TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
मराठी मुख्य सूची|मराठी साहित्य|पुराणे|भक्त लीलामृत|

भक्त लीलामृत - अध्याय ५

महिपतिबोवांच्या वाचेला सिद्धी होती, म्हणूनच हा ग्रंथ जो भक्तिभावाने व एकाग्रतेने वाचील त्याला फलश्रुतीचा अनुभव खचितच येणार.


अध्याय ५

श्रीगणेशाय नमः ।

अगाध लीला तुझी श्रीहरी । चरित्रें दाखविलीं नानापरी ।

भक्तांच्या अभयकर ठेऊनि शिरीं । भवसागरीं तारिलें त्यां ॥१॥

सप्रेम भक्तीचें देखोनि बळ । सदा तिष्टसी तयां जवळ ।

न विचारिसी याती कुळ । दीन दयाळ म्हणोनी ॥२॥

नामा जन्मला शिंपीयाचे पोटीं । त्याची भक्ती देखोनि गोमटी ।

तो त्वां आलिंगूनि धरिला पोटीं । मग जेविलासी ताटीं सांगातें ॥३॥

चोखामेळा जातीचा माहार । त्याचा अडणगुण होतांचि फार ।

तूं मागें खोवूनि पीतांबर । वोढिलीं ढोरें विठोबा ॥४॥

दामाजीपंत ब्राह्मण भोळा । धान्य लुटविलें जये वेळां ।

तूं विठों नाक् झालासी ते वेळां । चरित्रें गोपाळा हीं तुझीं ॥५॥

मिराबाईसी नृपवरें । विष पाजितां अति दुर्धर ।

तें तूं प्यालासि शार्ङगधर । तेणें हिरवें समग्र अंग झालें ॥६॥

कान्होपात्रा स्वरुपें गोमटी । तिसीं अविंध राजा छळितां कपटी ।

मग तुझा धांवा करितां संकटीं । उठाउठीं पावलासी ॥७॥

तिचें चैतन्य काढोनि त्वरित । तुवा मेळविलें आपणांत ।

देहाचा तरटि वृक्ष होत । अद्यापि देखत जनयात्रा ॥८॥

कबीर अविंध वैष्णवभक्त । तो श्रीराम भजनीं झाला रत ।

त्याचे शेले विणिसी हाते । ऐसी निजप्रीत भक्तांची ॥९॥

ज्ञानदेव सोपान निवृत्ती । मुक्ताबाई आदिशक्ती ।

यांचीं जनता वाढवावया कीर्ती । चालविली भिंती कवतुकें ॥१०॥

ऐसा तूं भक्ताभिमानी केवळ । अनाथ बंधु दीनदयाळ ।

मज अभय देऊनि ये वेळ । वदवी रसाळ निरुपण ॥११॥

मागिले अध्यायीं कथा गोमटी । ज्ञानदेव चांगयांसी जाहली भेटी ।

मग विश्रांत वटाच्या तळवटीं । बोलत गोष्टी बैसले ॥१२॥

निवृत्ती ज्ञानदेव सोपान । मुक्‍ताबाई सांगती खूण ।

आतां चागयासि उपदेश करुन । आत्मज्ञान सांगावें ॥१३॥

चौदाशें वर्षाचें पत्र । अद्यापि राहिलें असे कोरें ।

आतां त्यावरी लिहावें अक्षर । करिती विचार एकमेकां ॥१४॥

त्या उभयतांचा संवाद निश्चिती । जाहला असे सहज स्थिति ।

ते साक्षात अभंग लिहितों ग्रंथीं । तरी सादर संतीं परिसिजे ॥१५॥

संतमुखींचीं असतां अक्षरें । मग कांसया पाहिजे टीकाकार ।

साक्षात् असतां अवतार । मग भिंती वरील चित्र कां करुं ॥१६॥

गगनीं दिसतां वासरमणी । मग प्रतिबिंब कां पहावें नयनीं ।

भागीरथी संन्निध असोनी । मग चंबूंत पाणी कां ठेवूं ॥१७॥

मुखीं असोनि प्रसाद उत्तर । मग कासया करावें पाठांतर ।

राहावया असतां दिव्य मंदिर । मग कोंपट थोर बांधूं नये ॥१८॥

सन्निध असतां अमृतसिद्धी । तरी कां मेळवावी औषधी ।

म्हणोनि चांगयाचा अभंग त्रिशुद्धी । लिहितो पदसंधी यास्तव ॥१९॥

अभंग ॥ विश्रांत तळवटीं चांगदेवा भेटीं । परस्परें कसवटी अनुभवाची ॥१॥

निवृत्ती ज्ञानेश्वर म्हणती तुम्ही थोर । सर्वज्ञ उदार आम्हालागीं ॥२॥

भेदून षट्‌चकें साधिलें योगासीं । ऋद्धिसिद्धि दासी स्वयें केल्या ॥३॥

ऐकोनि उत्तर जोडी दोन्हीं कर । केला नमस्कार दीर्घदंडें ॥४॥

संतांच्या दर्शनें शुद्ध झालें मन । गेला अभिमान विरोनियां ॥५॥

काळवंचनेनें वांचविलें शरीर । पाहावे योगीश्वर तुम्हां ऐसे ॥६॥

वटेश्वर चांगा करीत विनंती । तोडा माझी गुंती संसाराची ॥७॥

ओव्या ॥ विश्रांत वटाखालीं जाण । निवृत्ती ज्ञानदेव सोपान ।

मुक्ताबाई गुणनिधान । चांगया कारणें भेटती ॥२०॥

मग परस्परें कसवटी । अनुभवसिद्ध बोलती गोष्टी ।

तेणें ब्रह्मानंद समाय पोटीं । होत सुखवृष्टी अनिवार ॥२१॥

निवृत्ती आणि ज्ञानेश्वर । चांगयासि म्हणती तुम्ही थोर ।

आम्हांलागी व्हावया उद्धार । मरुद्गण अवतार या लागीं ॥२२॥

षटचक्रें भेदूनि ऐसीं । सिद्धीस नेलें महा योगासीं ।

ऋद्धिसिद्धि करोनि दासी । कौतुक जनांसी दाखविलें ॥२३॥

ऐसी स्तुति ऐकोनि कानीं । दीर्घ दंडवत घातलें धरणीं ।

मग दोन्ही कर जोडोनी । अमृत वचनीं विनवित ॥२४॥

म्हणे धन्य आजिचा सुदिन । जाहलें संताचें दर्शन ।

विरोनि गेला अभिमान। शुद्ध मन पूर्ण झालें ॥२५॥

काळवंचना करुनि फार । यास्तव रक्षिलें शरीर ।

जें तुम्हां ऐसें योगेश्वर । दृष्टीसीं साचार पहावे ॥२६॥

ते मनोरथ फळले निश्चितीं । दृष्टीसीं देखिल्या संतमूर्ती ।

चांगा वटेश्वर करीतसे विनंती । संसार गुंती उगवावी ॥२७॥

ऐसें ऐकोनियां स्तवन । निवृत्ती ज्ञानदेव सोपान ।

मुक्‍ताबाई सांगती खूण । उपदेश करणें चांगयासी ॥२८॥

आधींच कनकाचें शुद्ध पात्र जाण । वरी प्रक्षाळिलें वैराग्य जीवन ।

तरी ज्ञानामृत सांठवून । ठेवितां जतन होय येथें ॥२९॥

कां उत्तम भूमि असतां सहज । त्यावरी वर्षला मेघराज ।

तरी तेथें स्वहस्तें पेरितां बीज । तेणेंचि साधिलें काज बहुतांचे ॥३०॥

जो अनिंदक अवंचक मती । अत्यंत भावें लावी प्रीती ।

ऐसा मित्र जोडिल्या निश्चितीं । तरी गोप्य त्याप्रती सांगिजे ॥३१॥

नातरी सुपुत्र सुलक्षणिक । विद्या वयें आगळा देख ।

त्यासि गुप्त ठेवणें सकळिक । पिता कवतुकें सांगतसे ॥३२॥

याज कारणें मुक्‍ताबायी । ऐसें ऐकूनी ते समयी ।

चांगयासि गुज सांगा कांहीं । बोलतसे कायीं आदिमाया ॥३३॥

अभंग ॥ हे मी हे मी प्रचित पाही । अनुभव आलिया भेदचि नाहीं ॥१॥

सोहंकार मनन संडी साच । मीपण नाहीं तेथें तूंपण कैचें ॥२॥

अहं ते मी सोहं ते गुज । मुक्‍ता म्हणे चांगया बुझ ॥३॥

ओव्या ॥ मुक्‍ताई म्हणे चांगया प्रती । मी कोण ऐसें वोळखे चित्तीं ।

आपण आपली सोडूनि भ्रांती । स्वरुपीं स्थिती समरसें ॥३४॥

ज्ञान वैराग्य सकळिक । त्रिगुणात्मक असे देख ।

त्वा विरहित निष्कलंक । पाहे सुख आपुलें तूं ॥३५॥

मुक्‍ताबाई म्हणे चांगया । सावध हो तूं लवलाह्या ।

आत्मबोधाची सकळ क्रिया । ते तुज सखया निरोपूं ॥३६॥

तूं जें जें देखसील दृष्टीं । तें आत्मवत मानी सकळसृष्टी ।

अनुभवें खूण येतां पोटीं । मग भेददृष्टी दिसेना ॥३७॥

सोहंकार मन सर्व करी । मीपण चित्तीं न ठेवी उरीं ।

तेव्हां तूंपणही होईल दुरी । न राहे उरी दोघांची ॥३८॥

अहंभाव तो मीपण जाण । सोहंतेची निजगुज पूर्ण ।

मुक्‍ताबाई चांगयासिं म्हणे । खूण समजणें अंतरीं ॥३९॥

ऐसीं ऐकूनि वचनामृतें । चांगदेव घाली दंडवतें ।

म्हणे चौदाशें वर्षेपर्यंत । भूमिगत धन होतें ॥४०॥

दंभधर्म दाखवावया जनीं । बैसलों व्याघ्राचे वहनीं ।

सर्पाचा चाबूक करोनी । भेटीं लागोनी पातलों ॥४१॥

जैसे आसुरी संपत्तीचे कुजन । तैसेचि होतें माझें मन ।

ऋद्धिसिद्धि वश करुन । मानीं थोरपण आपणासीं ॥४२॥

आतां तुमचें दर्शन होतां सांग । त्याचा मनांतून केला त्याग ।

तुम्हीं महेशा समान चौघे । तरी निववा निजांगें मज आतां ॥४३॥

ऐशा रीतीं चांगयानें । ग्लानी केली निरभिमानें ।

मग ज्ञानदेव बोलती वचनें । निजकृपेनें आपुल्या ॥४४॥

तुझी तुज लागतां शुद्धी । तेणें अखंड घडे समाधी ।

दंभधर्म उगी उपाधी । ही तो मंदबुद्धी सांडिजे राया ॥४५॥

तुझी माझी झाली भेटी । हे कर्पूर अग्नी पडली गांठी ।

क्षण एक लोटतां शेवटीं । दोन्ही दृष्टी न पडती ॥४६॥

सिद्धीचा अभिमान आंगीं धरीसी । तेणें सर्वस्वें नाडलासी ।

भ्रम लोभें लौकिकासीं । कासया भुललासी वाउगा ॥४७॥

ज्ञानदेव म्हणे वटेश्वरा । आतांच लपां निजघरा ।

तेणें सुख होय तुझ्या अंतरा । आणिक वेरझारा चुकतील ॥४८॥

योगसाधन परम कठिण । साधितां ऋद्धिसिद्धि करिती विघ्न ।

आत्मसुख न पाविजे तेणें । नाशवंत जाण अशाश्वत ॥४९॥

याचिलागीं सुगम सांगतों तुज । परिस माझ्या अंतरींचें गुज ।

इंद्रियें मन आंवरितां सहज । ब्रह्मज्ञान आज लाधसी तूं ॥५०॥

जेथें मन धांवोनि जाये । तरी तेथें तूं आपणासीच पाहे ।

ज्ञानदेव म्हणे चांगया हे । आत्मपद होय निर्गुण जे ॥५१॥

रजोगुण तूं सांडी सकळ । तमाचेंही खांडावें मूळ ।

शुद्ध सत्व मांडोनि केवळ । पाहे निश्चळ आपणा तें ॥५२॥

तूं काळाचा चोरटा संसारी । शरीर रक्षिलें आजिवरी ।

परी आत्मज्ञान न कळे अंतरीं । ठेविली उरी अहंतेची ॥५३॥

परी हें तों कर्म निश्चित दिसे । योगियांची खूण वेगळी असे ।

आम्हीं तेव्हांच संत म्हणें तुम्हांस । तमो गुणाचा नाश होय जेव्हां ॥५४॥

शब्दज्ञानाचे चाळे । उदंड करिताती कुचाळे ।

परी परब्रह्म तें असे वेगळें । बोलतां न कळे कोणासी ॥५५॥

सहा शास्त्रें अठरा पुराणे । चारी वेद आणि व्याकरण ।

मुखोद्गत केलिया संपूर्ण । परी ते निज खूण वेगळीच ॥५६॥

निराळीं म्हणों तरी त्यांतच असे । समजावें आप आपणास ।

मग जाहलिया आत्मप्रकाश । उरी मीपणास असेना ॥५७॥

ऐसें वटवृक्षाचें छायेसीं । ज्ञानदेव चांगयांतें उपदेशी ।

येरु निवाला निज मानसीं । सद्भावें चरणासीं लागत ॥५८॥

इतका संवाद तये क्षणीं । होतां मध्यान्हासि आला तरणी ।

मग ज्ञानदेव म्हणे निवृत्ति लागुनी । आश्रमासि घेऊनि यासि जावें ॥५९॥

ऐसें ऐकोनियां वचन । मंडळी सहित अवघे जग ।

आळंदी क्षेत्रीं प्रवेशोन । मठाश्रमा पातले ॥६०॥

तृणासनें मांडूनि ते समयीं । चांगयासि बैसविती ते ठायीं ।

ज्ञानदेव म्हणे मुक्‍ताबायी। पाकसिद्धि कांहीं करावी ॥६१॥

ऐसें सांगतां ज्ञानराया । अवश्य म्हणे आदिमाया ।

मग मृत्तिकापात्र घेवोनियां । गेली लवलाह्या परसांत ॥६२॥

तो लघुशंका करावयांसि पाहीं । चांगदेव आले तये ठायीं ।

नग्न देखोनि मुक्‍ताबायी । नेत्र लवलाही झांकिलें ॥६३॥

माघारें फिरतांचि त्वरेंसी । तंव मुक्‍ताबाई म्हणे त्यासीं ।

मेल्या निगुर्‍या परतोनि जासी । संदेह तुजसीं किमर्थ ॥६४॥

विषयवासना असे तुजसीं । आत्मज्ञानीं दक्ष नव्हेसी ।

स्त्री-पुरुष हा भास पाहसी । म्हणोनि जासी माघारा ॥६५॥

आत्मा आहे तुज आंत । आत्मा माझ्या शरीरांत ।

ऐसाचि भास पडिला तूतें । विकार चित्तांत मग आला ॥६६॥

वरी सोडूनि देहाचें कवच । आत्मरुप एक पाहे साच ।

अलंकार नानाप्रकारचे । एकच कनकाचे जेविं होती ॥६७॥

कापबाळ्या बुगडया जाण । हीं स्त्री पुरुष नामें दोन ।

सूक्ष्म दृष्टीं पाहतांचि पूर्ण । तंव कांचन एकची ॥६८॥

कां एक मृत्तिकेचे जाण । केले घागरी रांजण ।

परी ते मृत्तिका नव्हेचि भिन्न । आत्मवत तैसें जाण जग हें ॥६९॥

कां एक्याचि तंतूची पूर्ण । साडी शेला विणिला भिन्न ।

ती ही स्त्री-पुरुष नामें दोन । परी सूत तें जाण एकची ॥७०॥

तैसें स्त्री-पुरुष देह दिसतें वरी । परी आत्मा एक चराचरी ।

त्यासीच ओळखतां अंतरीं । तरी विषयविकारीं मन नये ॥७१॥

आपणचि व्यापक त्रिजगतीं । ऐसी जरी बाणली स्थिती ।

तरी कोणे ठायीं नव्हेचि आर्ती । सहज वृत्ति परिपूर्ण ॥७२॥

कुतरी मांजरी आणि गाय । हे वस्त्र नेसत असती काय ।

त्या पशु ऐसीच मीहीं आहें । तुज कां न ये प्रत्यय ॥७३॥

ऐसें मुक्ताबाईचें वचन । ऐकोनि चांगदेव कुंठित मन ।

म्हणे याचे तों अबाधित ज्ञान । म्हणोनि चरण धरितसे ॥७४॥

मग सत्वर मठांत येऊनि । स्वस्थ बैसले तृणासनीं ।

तों आणिक कौतुक दाखविलें नयनीं । तें सज्जनीं परिसावें ॥७५॥

एक शिष्य येऊनि लवलाहें । चांगदेवा म्हणे काय ।

स्वामी क्षुधा लागली आहे । काय उपाय करावा ॥७६॥

मग जोंधळे आणोनिया त्वरित । ग्रंथि का वस्त्रांत बांधित ।

त्याच्या मस्तकीं आपुल्या हातें । चांगदेव ठेवित तेधवां ॥७७॥

तों अघटित दिसोन येतसे चर्यां । तडतडा फुटती त्याच्या लाह्या ।

जैसा भुजारी भटी पेटवूनियां । भाजोनि लवलाह्या देतसे ॥७८॥

मग निवृत्ति आणि सोपानेश्वरा । ज्ञानदेव म्हणती त्या अवसरा ।

अझून सिद्धिच्या वागवीत घोरा । विरक्ति अंतरायासि नाहीं ॥७९॥

तंव निवृत्तिदेव म्हणती तेव्हां । आतां संतसंग जोडला बरवा ।

अनुग्रह होतांचि चांगदेवा । होईल विसांवा जिवासी ॥८०॥

पंचाग्नि चेतवावयाची पाहीं । आपुल्या पासीं हातवटी नाहीं ।

ऐसें भासलें याचे जीवीं । ते कळा दाखवी यासाठीं ॥८१॥

तरी कांहीं दाखवूनि चमत्कार । करावा गर्वाचा परिहार ।

ऐसें ऐकूनि ज्ञानेश्वर । मुक्ताबाईस उत्तर बोलती ॥८२॥

आजि तों चांगा वटेश्वर । आपुल्या आश्रमीं आले सत्वर ।

यांसि करावा पाहुणेर । सार्थक बरें तरीच ॥८३॥

ऐकूनि मुक्ता बोले सहज । खापर आणोनि द्यावें मज ।

यावरी म्हणे ज्ञानराज । करील काज सोपान हें ॥८४॥

मग साहित्य आणोनि सत्वर । मांडे लाटिले अरुवार ।

चुलींत सर्वथा न निघे धूर । पाहुणे बाहेर भुकेले ॥८५॥

ज्ञानदेव म्हणे करा स्नान । चांगदेव पाहे विलोकून ।

तों चुलीमाजीं नसेची अग्न । आश्चर्य मनीं करीतसे ॥८६॥

मंडळीसहित करोनि स्नान । पात्रावरी बैसले येऊन ।

तों ज्वाळा निघती मुखांतून । सोपानें पंचाग्न चेतविला ॥८७॥

जैसे तप्त कांचन लखलखीत । तैसी पाटी झाली आरक्‍त ।

त्यावरी मुक्‍ताबाई मांडे करीत । चांगदेव पाहात दृष्टीसीं ॥८८॥

म्हणे हा तों यांचा अघटित खेळ । केवळ परब्रह्मीचे पुतळे ।

योगाभ्यास जे बोलिले । ते सर्व जाहले यांपासुनी ॥८९॥

स्वात्मबोधाचिया ताटीं । त्यांत नवरस पक्क्वानें वाढिली गोमटीं ।

भूत कृपेची साकर मोठी । चवी गोमटी तिचेनीं ॥९०॥

सद्गुरुकृपेचे आज्य सत्वर । वाढीत मुक्‍ताबाई आपुल्या करें ।

ऐसीं वाढितां संपूर्ण पात्रें । नामघोष गजरें डुल्लती ॥९१॥

सर्व भूतीं भोक्‍ता श्रीहरी । संकल्प सोडिला ते अवसरीं ।

आपोशण करोनि सत्वरीं । ग्रास निजकरीं मग घेती ॥९२॥

जें जें जयासि रुचे जैसें । पात्रीं आणूनि वाढिती तैसें ।

तृप्ति जाहलिया सर्वांस । कर शुद्धीस मग घेती ॥९३॥

मुखशुद्धीस तुळसी पानें । सोपान देतसे सकळांकारणें ।

ऐशा रीतीं झालीं भोजनें । मग स्वस्थ मनें बैसले ॥९४॥

तंव ज्ञानदेव बोलत वाचा । धन्य दिवस सुदिन आजिचा ।

समागम जोडला संतांचा । लाभ दर्शनाचा दीधला ॥९५॥

तों प्रसाद घेऊनि लवलाहीं । बाहेर आली मुक्‍ताबाई ।

सप्रेम भाव धरोनि जीवीं । लागतसे पायीं निवृत्तीच्या ॥९६॥

ऐशा रीतीं संतपूजन । झाली सकळांची भोजनें ।

तंव चांगदेव सन्निध येऊन । मुक्‍ताबाई नमन करीतसे ॥९७॥

हात जोडूनि ते वेळे । उभा राहिला चौघां जवळ ।

म्हणे पत्रिकेचा अर्थ नकळे। तो मज सकळ सांगावा ॥९८॥

सकळ साधनांमाजी श्रेष्ठ । संत समागम दिसे वरिष्ठ ।

ऐसें मुनि वदले स्पष्ट । ते आजि गोष्ट मज फावली ॥९९॥

ऐसें पुसतां योगेश्वर । काय म्हणती ज्ञानेश्वर ।

बळी द्यावया पत्रिकेवर । एक शिष्य सत्वर तुम्हीं द्यावा ॥१००॥

तेव्हांचि अर्थ पत्रिकेचा । तुमचें चित्तीं बिंबेल साचा ।

शब्द ऐकूनि ज्ञानदेवाचा । अवश्य इंद्राचा गण म्हणे ॥१॥

चौदाशें शिष्य मंडळी । त्यांतून एक देऊं बळी ।

विचार करुन रात्री काळीं । मग सकाळीं सांगूं तुम्हां ॥२॥

ऐकून सद्गुरुचें उत्तर । तों शिष्य जाहले चिंतातुर ।

म्हणती कोणाच्या जीवावर । झाले उदार कळेना ॥३॥

ऐसें बोलोनि ते समयीं । मग कुस्मुसिती आपुले जीवीं ।

चैन न पडे कोणासही । देह लोभ पाहीं अनिवार ॥४॥

ऐसा विचार करिती एका । ऊठ बैस करिती देखा ।

वर्षा येवढी लोटे घटिका । करिती टीका मागें पुढें ॥५॥

पंक्तिसि जेवलों आजवर । भोगिले नाना उपचार ।

त्याचें वोढें निघालें सत्वर । ऐसें परस्पर बोलती ॥६॥

स्वामींनीं अभय ठेविला शिरीं । संतती संपत्ती आली घरीं ।

त्याचेंच वोढें निघाले त्वरीं । उत्तम परी दिसेना ॥७॥

एक म्हणती संचिती जैसें । तें घडोनि आलें अनायासें ।

स्वामींनीं फुकट घेतला वेश । मोहनी सर्वांस घालूनी ॥८॥

नानापरीचे साबरी मंत्र । शिकवूनि बुडविलें आमचें घर ।

आतां गोष्ट आली जिवावर । उत्तम विचार दिसेना ॥९॥

चौदाशें शिष्य ऐशा रीतीं । नानापरीच्या कल्पना करिती ।

तों अस्तमानासि गेला गभस्ती । मग संध्या करिती चांगदेव ॥११०॥

नित्य नेम हरिकीर्तन । करिती ज्ञानदेव सोपान ।

निवृत्ति चांगदेव बैसोनि । ऐकती गुण श्रीहरीचे ॥११॥

नामा येवढे साधन आणिक । कलियुगीं सर्वथा नाहीं देख ।

ऐसें भागवतीं बोलले शुक । विश्वोद्धारक जगद्गुरु ॥१२॥

कर्मारंभीं उच्चारण । म्हणती केशव नारायण ।

शेवटीं करिती विष्णुस्मरण । न्यून ते पूर्ण होय नामे ॥१३॥

अजामिळ वृषलीसीं रत । तेणें पातक जाहलें अद्भुत ।

तों पुत्र मिसें नाम जपत । मग वैकुंठनाथ पावला ॥१४॥

विमानी बैसवूनि अवचिता । मुक्ति दीधली सायुज्यता ।

आणि शुकमिसें राघव म्हणतां । कुंटिणी सर्वथा उद्धरली ॥१५॥

योग मार्ग बहुत कठिण । विरळा साधी लक्षांतून ।

भाळ्याभोळ्यां सकळां कारणें । नामचि पावन करीतसे ॥१६॥

हरिहर सर्वदा म्हणती पाहीं । चारी मुक्ती लागती पायीं ।

महादोषासि ठाव नाहीं । त्रैलोक्य सर्वही उद्धरे ॥१७॥

व्हावया जडमूढ उद्धार । पुंडलीकें केला उपकार ।

साक्षात परब्रह्म विटेवर । दर्शनेंच उद्धार सकळांसी ॥१८॥

श्रीज्ञानदेवें ऐशा रीतीं । कीर्तनीं स्थापिली सगुणमूर्ती ।

मग उजळूनि मंगळ आरती । रुक्मिणी पती वोवाळिला ॥१९॥

खिरापती वांटूनि सकळां कारणें । मग निवृत्ति देवासिं केलें नमन ।

घालूनियां तृणासन । निद्रेसि मान ते देती ॥१२०॥

चांगदेव जावोनि एकांतीं । शयन करीत मध्यरात्रीं ।

शिष्य संप्रदायीं जवळ येती । सेवा करिती निज हस्तें ॥२१॥

तयांसि एकांतीं योगेश्वर । स्वमुखें पुसतसे विचार ।

ज्ञानदेवें आम्हांसि लिहिलें पत्र । परी सखोल फार अर्थ त्याचा ॥२२॥

तो विचारुनि घ्यावया प्रांजळ । एका पुरुषाची पाहिजे बळ ।

तरी तुम्हीं विचार करुनि सकळ । पुरवा तत्काळ आर्त माझें ॥२३॥

ऐसें पुसतां सद्गुरु मूर्ती । शिष्य तयासि उत्तर देती ।

शरीर अर्पिलें तुम्हांप्रती । आतां कळेल युक्ती ते करावी ॥२४॥

देहाचा लोभ धरुनि चित्तीं । वरदळ वैराग्य दाविती ।

तयांस ऐहिक परत्र निश्चितीं । नाहीं गतीं सर्वथा ॥२५॥

जैसें कडू वृंदावन देख । दिसे जैसें मोहरवाळुक ।

चिरोनि पहाता अंतरीं विख । तैसे मायिक शिष्य त्याचे ॥२६॥

नातरीं मुलामियाची मोहर । साजिरी दिसतसे वरवर ।

सुलाखोनि पाहतां साचार । तों पोटीं ताम्र भरीयेलें ॥२७॥

कां फांसा घालावया निश्चित । वैष्णव वेष मैंद घेत ।

बाह्याकारें भाव दावित । जळो संगत तयाची ॥२८॥

तैसी कामनिकांची भक्‍ती । चित्तीं इच्छिती धनसंपत्ती ।

पूर्ण होतां आपुली आर्ती । मग उपेक्षिती सद्गुरुतें ॥२९॥

तैसे चांगयाचे शिष्य निश्चित । वरिवरि लटिलाचि भाव दावित ।

मग स्वामीस निद्रा लागतां बहुत । विचार करिती एकमेकां ॥१३०॥

आपण राहिलों या जवळीं । यास्तव मनुष्याचा मागती बळी ।

दिवस उगवतां सकळीं । मरण तत्काळीं पातलें ॥३१॥

स्वामीस शिष्य बहुत देख । परी ज्याचा जीव तयासिं एक ।

आतां विचार करोनि सकळीक । निघा सत्वर येथूनियां ॥३२॥

स्वामी तों शिष्य करितील आणिक । परी आपुल्या बायकोस आपण एक ।

गोमीचा पाय मोडला देख । तरी असती आणिक तिजलागीं ॥३३॥

गुरु रुढ मिथ्या विचारु । आम्हांसि आवडे संसारु ।

ऐसें बोलोनि परस्परु । पळाले सत्वरु अवघेची ॥३४॥

चौदाशतें संप्रदायी । परी एकही त्यांतून राहिला नाही ।

हे ज्ञानदेवें युक्‍ति केली पाहीं । पाश सर्वही तोडिले ॥३५॥

गृहस्थाश्रमा परीस जाण । मठाश्रम परम कठिण ।

त्याचा त्याग कोणा कारणें । नव्हेचि जाण सर्वथा ॥३६॥

जरी कृपा करील श्रीहरी । तरीच महंती होईल दुरी ।

नाहीं तरी माझे अंतरी । उत्तम परी दिसेना ॥३७॥

असो ज्ञानदेव करुनियां युक्‍त । शिष्य पळोनि गेले समस्त ।

तों चांगदेव जाहले जागृत । हाक मारित शिष्यांतें ॥३८॥

परी सन्निध न दिसे एकही नयनीं । जाबही परतोनि न देच कोणी ।

जैसा नृप पडतां रणीं । देह लोभी पळोनी जाती ॥३९॥

चांगयाचे शिष्य चौदा शतें । परी एकही राहिला नाहीं त्यांत ।

मग आपुल्या हातें उदक घेत । आचमन करित निजहस्तें ॥१४०॥

प्रातःस्मरण कांकड आरती । चांगदेव म्हणतसे निजप्रीतीं ।

तों ज्ञानदेव दर्शनास येती । नमस्कार करिती परस्परें ॥४१॥

चांगयाप्रती बोलती वचन । आजि उत्तम मुहूर्त असे सुदिन ।

पत्रार्थ व्हावया श्रवण । बळिदानास कोण शिष्य देतां ॥४२॥

हाक मारितां लवलाही । परी कोणीच उत्तर न देती पाहीं ।

पळाले जाणोनि ते समयीं । पश्चात्ताप जीवीं वाटला ॥४३॥

म्हणे सिद्धाईचा घालूनि प्रसर । उगाचि श्रमलों आजवर ।

अंतीं अवघेचि गेले दूर । जीवावर गोष्ट येतां ॥४४॥

बहुत संप्रदायीं करुन । कोणीच प्रसंगीं नाहीं जाण ।

जेव्हां ऐसें तें महंतपण । नाशवंत जाण सर्वस्वें ॥४५॥

चौदा विद्या चौसष्टीकळा । अभ्यासून म्यां श्रम केला ।

सिद्धींचा सोहाळा जनासिं दाखविला । योग साधिला अष्टांग ॥४६॥

इतुका श्रम केला बरवा । परी जीवासि नाहीं विसांवा ।

आतां राहूनि संताच्या गांवा । करावी सेवा निरंतर ॥४७॥

ऐसा अनुताप धरोनि मनीं । ज्ञानदेवासि म्हणे तये क्षणीं ।

आतां माजा देह बळि देऊनी । अर्थ कानीं सांगावा ॥४८॥

जीवाचें भय धरुनि मनीं । शिष्य गेले असती पळोनी ।

एकला उरलों ये ठिकाणीं । आतां कळेल करणी तैसी करा ॥४९॥

तनुमन आणि सिद्धीचें धन । यांसहित आलों शरण ।

असत्य असेल हें वचन । तरी अंतःकरण जाणतसां ॥१५०॥

ऐसी चांगयाची वचनोक्ती । ऐकोनि ज्ञानदेव संतोषले चित्तीं ।

मग निवृत्तीसीं वृत्तांत सांगती । चांगयाची गुंती उगवली ॥५१॥

दांभिक उपाधि होती जवळ । ते शिष्य पळोनि गेले रातीं ।

ऐसें बोलतां श्रीनिवृत्ती । मुक्‍ताई हांसती गदगदां ॥५३॥

मग निवृत्ति ज्ञानदेव सोपान । मुक्‍ताबाई सांगती खुण ।

चांगदेवासिं उपदेश देणें । निजकृपेनें आपुल्या ॥५४॥

आधींच शुद्धपात्र देखूनि भलें । त्यावरी वैराग्य ठसवले ।

स्नान करोनि नित्य नेम सरिले । सन्निध बैसविलें चांगयासीं ॥५५॥

मग स्वमुखें एक अभंग पाही । उपदेश करीत मुक्ताबायी ।

तो ग्रंथीं लिहितों ये समयीं । ऐका सर्वही भाविकहो ॥५६॥

अभंग ॥ मी कोण हें वोळखावें ।

आपण आपणा पाहावें । स्वरुपीं समरसावें रात्रंदिवस ॥१॥

त्रिगुणावरुतें ज्ञान पैं निश्चित । तथा पैं निरुतें घेई बापा ॥२॥

मुक्ताबाई म्हणे होई तूं सावध । सांगीतल्या बोध पुढील तो ॥३॥

ओव्या ॥ ऐशा रीतीं ते समयीं । अनुग्रह करीत मुक्ताबायी ।

पूर्ण बोध ठसावला देहीं । मग चांगया पायीं लागला ॥५७॥

दृष्टीसि दिसतें चराचर । तो अवघाचि भासे विश्वंभर ।

आपणासहित त्यामाजीं विरे । द्वैत अणुमात्र असेना ॥५८॥

चौदाविद्या चौसष्टी कळांचा । अभिमान गळाला सिद्धीचा ।

बोध होतांचि मुक्ताईचा । विसर देहाचा पडियेला ॥५९॥

चराचर जें जें दिसे । तो अवघा पांडुरंग एक भासे ।

जागृती स्वप्नीं तोचि दिसे । गेलें काळ घसें अविद्येचें ॥१६०॥

ब्रह्मरुप अवघे जन । सर्वत्र चैतन्य व्यापक पूर्ण ।

सद्गुरु कृपें जाहलें ज्ञान । नाहीं खंडण तयासी ॥६१॥

सद्गुरु कृपेवीण कांहीं । आत्मज्ञान सर्वथा होणेचि नाहीं ।

ऐसें श्रुतिवाक्य असे पाहीं । सिद्धांत ग्वाही याचि रीती ॥६२॥

ज्ञानदेवाचे संगतीस । रात्रीं ऐकती कीर्तन घोष ।

श्रवण मनन रात्रंदिवस । ऐसा एकमास लोटला ॥६३॥

संत संगें श्रवण मनन । अनुभवें निदिध्यास लागला पूर्ण ।

तेणें साक्षात्कारासि येऊन । वृत्ति संपूर्ण मुराली ॥६४॥

तंव ज्ञानराज म्हणे चांगयाप्रती । एक मास लोटला आमुचे संगती ।

पत्राचा अर्थ बाणला चित्तीं । हें मजप्रती सांगावे ॥६५॥

ऐसें पुसतांचि उत्तर । सद्भावें लोटत चरणावर ।

मग चांगदेव बोलिले अभंग सत्वर । तो ऐका सादर निजकर्णीं ॥६६॥

अभंग ॥ वळेनावरसेंवरव पूर आला । तेथें जन बुडाला बाईयानों ।

बुडाला बुडाला परी म्हणती । बुडाल्याची शुद्धी कोणी न घेती ॥२॥

ऐल बुडाला पैल बुडाला । कोरडयाच डोही जन बुडाला ॥३॥

ज्ञानदेव सांगडी मुक्ताबाई तारु । चांगा पैल पारु पावविला ॥४॥

ओव्या । ऐसे म्हणोनि ते अवसरीं । चौघा जणांसि नमस्कारी ।

म्हणे तुमचे कृपेनें सत्वर । बोध अंतरीं ठसावला ॥६७॥

पत्राचें उत्तर ऐकोनि कानीं । ज्ञानदेव संतोषले मनीं ।

म्हणे तुम्हीं जन्मास येउनी । आपणालागीं रक्षिलें ॥६८॥

तंव मुक्ताबाई बोले उत्तर । चौदाशे वर्षाचें शरीर ।

जाहलें असे तुझे अमर । आतां सांगेन विचार तो ऐका ॥६९॥

हा देह सांडूनि पाही । दुसरा जन्म सत्वरी घेयी ।

मग विष्णु उपासना धरोनि जीवीं । सप्रेम भावी अर्चिजे ॥१७०॥

श्रीपांडुरंगाच्या भक्‍तीविण । सर्वथा नव्हे सात्त्विक गुण ।

सगुण मूर्तीचें उपासन । निज प्रीतीनें करावें ॥७१॥

श्रीरामकृष्णादि चरित्रें थोर । कीर्तनीं गावीं परमादर ।

तेणेंचि होईल जगदुद्धार । पुण्यासि पार असेना ॥७२॥

कीर्तनाहूनि आणिक साधन । कलियुगीं वरिष्ठ नसेचि जाण ।

तरी आतां पंढरीस जाऊन । रुक्मिणीरमण वोळखावा ॥७३॥

ऐसें सांगतां सद्गुरुमाय । मग चांगदेवें धरिलें पाय ।

म्हणे तुमची आज्ञा प्रमाण होय । नुलंधीं पाहे अणुमात्र ॥७४॥

ऐसें म्हणोनि ते अवसरीं । चौघाजणांसि नमस्कारी ।

साष्टांग नमस्कार धरणीवरी । चांगदेव करी तेधवां ॥७५॥

सद्गुरुपूजा करीन आतां । ऐसें आर्त धरितसे चित्तां ।

जेणें भवपार पावविलें आतां । त्यासि उत्तीर्णता कैसेनी ॥७६॥

मग यथा विधी वेदोक्‍त मंत्रें । पूजा केली षोडशोपचारें ।

चंदन पुष्पें उपचार । तुळसी हार समर्पिले ॥७७॥

धूप दीप पंचारती । वोवाळीली सद्गुरुमूर्ती ।

नैवेद्य दक्षिणा अर्पूनि प्रीतीं । खिरापती वांटिल्या ॥७८॥

श्रीविठ्ठल नामाचा करुनि गजर । घालीत साष्टांग नमस्कार ।

म्हणे धन्य निवृत्ति योगेश्वर । अवतरला शंकर भूमंडळीं ॥७९॥

धन्य ज्ञानदेव सद्गुरुमूर्ती । विष्णु अवतार जन्मला क्षितीं ।

याच्या दर्शनमात्रें निश्चिती । जीव उद्धरती असंख्य ॥१८०॥

सोपानेश्वर हा प्रजापती । मुक्‍ताबाई आदिशक्‍ति ।

हे नाममात्रें जगासि तारिती । केली स्तुती चांगदेवें ॥८१॥

पुष्पांजळी मंत्र घोषें । भावें नमस्कार घालीतसे ।

चांगदेव आज्ञा मागतसे । वटेश्वरास जावया ॥८२॥

चांगदेवाचा तये वेळां । सद्गदित दाटलासे गळा ।

आनंदाश्रु वाहती डोळां । म्हणे धन्य सोहळा देखिला ॥८३॥

निवृत्ति ज्ञानदेव सोपान । मुक्‍ताबाई गुणनिधान ।

बोळवीत चालिले चौघेजण । निजप्रीतीनें आपुल्या ॥८४॥

चांगदेवें त्यांचे वंदोनि पाय । मग निघता झाला लवलाहें ।

क्षणक्षणा मागें परतोनि पाहें । प्रेम न समाये अंतरीं ॥८५॥

बोलवूनि चांगदेवा कारणें । मठासिं आलें चौघेजण ।

ध्यानींमनीं जगज्जीवन । आणिक कारण असेना ॥८६॥

जागृतीं स्वप्नीं सुषुप्तीं । चित्तीं भरली पांडुरंगमूर्ती ।

कीर्तन घोष रात्रीं करिती । श्रवणीं ऐकती क्षेत्रवासी ॥८७॥

दिवसां वेदांत ज्ञानेश्वरी । नित्य वाचिती सहपरिवारीं ।

धन्य क्षेत्र अळंकापुरी । जैसी पंढरी वैकुंठ ॥८८॥

धन्य धन्य ते पंचक्रोशी । ज्ञानदेव सन्निध त्यासी ।

धन्य वैष्णव क्षेत्रवासी । सान्निध्य त्यासी देवाचें ॥८९॥

धन्य तें इंद्रायणी तीर । जें सकळ तीर्थांचें माहेर ।

मध्यान्हीं सकळ सुरवर । येती सत्वर स्नानासीं ॥१९०॥

तिहीं लोकींचीं तीर्थें पाहीं । सदा वसती संतांचे गांवीं ।

मग पुनीत होऊन लवलाहीं । जन सर्वही उद्धरती ॥९१॥

जेथें अवतरलें वैष्णव वीर । तें गांव साक्षात वैकुंठपुर ।

तेथें सर्वदा होय कीर्तन गजर । यम किंकर पळताती ॥९२॥

संत वसती जे गांवीं । तेथें कळिकाळासी रीध नाहीं ।

चतुर्भुज लोक होती सर्वही । हेचि नवायी अगाध ॥९३॥

अहो भक्‍तलीलामृत ग्रंथसार । हेचि पंढरी पावन क्षेत्र ।

सद्भाव पुंडलीक वैष्णव वीर । तेथें निरंतर राहिला ॥९४॥

मुक्‍ती वरील चौथी भक्‍ती । तेचि चंद्रभागा भीमरथी ।

जिच्या दर्शनमात्रें निश्चितीं । जीव उद्धरती असंख्य ॥९५॥

पूर्ण सुखाचा ब्रह्मांनंद । तोचि जाणावा वेणुनाद ।

तेथें मुरली वाजवीत नानाछंदें । उभा गोविंद राहिला ॥९६॥

करद्वय ठेवूनि कटीं । विटेवरी उभा जगजेठी ।

भाविक भक्‍तांसि देऊनि भेटी । हृदय संपुटीं धरीतसे ॥९७॥

तो हा सांवळा जगज्जीवन । नासाग्री ठेवितसे ध्यान ।

महीपति त्याचीं पाउलें सेवून । निजप्रीतीनें आठवी ॥९८॥

स्वस्ति श्रीभक्‍तलीलामृत ग्रंथ । श्रवणेंचि पुरती मनोरथ ।

सदा परिसोत भाविकभक्‍त । पंचमाध्याय रसाळ हा ॥१९९॥

अभंग व ओंव्या मिळून संख्या ॥२०२॥अ० ॥५॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2017-09-03T21:37:24.6630000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

चतुष्टय

  • न. चारांचा समुदाय ; चौकडा . चित्त चतुष्टय डाहाळिका । कोंभैजेतो । - ज्ञा १५ . ९७ . या पदानें युक्त असे बरेच समास आहेत . उ० अंत : करण चतुष्टय ; उपाय चतुष्टय ; पदचतुष्टय ; प्रमाणचतुष्टय ; योनीचतुष्टय ; वर्णचतुष्टय , वाकचतुष्टय , व्यूहचतुष्टय ; समुद्रचतुष्टय ; साधनचतुष्टय ; सेनांगचतुष्टय . इ० . [ सं . ] 
  • (अ) अंतःकरण चतुष्‍टय- 
  • मन, 
  • बुद्धि, 
More meanings
RANDOM WORD

Did you know?

गणेशोत्सवाच्या काळात सत्यनारायण पूजा करावी काय? मग कोणती पूजा करावी?
Category : Hindu - Puja Vidhi
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site