तव तुका वैष्णववीर । गेला सत्वर वनांत ॥८०॥

बैसोनियां सहज स्थिती । ध्यानांत आणुनि पांडुरंग मूर्ती ।

म्हणे देवाधिदेवा रुक्मिणीपती । माझी विनंती अवधारीं ॥८१॥

सकळ दुरितांचा करोनि मेळा । त्याचा निर्माण जाहलों पुतळा ।

पतित पावना दीनदयाळा । निवेदन तुजला असों दे ॥८२॥

मी सकळ पातकांची राशी । परी सेवा चोर पायांपासीं ।

परी मानखंडणा होईल जैसी । तो दंड मजसी करीं देवा ॥८३॥

मी तुमचा म्हणवितों वरवर । धूळ माती केला संसार ।

परी तुका दोहींकडे चोर । जाणसी अंतर विठोबा ॥८४॥

ऐसा अनुताप धरोनि चित्तीं । भजन करीत प्रेमगती ।

मग चार घटिका लोटतां राती । देउळाप्रती येतसे ॥८५॥

हातीं दगडाचा घेऊनि टाळ । सप्रेम नाचे तये वेळ ।

सन्निध घर होतें जवळ । अवली सकळे म्हणे आला ॥८६॥

देवें नेसविला पीतांबर । यास्तव राग केला दूर ।

मग लेंकीहातीं भाजी भाकर । तुकयासि सत्वर पाठविली ॥८७॥

तो स्वल्प आहार सेवोनि प्रीतीं । कीर्तनीं उभा सप्रेम युक्ती ।

कोणी भाविक लोक येती । गाती ऐकती हरिकथा ॥८८॥

दोन प्रहरपर्यंत जाण । तुकयानें देउळी केलें कीर्तन ।

तोंपर्यंत होते जन । मग गेले उठोन घरासी ॥८९॥

परी तुका न निजे निश्चिती । देउळीं बैसला एकांतीं ।

संतवाक्य म्हणतसे प्रीतीं । पाठांतर असती अभंग जे ॥९०॥

दिवसां सेवितसे वनांतर । रात्रीं कीर्तन दोन प्रहर ।

डुकली येतसे वारंवार । परी चोळोनि नेत्र उघडीतसे ॥९१॥

साधक टाकूनि अहंकार । पावले आत्म साक्षात्कार ।

परी देह स्वभावासि न पडे अंतर । मागिल्या भरें चालतसे ॥९२॥

जैसा कापूर जळालियावरी । मागें सुगंध राहे क्षणभरी ।

तैसा देह अहंता गेल्यावरी । इंद्रियें व्यापारीं राहाटती ॥९३॥

नातरी चक्र भवंडीत कुंभार । तो दंड काढोनि घेतल्या सत्वर ।

परी मागील आंगीं असतां वारें । तें चक्र फिरे गरगरां ॥९४॥

कींवा हटुळी राहिल्या साचार । परी क्षणभरी डोलती तरुवर ।

मेघ वोसरल्या दिवस चार । बोल थोर त्या मागें ॥९५॥

वासरमणीं मावळल्या पाहे । चार घटिका प्रकाश राहे ।

तो एकाएकींच जाईल काय । देहस्वभाव तयाचा ॥९६॥

म्हणवोनि तुकयासि साचार । निद्रा येतसे वारंवार ।

तीस जिंतावया सत्वर । वैष्णव वीर काय करी ॥९७॥

शेंडीसी बांधोनियां दोरी । आपुल्या हातें टांगी वरी ।

म्हणे मानेसि आसडा बैसल्यावरी । मग निद्रा दुरी पळेल हे ॥९८॥

चार दिवस करितां ऐसें । निद्रा जिंतिली निःशेषें ।

सर्वथा चित्तीं नये आळस । केलें तयास देशधडी ॥९९॥

न ऐकावें तें नायकती कान । न पहावें तें न देखती नयन ।

न बोलावें तें जिव्हेसि ज्ञान । स्वभाव गुण तुकयाचे ॥१००॥

शाश्वतीं स्थिर नव्हेचि मन । हातासि न मिळे विष्णुअर्चन ।

परोपकारीं धांवती चरण । अगणित पुण्य म्हणोनियां ॥१॥

परोपकारीं जो कां नर । शुद्ध असेल जन्मांतर ।

तरी पुढें अरोग होय शरीर । ते नाना उपचार भोगिती ॥२॥

तुकयाची तो निष्काम वृत्ती । प्राप्त व्हावया रुक्मिणीपती ।

परोपकारीं वेंचितसें शक्ती । कैशा रीतीं तें ऐका ॥३॥

कोणी पांथस्य वाटेवरी । अकस्मात गांठ पडली जरी ।

त्याचें ओझें घेऊनि शिरीं । विसांवा क्षणभरी त्यास द्यावा ॥४॥

पर्जन्य मार्गी लागतां सबळ । पांथस्थ गांवांत पाहती स्थळ ।

तयांसि दाखवी चावडी देऊळ । नातरीं तत्काळ ने घरां ॥५॥

पंथ क्रमितांचि लवलाहें । यात्रेकर्‍याचे सुजले पाय ।

मग उष्ण पाणी करोनि पाहे । रगडित देह निजांगें ॥६॥

गायी वृषभांसि निर्बळपाणी । मोकलोनि देती निर्दय धनी ।

तयांसि हातें कुरवाळोनि । चारा-पाणी घालीतसे ॥७॥

मैदा साकर आणि घृत । एके जागीं करोनि ठेवित ।

मुंगियांच्या घांवीं घालित । ईश्वर प्रीत्यर्थ नित्यकाळीं ॥८॥

अणुरेणु पर्यंत जाणा । भूतमात्रीं धरितसे करुणा ।

हिंसा घडे तें कर्म जाणा । सहसाही मना नावडे ॥९॥

परी चातां हालतां दिसे जवळी । ते रगडेल अवचित पापातळीं ।

यास्तव जीव कळवळी । जैसी मासोळी उदकावीण ॥१०॥

उष्णकाळीं झालिया उबारा । कीर्तनामाजी घालितसे वारा ।

अन्न न मिळतां क्षुधातुरा । प्रयत्‍ने मेळवुन दे त्यासी ॥११॥

उष्णकाळीं जीवन वाटेवर । नसतां उपाय करितसे थोर ।

घागर भरोनि सत्वर । मार्गावर नें तेथें ॥१२॥

वाचा तप हेंचि थोर । असत्य न बोले सर्वथा उत्तर ।

परोपकारीं वेंची शरीर । आळस अणुमात्र असेना ॥१३॥

पांथस्थासि व्याधी मार्गी होत । जवळीं नसतां सुहृद आप्त ।

तयासि राहवोनि देऊळांत । औषध पथ्य करवीतसे ॥१४॥

जडभरत वर्णिला भागवतीं । तैसी तुकयाची जाहली स्थिती ।

संसारिक काबाड काम सांगती । तें सत्वरगती करीतसे ॥१५॥

ममता लोभ सांडोनि त्वरित । सांगील तें सत्वर करित ।

एक इंद्रायणीच्या तटांत । भजन करित बैसला ॥१६॥

तों नवलाख्याच्या उंचबार्‍यांत । बाजारा व्यवसायी जात होते ।

तें विनोदें म्हणती तुकयातें । आम्हां सांगातें चाल आतां ॥१७॥

अवश्य म्हणवोनि भक्तवैष्णव । सत्वर जातसे तयांसवें ।

भजन करीत सप्रेमभावें । उगें नसावें क्षणभरी ॥१८॥

तों एक दुर्बळ म्हातारी ब्राह्मणीन । शरीर जाहलें भक्तिहीन ।

बाजारासि जातसे जाण । काठी टेंकून हळूहळू ॥१९॥

तें तुकयानें देखोनि दृष्टीसी । दया उपजली चित्तासी ।

म्हणे माते तूं बहु श्रमलीसी । तरी माझे पाठीसी बैस आतां ॥१२०॥

ऐकोनि तुकयाची वाणी । काय म्हणतसे ब्राह्मणी ।

माझें तेल देशील आणुनी । तरी परतोनि मी जातें ॥२१॥

अवश्य म्हणतां प्रेमळभक्‍त । संतोषलें तिचें चित्त ।

तुकया स्वाधीन पैसे करीत । पात्रही देत बरोबरी ॥२२॥

म्हातारी परतोनि गेली घरां । सुख जाहलें तिच्या अंतरा ।

तुका जातसे बाजारा । परोपकारा कारणें ॥२३॥

तेथें व्यवसायी काम सांगती । तें करुं लागे तयांप्रती ।

आणि भजन करी सप्रेम युक्‍ती । सात्विक युक्‍ती बाणली ॥२४॥

तेल घेऊनि दुसरें दिवसीं । आणूनि दीधलें ब्राह्मणीसी ।

ते म्हणे उपकार फेडावयासी । कांहींच मजपासीं असेना ॥२५॥

कांहीं दिवस लोटतां जान । मग ते स्वमुखें सांग जना ।

एक नवल वाटतें माझ्या मना । सांगावें कोणा निज मुखें ॥२६॥

आठ दिवसांचें तेल निश्चित । तुकया हातें आणविलें होतें ।

परी तें गेलें दिवस बहुत । नवल वाटतें मजलागीं ॥२७॥

ऐसे बोलतां ते ब्राह्मणी । मात फांकली कानोकानीं ।

म्हणे तुका तेल देतो आणुनी । तें बहुत दिवस जातसे ॥२८॥

एक म्हणती सदैव खरा । घरीं खावया न मिळें पोरां ।

अन्नावीण मेली दारा । परी त्याच्या अंतर लाज नाहीं ॥२९॥

कोणी चमत्कार पाहती । तुकया हातीं तेल आणविती ।

तें बहुत दिवस गेलें म्हणती । आश्चर्य चित्तीं वाटलें त्यां ॥१३०॥

आशाबद्ध जन त्या अवसरा । म्हणती तुकशेट जाउनि बाजारा ।

तेल आणोनि द्यावें घरा । तुमचा उपकारा न विसरों ॥३१॥

बरें मायबाप बोले उत्तर । नळे आणूनि दीधले फार ।

गळ्यांत पिशवी बांधिला दोर । त्यांत पैसे सर्वत्र टाकिती ॥३२॥

मार्गावरील गांव कोणी । वृत्तांत कळतां त्यालागुनी ।

पात्र पैसे देती आणोनि । परी तूकयासि मनीं संतोष ॥३३॥

कांहीं नळे घेतले हातीं । कोणी गळ्यांत आडकविती ।

परी तुकयासि उबग नये चित्तीं । विदेह स्थिती जाहला ॥३४॥

मग बाजारीं सत्वर जाऊन । तेलियाचे पाहिलें दुकान ।

नळे पैसे त्याच्या स्वाधीन । करीत संपूर्ण तेधवां ॥३५॥

तेली पुसे तुकयाप्रती । कोणते पात्रीं घालूं किती ।

तुका म्हणे हें न कळे मजप्रती । कळेल युक्ती ते करी ॥३६॥

ऐसें तयासि वचन बोलत । तो आणिक व्यवसायी हांक मारित ।

तुक्या पालें देऊं लाग त्वरित । उशीर बहुत जाहला ॥३७॥

परम हरिखें ते अवसरीं । त्यांची ओझीं वाहतसे शिरीं ।

हातीं खडे झाडितसें सत्वरी । पालें बाजारी देऊं लागे ॥३८॥

जो जें जैसें काम सांगत । तितुकें करी वैष्णवभक्त ।

चारा-पाणी आणोनि देत । पाठाळें बांधित निजांगे ॥३९॥

भूतमात्रीं पाहूनि देवा । अश्वाचीही करीत सेवा ।

तुका आवडें सर्वत्र जीवा । कोणासि न व्हावा हें नाहीं ॥१४०॥

रात्रि समय होतांचि जाण । देउळांत जाऊनि करी कीर्तन ।

भाविक सप्रेम करीत श्रवण । अनुताप मना होय त्यांच्या ॥४१॥

प्रातःकाळ होतांचि देखा । तों व्यवसायी मारिती हांका ।

तयांचा शब्द ऐकोनि निका । येतसे तुका धांवोनि ॥४२॥

सप्रेम नामस्मरण करीत । ऐको जातसे गांवांत ।

म्हणे हरिस्मरणावीण सत्य । संसार व्यर्थ दवडूं नका ॥४३॥

ओझी बांधोनि सत्वरगती । उचलूं लागे सकळांप्रती ।

काम सांगता नानारीती । उबग चित्तीं मानीना ॥४४॥

मग तेलियापासीं जातां सत्वर । तो म्हणे स्नेह घातलें बरोबर ।

आवश्य म्हणे वैष्णववीर । घेऊनि सत्वर चालिला ॥४५॥

मार्गीचें लोक जपत बैसती । आपुलाली पात्रें ओळखूनि नेती ।

परी कौतुक करितसे रुक्मिणीपती । ते सादर श्रोती परिसावें ॥४६॥

नळयांत तेल घातले समान । हें तुका सर्वथा वाटूं नेणे ।

परी जितुकें ज्याचें द्रव्यजाण । त्याच्या धारणें त्यासि दिसे ॥४७॥

जैसे अनंत प्राणी येथें मरती । त्या देहांची एकवट होय माती ।

परी पुढिले जन्मी नानारीतीं । संचितें निवडती वेगळाली ॥४८॥

त्या पृथ्वी ऐसीच समता पाहीं । बाणली तुकयाचे ठायी ।

अधिक उणेंचि न दिसे कांहीं । परी शेषशायी निवडित ॥४९॥

संताचा तों समान भाव । सारिता तयासि रंगराव ।

परी प्रारब्ध नेमूनि देवाधिदेव । दरिद्र वैभव भोगवी ॥१५०॥

आतां असो वैष्णवभक्त । प्रवेशतां देहू गांवांत ।

मग राउळासि जाऊनि । त्वरित घाली दंडवत सद्भावे ॥५१॥

सांवळा श्रीरंग पाहोनि नयनीं । परमानंद वाटे मनीं ।

जैसी तान्हयासि भेटतां जननी । उल्हास मनी तियेच्या ॥५२॥

मग लोक येऊनि सत्वरगती । आपुलाले नळे ओळखोनि नेती ।

ते अवलीने देखोनि निश्चिती । अपशब्दे काय तेव्हां ॥५३॥

म्हणे हे मेले लोक दुर्मती । वेडा जाहलासे माझा पती ।

त्या पिशाचा हातीं कोलित देती । काम सांगती आपुलें ॥५४॥

एका वृषभाचें ओझें निश्चिती । मनुष्या हातीं हे आणविती ।

मरोनि गेलिया माझा पती । संतोष पावती मग तेव्हां ॥५५॥

अवली भांडतां ऐशारीतीं । कोणी तिजला उत्तर देती ।

लोकांचें न ऐकतां तुझा पती । तरी ते सांगती कासया ॥५६॥

ज्याचा कां सद्गुण विशेष । तेणेंचि बंधन होतसे त्यास ।

वनगायीचें पुच्छ शुभ्र दिसे । यास्तव तयास तोडिती ॥५७॥

रावा शिकविलिया नायके मात । तरी पिंजरियांत बंधन कासया होतें ।

ज्याचा सद्गुण त्यास बाधित । समज चित्तांत आपुल्या ॥५८॥

दर्वेशानें सांगतां साचार । सलाम लोकांसि करी वानर ।

यास्तव बंधन पावोनि थोर । घरोघरीं हिंडविती ॥५९॥

म्हणोनि ऐके जिजाबायी । तुझा भ्रतार जाहला विदेही ।

सांगीतलें एके लवलाही । तरी लोकासि कायी बोल आतां ॥१६०॥

याच्या हातें पुरतें तेल साचार । हा बहुतांसि आला चमत्कार ।

म्हणवूनि नळे देऊनि फार । तेल वारंवार आणविती ॥३१॥

तुका विदेही दिसतो वेडा । आणि आम्हासि बोल कां येवढा ।

आपुला असतां दाम कुडा । मग पराव्यासि झगडा कासया ॥६२॥

ऐसी ऐकोनियां दृष्टांत मात । अवली राहिली मग निवांत ।

म्हणे खोटें आहे माझें संचित । जाहली जनांत फजीती ॥६३॥

तुकयाची तो ऐसी स्थिती । स्त्रीजात मानी प्रकृती ।

पुरुष ते पांडुरंग भासती । करुणा भूतीं यास्तव ॥६४॥

प्रातःकाळीं उठोनि जाण । ब्राह्मणांचे घरीं वाहे जीवन ।

आंगण ओसरी झाडून । सडासंमार्जन घालितसे ॥६५॥

हिंसक पक्षी धरिती फार । तुकयाचे दृष्टीसि पडले जर ।

तयांसि बोलोनि नम्र उत्तर । नाना प्रकारें सोडवी ॥६६॥

साधु संतांचा विक्रित दास । पायवणी प्रीतीनें घेत असे ।

त्यांच्या उच्छिष्टा पुढें दिसे । ब्रह्मरस उणाची ॥६७॥

श्रीभागवतामाजी जाण । बोलिलीं भक्‍तांचीं लक्षणें ।

तुकयाचे आंगीं तितुकीं चिन्हें । एकही उणें असेना ॥६८॥

अवली तों अविद्या साचार । तुका तिजपासूनि जाहला दूर ।

म्हणवोनि भांडे दिवसरात्र । कठिणोत्तरें बोलोनियां ॥६९॥

एके दिवशीं जिजाबायी निश्चित । तुकयाप्रती काय बोलत ।

आजि तुझ्या वडिलांची पुण्यतीथ । साहित्य किंचित असेना ॥१७०॥

ऐकोनि म्हणे वैष्णववीर । मी रानांत जावोनि सत्वर ।

भाजी आणोनि देतों फार । ते शिजवोनि पितर जेववी ॥७१॥

ऐसें म्हणोनि प्रेमळ तुका । विठ्ठलनामें मारितसे हांका ।

मग रानांत जाऊनियां देखा । वैकुंठनायका आठवी ॥७१॥

ध्यानांत आणोनि पांडुरंगमूर्ति । लाविलीं दोन्ही नेत्रपातीं ।

प्रेमभरित होऊनि चित्तीं । करुणा एकांतीं भाकीतसे ॥७३॥

म्हणे जयजयाजी रुक्मिणीवरा । भक्‍तवत्सला कृपासागरा ।

पतितपावना दीनोद्धारा । करुणाकरा श्रीविठ्ठला ॥७४॥

काया वाचा मनें निश्चित । मी तुझा जाहलों शरणागत ।

तूंचि माझा जिवलग आप्त । नाना घात चुकविती ॥७५॥

संसाराची भरोवरी । मागें केली बहुतापरी ।

तो अधिकचि दुःखांचियापरीं । नाना प्रकारीं देखिल्या ॥७६॥

नाशवंताची सांडोनि आस्था । तुज शरण मी रुक्मिणीकांता ।

सर्व भार तुझिया माथा । करिशील आतां तें करी ॥७७॥

ऐसें म्हणोनि ते वेळ । पुढें चालिला भक्‍त प्रेमळ ।

तों गहूं पिकला असे प्रबळ । मजूर सकळ संवंगिती ॥७८॥

ते तुकयासी विनोदें म्हणती पाहीं । गहूं उपडी कां लवलाहीं ।

ऐसें ऐकोनि ते समयीं । अवश्य विदेही म्हणतसे ॥७९॥

मजुरांच्या बरोबरी । आपण पाथ धरिली दुसरी ।

सप्रेम नामाचिया गजरीं । तुकया करी संवंगणी ॥१८०॥

वरकड कामा करिती कुचर । परी त्यांजपुढें जात वैष्णववीर ।

तुकयाचें शुद्ध अंतर । अंग अणुमात्र न राखी ॥८१॥

परी भाजी आणावयासि आलों वनीं । घरीं वाट पाहील राणी ।

हा आठव तुकया लगोनी । सर्वथा मनीं न होय ॥८२॥

नामरुपीं जडलें चित्त । म्हणोनि जाहली विदेहि स्थित ।

प्रेमाचें भोजन नित्य करित । धष्टपुष्ट दिसतसे ॥८३॥

असो इकडे ते अवसरीं । कांता शिव्या देतसे घरीं ।

म्हणे मेला चोरटा खाणोरी । गेला बाहेरीं उठोनियां ॥८४॥

मी कोणाची बाईल होऊन । घरीं पुरवूं वस्त्र अन्न ।

घरीं पितर सांगितले जाण । आपण तों वन हिंडतसे ॥८५॥

लोकांचे कष्ट करावयासी । बहुत बळ येतसे त्यासी ।

परी ऋणानुबंध नाहीं मजसी । आतां संसारासि काय करुं ॥८६॥

ऐशी तुकयाची कांता । आपुले घरीं करितसे चिंता ।

करुणा आली पंढरीनाथा । म्हणे साहित्य आतां करावें ॥८७॥

निज भक्ताचें पडतां उणें । तरीं तें आपुल्यासि अश्लाध्य वाणें ।

दासांचे दासत्व लागे करणें । जें अनन्य भावें अनुसरले ॥८८॥

ऐसें म्हणोनियां चित्तीं । तुकयाचें रुप धरी श्रीपती ।

सामग्रीची मोट मस्तकावरती । सदना प्रती येतसे ॥८९॥

जें योगियांचें निज ध्यान । नीलग्रीवाचें देवतार्चन ।

तो निज भक्‍ताचें पडतां उणें । नाठवी थोरपणा सर्वथा ॥१९०॥

जों कां क्षीरसागर विहारी । लक्ष्मी ज्याचे चरण चुरी ।

तो सामग्रीची मोट शिरावरी । घेत श्रीहरी निजांगें ॥९१॥

ब्रह्मादिक महर्षि थोर । जयासि ध्याती दिवस रात्र ।

तो भक्‍त कैवारी राजीवनेत्र । थोरपणे अणुमात्र धरीना ॥९२॥

अष्टसिद्धि सहित देखा । इंदिरा ज्याची आज्ञाधारका ।

तो निजांगें कष्ट करी अनेक । वैकुंठनायक जगद्गुरु ॥९३॥

मोट उतरोनि ते अवसरीं । अवलीस म्हणतसे श्रीहरी ।

सामग्री काढोनि घे सत्वरी । स्वयंपाक करी निजहस्तें ॥९४॥

आम्ही बाहेर जाऊनि सत्वर । भांडी मेळवोनि आणितों चार ।

ऐसें म्हणवोनि सारंगधर । उठतसे सत्वर तेधवां ॥९५॥

जिजाबाई बाहेर येत । मोट सोडोनि जंव पाहत ।

तों सर्व सामग्री आहे त्यांत । नवल वाटत तिजलागीं ॥९६॥

कणीक डाळ घृत तांदुळ । शर्करा शाखा आणि गूळ ।

जिरें सुंठ मिरें सकळ । देखे तत्काळ दृष्टीनें ॥९७॥

साहित्य घेऊनि ते समयीं । स्वयंपाकासि निघे जिजाबायी ।

तों भांडी मेळवोनि लवलाहीं । शेषशायी पातले ॥९८॥

मग गांवांत जावोनि घरोघर । आमंत्रण देत सारंगधर ।

आमुच्या घरीं आहेत पितर । यावें सत्वर भोजना ॥९९॥

ऐसें बोलतां जगज्जीवन । लोक आश्चर्य करिती जाण ।

म्हणती आज तुकयानें । घातलें मन संसारीं ॥२००॥

एक म्हणती शाश्वत कायी । घरीं साहित्य किंचित नाहीं ।

तुका अविचारी विदेही । गांव सर्वही सांगितला ।

असो यापरी त्रिविधजन । नानापरी बोलती वचन ।

म्हणती लटक्याचें आमंत्रण । जेविल्यावांचोन साच नाहीं ॥२॥

तों दिवस आला दोन प्रहर । पाकनिष्पत्ति जाहली सत्वर ।

देवें हिंडोनि घरोघर । भोजनासि सर्वत्र पाचारिलें ॥३॥

इंद्रायणी तीरी जावोंन । सर्व आले करोनि स्नान ।

देवें तयांसि देवोनि आसन । निजांगें पूजन करितसे ॥४॥

सर्व धर्म टाकोनि निश्चित । जे भक्‍त अनन्य शरण येत ।

त्यांची सत्कर्मे पूर्ण करित । रुक्मिणीकांत कृपाळू ॥५॥

पादपूजा बुका गंध तुळशी । निजांगें करीत हृषीकेशी ।

जिजाई वाढी तयांसी । उल्हास मानसीं धरुनियां ॥६॥

जे जे पदार्थ केले सर्वही । ते ते पात्रीं वाढिले लवलाहीं ।

घृत वाढोनि शेषशायी । संकल्प पाहीं सोडित ॥७॥

साहित्य करितां लक्ष्मीवर । तें अन्न लागे रुचिकर ।

लोक जेविती पोटभर । घ्यावया नीर ठाव नाहीं ॥९॥

लीलानाटकि जगदुद्धार । प्रार्थना करीत वारंवार ।

जें जया रुचे तें सत्वर । अन्न ग्राह्य करावें ॥९॥

करशुद्धि घेताचि त्याणीं । विडे दीधले त्रयोदश गुणी ।

लोक आश्चर्य करोनि मनी । अवली लागूनी बोलती ॥२१०॥

म्हणती जिजाबाई आजपासुन । संसार चिंता न करणें ।

तुकयानें प्रपंचांत मन । घातलें दिसोन येतसे ॥११॥

ऐसें ऐकोनि ते समयी । अवली म्हणे भरंवसा नाहीं ।

लोक घरासि गेले सर्वही। संतोष जीवीं मानोनियां ॥१२॥

आणीक अन्नार्थी लोक बहुत । महारपोरें मागावयासि येत ।

तयांसि अन्नें काढिलीं बहुत । रुक्मिणीकांतें तेधवां ॥१३॥

अवली म्हणे चित्तांत । अन्नासि बरकत आला बहुत ।

मग भांडीं गोळा करुनि समस्त । रुक्मिणीकांत काय म्हणे ॥१४॥

पात्रें आणिलीं मागून । ती ज्यांची त्यास देतों नेऊन ।

मग निश्चितपणें करुं भोजन । उतावेळ मन न व्हावें ॥१५॥

इंद्रायणीच्या जळांत । पात्रें प्रक्षाळूनि समस्त ।

ज्यांचीं त्यांस नेऊनि देत । अदृश्य होत जगदात्मा ॥१६॥

इकडे तुका वैष्णववीर । निजांगें गहू उपडला फार ।

शेतकरीयाणें कृत उपकार । पेंढया चार दीधल्या ॥१७॥

त्या घेऊनि मस्तकावरी । परतोनि येतसे घरी ।

तों मोहाळासि कुसळ लागतांवरी । त्या माशा सत्वरी ऊठल्या ॥१८॥

शरीरीं झोंबल्या समस्त । परी तुका न उडवी कोणातें ।

म्हणे हा देह नाशवंत । परोपकारार्थ वेचावा ॥१९॥

कीं आजि वडिलांची पुण्यतीथ । ते मक्षिकारुपें आले समस्त ।

म्हणवोनि वैष्णवभक्‍त । ब्रह्मार्पण सोडित देहाचें ॥२२०॥

ऐसा देखोनि निश्चय अंतरीं । तेथें गुप्तरुपें पातले श्रीहरी ।

माशा उडवोनि वरच्यावरी । सौख्य शरीरी दीधलें ॥२१॥

मग घरासि येऊनि प्रेमळभक्त । कांतेप्रती काय बोलत ।

याचा सांजा भरडोनि त्वरित । भोजन पितराते घाली कां ॥२२॥

अवली तुकयासि बोलताहे । म्हणे वेड लागले काय ।

तुम्हीच करविले सकळ ठाय । मग स्वयंपाक लवलाहें दाखविला ॥२३॥

सांगितलें आद्यंत वर्तमान । ऐकोनि तुकया विस्मित मन ।

अश्रुपातें भरले नयन । म्हणे जगज्जीवन कष्टविला ॥२४॥

कंठ सद्गदित होऊनि पाहीं । म्हणे कृपावंत विठाबायी ।

जरी तूं न येशील ये समयीं । तरी मी न जेवीं सर्वथा ॥२५॥

तुकयाची करुणा ऐकोनि सत्वरीं । तत्काळ आले पीतांबरधारी ।

दिव्य कुंडलें मकराकारी । शंख चक्र करीं मंडित ॥२६॥

ऐसें रुप देखोनि पाहे । मग तुकयाने धरिले पाय ।

जिजाई पात्रीं वाढोनि ठाय । आणीत लवलाहें ते समयीं ॥२७॥

मग शब्दाच्या उपचारें निश्चिती । तुकयानें पूजिला रुक्मिणीपती ।

देव आणि भक्त निजप्रीती । एके पंक्तीं जेविले ॥२८॥

भावाच्या उपचारें जाण । तृप्त जाहला रुक्मिणीरमण ।

देव पावले अंतर्धान । विस्मित मज जिजाईचें ॥२९॥

अहो भक्तलीलामृत ग्रंथ सुंदर । हाचि मानससरोवर ।

नाना चरित्रें साचार । त्या कमळणी थोर विकसती ॥२३०॥

आर्तवंत श्रोते चतुर । जे कां प्रेम आमोद ।

महीपती त्याचा लडिवाळ आप्त । बोल बोलत शिकविले ॥३२॥

स्वस्ति श्रीभक्तलीलामृत ग्रंथ । श्रवणेंचि पुरती मनोरथ ।

प्रेमळ परिसोत संतभक्त । एकतिसावा अध्याय गोड हा ॥२३३॥ अध्याय ॥३१॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2017-09-03T21:37:27.0570000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

quantitate

  • परिमाणीकरण करणे 
  • राशीकरण करणे 
RANDOM WORD

Did you know?

मंदार गणेश उपासनेची सविस्तर माहिती द्यावी.
Category : Hindu - Puja Vidhi
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site