TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
मराठी मुख्य सूची|मराठी साहित्य|पुराणे|भक्त लीलामृत|

भक्त लीलामृत - अध्याय ४

महिपतिबोवांच्या वाचेला सिद्धी होती, म्हणूनच हा ग्रंथ जो भक्तिभावाने व एकाग्रतेने वाचील त्याला फलश्रुतीचा अनुभव खचितच येणार.


अध्याय ४

श्रीगणेशाय नमः ॥

विस्तीर्ण मेळवूनि पारडें । पृथ्वीचें वचन होईल कोडें ।

परी भगवद्भक्‍तांचे पंवाडे । वर्णिले कोरडे न जाती ॥१॥

समुद्राची गर्जना मोठी । तयासही सांगवतील गोष्टी ।

परी भगवज्जनांची कीर्ति मोठी । वर्णितां हिंपुटी कवि होती ॥२॥

समोर चंचळ असे बहुत । तो ही कोंडवेल पिंजरियात ।

परि विष्णुदासांची अनुपम स्थित । वर्णितां कुंठित होय वाणी ॥३॥

आकाशासि देववेल आधार । अस्तासि जातां धरवेल भास्कर ।

परी भगवद्भक्‍तांचें सारें चरित्र । ग्रंथीं साचारे लेहवेना ॥४॥

पृथ्वीवरील तृणांकुर जाणा । याचीही टीप देववेल कोणा ।

परी देवभक्तांची चरित्रें नाना । यांची गणना न होय ॥५॥

ऐसी अपार ज्याची कीर्ती । तेथें महाकवीची कुंठित मती ।

तेथें वल्गना करीं मी मूढमती । हा अपराध संतां क्षमा कीजे ॥६॥

जैसें माते पुढें लाडकें डिंगर । भलतीचें बोले अवाक्षर ।

तयासि कौतुक वाटे फार । लोभा पर मग होय ती ॥७॥

सांगीतलें काम करी चाकर । तोचि स्वामीसि आवडतो फार ।

शहाणा वाद घालितो थोर । तो दृष्टी समोर आवडेना ॥८॥

तैसें माझें अज्ञानपण । जाणोन तुष्टला रुक्मिणी रमण ।

संत चरित्रें गुप्त ठेवण । ते दीधलें धन मज हातीं ॥९॥

तो हृदयस्थ राहोनि निरंतर । जितका करी बुद्धीचा प्रसर ।

तोचि ग्रंथीं लिहितों अक्षर । आणिक विचार असेना ॥१०॥

मागिले अध्यायीं कथा कोण । प्रतिष्ठान क्षेत्रांचा जो ब्राह्मण ।

ज्ञानदेवाचें चरित्र बोलेन । केलें निवेदन चांगदेवा ॥११॥

वेद बोलविले रेडया हातीं । आणि पितृलोक उतरविला क्षितीं ।

ऐसी ऐकूनि सत्कीर्त्ती । मग विस्मित चित्तीं मरुद्गण ॥१२॥

सत्य असत्य म्हणवोनि । ऐसा संशय वाढला मनीं ।

मग प्राणायाम करुनि त्यांनीं । एकाग्र मनीं बैसले ॥१३॥

ब्रह्मांड भुवनीं झालें काय । हें योगेश्वर विचारुनि पाहे ।

तों तिन्ही देवाचे अवतार होय । आला प्रत्यय मनासीं ॥१४॥

रेडिया हातीं प्रतिष्ठानीं । वेद बोलविले ज्ञानेश्वरांनीं ।

आणि पितर साक्षात् आणिलें मेदिनी । हेही करणी साच दिसे ॥१५॥

ऐसा विश्वीं विश्वरुप होऊनि सत्वर । ध्यानांत पाहे योगेश्वर ।

अंतरीं प्रत्यय येतांचि सत्वर । स्वदेहावर मग आले ॥१६॥

शिष्यसंप्रदायी योगेश्वर । आणिक यात्रा मिळाली अपार ।

चांगदेव टाकूनि अहंकार । तयांसी उत्तर बोलतसे ॥१७॥

म्हणे ऐका सकळ लावूनि प्रीती । आमुची मागील कर्मगती ।

इंद्रें शापिलें आम्हांप्रती । अपराध चित्तीं जाणोनियां ॥१८॥

पुढती तुष्टोनि पुरंदर । उश्शाप दीधला मज सत्वर ।

तिन्हीं देवाचें अवतार । होतील साचार क्षितीवरी ॥१९॥

तूं त्यांसि शरण जातां देख । मग मुक्त होशील तात्काळिक ।

आपुला पावोनि स्वर्गलोक । पूर्ववत सुख भोगिसी ॥२०॥

ऐसें बोले पुरंदर । मग आम्ही उतरलों क्षितीवर ।

येथें योगसाधन करोनि थोर । सिद्धाई फार दाखविली ॥२१॥

ज्ञानदेवाचे पहावया पाय । चौदाशें वर्षे वांचविला देह ।

तयाचा अवतार जाहला आहे । तरी जावें लवलाहें भेटीसी ॥२२॥

ऐकोनि चांगयाचें उत्तर । शिष्य जाहले चिंतातुर ।

म्हणती स्वामीसी भेटतां ज्ञानेश्वर । जातील सत्वर मोक्षपदा ॥२३॥

यांचें पंक्तीस येतसे मुक्ती । नानापरीचे पदार्थ मिळती ।

म्हणोनि चांगदेवासी बोलती प्रीतीं । अडखळा घालिती जावया ॥२४॥

जैसा बळी वामनासि रिघतां शरण । तों शुक चिंताक्रांत मनें ।

म्हणे मोक्षपदा नेल्या याजकारणें । मग कुटुंब पोषण कोण करी ॥२५॥

म्हणोनि संकल्प घालितां त्याजला । कवि घालीतसे अडखळा ।

तैसा सेवकांनी चांगयाला । उपाय रचिला तो ऐका ॥२६॥

म्हणती दुसर्‍याची कीर्ति ऐकोनि पाहे । स्थान भ्रष्ट सर्वथा होऊं नये ।

तेणें महत्वासि हानि होये । हीनत्व येता हे आपणासी ॥२७॥

सिद्धाईच्या प्रकार रीती । अनेक योग्यांच्या भिन्न असती ।

याजकरितां सांगतों युक्ती । ती स्वामी ऐकती तरी बरें ॥२८॥

आधीं ज्ञानदेवासि सत्वर । आपल्या हातें लिहावें पत्र ।

त्याचें उत्तर आलियावर । मग सत्वर बीजें कीजे ॥२९॥

ऐशा ऐकूनि वचनोक्ति । योगेश्वरासि मानलें चित्तीं ।

मग दौत लेखणी आणोनि प्रीती । विचार करीती मनांत ॥३०॥

हातीं घेवोनियां पत्र । लेखनार्थ करी विचार ।

म्हणे श्रेष्ठत्वें यासि ल्याहावे जर । तरी बाळत्वें साचार वय त्याचें ॥३१॥

कनिष्ठ लेखावें आपणाहुनि । तरी असाध्य करणी दाखविली जनी ।

लहान म्हणों नये अग्नी । लाधतां इंधनी थोर होय ॥३२॥

आवरोंनि वसुंधरा धरिली पाहे । त्या वासुकीस किरडू म्हणो नये ।

इतर गाई समान पाहे । तैसी नव्हे कामधेनु ॥३३॥

उगमीं गंगेचें लहान पात्र । परी तिच्या उदकें समुद्र ।

पक्षिया ऐसा दिसे खगेंद्र । तरी वागवी पाठीवर विष्णूतें ॥३४॥

दशरथाचा बाळ रामराणा । त्यानें शिक्षा केली दशानना ।

श्रीकृष्ण यशोदेचा तान्हा । परी नखीं गोवर्धना उचलिलें ॥३५॥

परब्रह्म अणुरेणू हूनि सान । परी तयाचे रोमंरध्रीं त्रिभुवन ।

तैसें ज्ञानदेवाचें वय लहान । परी अघटित विंदान दाखविलें ॥३६॥

म्हणोनि विचार पडला चित्तीं । पत्र ल्याहावें कैशा रीतीं ।

मग दोघां शिष्यांहातीं । कोराची पाठविती कागद ॥३७॥

म्हणे ज्ञानदेवासि ल्याहावया पत्र । बुद्धि न सुचे अनुमात्र ।

तटस्थ राहिले घटका चार । मग कोरेंच पत्र दिधलें ॥३८॥

स्वमुखें सांगतसे शिष्यांसी । तुम्हीं जावें आळंदीसीं ।

त्या चौघा जणांची स्थिती कैसी । तेही ध्यानासी आणावी ॥३९॥

कोण उपासना कैसी भक्ती । स्नान संध्या कैसी करिती ।

कैसा साक्षात्कार तयांप्रती । ऐसें चित्तीं ओळखावें ॥४०॥

कोणते शास्त्र केलें पठण । कैसें करिती अध्ययन ।

कोणतें पुराण श्रवण मनन । हेंही संपूर्ण पहावें ॥४१॥

कैशा रींतीं भूतदया । कैसी पाहाती वैष्णवी माया ।

कोणत्या योगें दमिती इंद्रियां । तपश्चर्या ते कोणती ॥४२॥

कैसी जनांत दाखविती स्थिती । योगक्षेम चालले कोणे रीतीं ।

कोणत्या त्याणीं साधिल्या युक्ती । ऐसें चित्तीं समजावें ॥४३॥

कोणत्या विद्या कोणत्या कळा । कैसी त्यांची दिसती लीला ।

कोणत्या सिद्धीचा सोहळा । जनांच्या डोळां दाखविती ॥४४॥

ऐसें सांगोनी नानापरी । पत्र दीधलें त्यांचे करी ।

म्हणे सत्वर जाऊनि अळंकापुरी । उत्तर माघारीं घेऊनि या ॥४५॥

निवृत्ति ज्ञानदेव सोपान । अवतारी पुरुष तिघे जण ।

मुक्ताबाई समवेत पूर्ण । आमुचें नमन त्यांसि सांगा ॥४६॥

ऐसे सांगोनि योगेश्वर । त्याचे मस्तकीं ठेविला करा ।

करुनि साष्टांग नमस्कार । निघाले सत्वर उभयतां ॥४७॥

चित्तीं धरुनियां प्रेम । स्मरती चांगयाचे नाम ।

तेणें पूर्ण होती सकळ काम । जीवासि आराम वाटतसे ॥४८॥

आसनी शयनीं आणि भोजनीं । जागृतीं आणि सुषुप्तीं स्वप्नीं ।

या अवस्था विसर न पडोनि । सद्गुरु वांचोनि सर्वथा ॥४९॥

प्रयाणासि घटका एक झाली । तों चांगदेवें कांहीं कळा केली ।

एकाएकींच आळंदी लागली । परी नाहीं वोळखिली सर्वथा ॥५०॥

गांवींच्या लोकांसि पुसती ब्राह्मण । काय क्षेत्राचें नामाभिधान ।

पुढें नदी वाहतसे कोण । हें आम्हां कारणें सांगिजे ॥५१॥

मग ग्रामवासी देती उत्तर । याचें नाम अळंकापुर ।

पुढें इंद्रायणी तीर्थ थोर । महिमा अपार येथिंचा ॥५२॥

मग विस्मत होवोनियां चित्तीं । ग्रामवासी लोकांस पुसती ।

तपती चांगदेव येथोनि किती । हें आम्हांप्रती सांगावें ॥५३॥

ग्रामवासी बोलती जन । तपती चांगदेव अडतीस योजन ।

आम्हींही गेलों होतो जाण । चांगदेव दर्शन घ्यावया ॥५४॥

घटिकेंत दीडशें कोस पंथ क्रमिला । याचा विस्मयो कासयाला ।

स्वामींचे आंगी ऐसीच कळा । आम्हीं प्रत्यक्ष डोळां देखिली ॥५५॥

ऐसें क्षेत्रवासी जन । सांप्रदायांसी बोलती वचन ।

मग ते दोघे ब्राह्मण । करिती स्नान इंद्रायणीं ॥५६॥

नित्यनेम सारोनि बरवा । गांवांत प्रवेश करिती तेव्हां ।

ज्ञानदेवाचें दर्शन होईल केव्हां । आवडी जीवा हे बहु ॥५७॥

तो एक विष्णुस्वरुपी द्विजवर । भेटला तयांसि वाटेवर ।

तयासि पुसती ज्ञानेश्वर । राहती तें घर सांगावें ॥५८॥

खाणाखुणा पुसोनि चोहटा । सत्वर चालिले त्यांच्या मठा ।

तों तेथे चमत्कार देखिला मोठा । तो कर्ण संपुटा ऐकिजे ॥५९॥

चांगयाचे शिष्य दृष्टीसीं । देखतांचि कळलें ज्ञानियासीं ।

मग सहज बोलती निवृत्तिसीं । द्यावें मजसीं अवधान ॥६०॥

मृत्युलोकीं अवतार पूर्ण । जया लागीं घरिला आपण ।

त्या चांगदेवाचें दर्शन । होईल दिसोन येतसे ॥६१॥

वटेश्वर सिद्ध महापुरुष । त्यानें पाठविले दोघे शिष्य ।

पत्रही धाडिलें आपणास । परी कोरेंचि असे अद्यापि ॥६२॥

ऐसें बोलतां ज्ञानेश्वर । तों तेही आलें सन्निध सत्वर ।

जवळ ठाकोनि दोघे विप्र । साष्टांग नमस्कार घालिती ॥६३॥

ज्ञानराज म्हणती त्याजकारणें । तुम्ही आलेती तपतीहून ।

कोरेंच पत्र आम्हां कारण । चांगदेवानीं पाठविलें ॥६४॥

ऐसें म्हणताचि ते वेळे । ब्राह्मण तेव्हां विस्मित झाले ।

म्हणती तुम्ही परब्रह्म पुतळे । जीवींचें सकळ जाणतसां ॥६५॥

आम्हीं न सांगता आणुमात्र । तुम्हांसि कळला समाचार ।

तिन्ही देवांचे अवतार । जगदुद्धार करावया ॥६६॥

जैसी ऐकिली सत्कीर्ति । त्याहूनि विशेष तुमची स्थिती ।

मग कोरा कागद घेऊनि प्रीतीं । पुढें ठेविती तेधवां ॥६७॥

तो ज्ञानदेवें घेऊन सत्वरा । मागें पुढें दिसतसे कोरा ।

मग निवृत्ति राजासी बोलती उत्तरा । यावरी अक्षर एक नाहीं ॥६८॥

हा पाठवावयासि कारण काय । स्वामी सांगि जे लवलाहें ।

ऐसें ऐकूनि निवृत्तिराय । उत्तर काय ते देती ॥६९॥

म्हणती मरुद्गुणाचा अवतार । तो हा चांगा वटेश्वर ।

उतरला कर्मभूमीवर । ऐका चरित्र तयाचें ॥७०॥

चौदा विद्या अभ्यासून । चौसष्टी कळेंत झाला प्रवीण ।

अष्टांग योग साधिले त्याणें । सिद्धि पूर्ण वश केल्या ॥७१॥

काळाचीच पेट लागतां त्यांसी । आत्मा नेतसे ब्रह्मांडासी ।

चौदाशें वर्षें वंचना ऐसी । स्वदेहासी रक्षिलें ॥७२॥

ऐसा चांगदेव सिद्ध थोर । त्याचा ब्रह्मादिकां नकळे पार ।

जाणे जीव मात्राचे अंतर । स्वर्गींचे उत्तर तें ऐके ॥७३॥

चौदाशें वर्षें श्रम केला । काळापासून नरदेह रक्षिला ।

आंगी सिद्धाईचा ताठा भरला । सबाह्य वेष्टिला अहंकारे ॥७४॥

परंतु ब्रह्मज्ञानाची कळा । स्वप्नींहीं नये त्याच्या डोळा ।

ये विषयीं तो असे आंधळा । म्हणोनि अवकळा अवध्याची ॥७५॥

जैसी विधवा कुंकुमें विण । अलंकार लेत संपूर्ण ।

परी कंठीं गळसरी नसतां जाण । ते अश्लाध्य वाणें जगांत ॥७६॥

सकळ नक्षत्रें गगनी असती । परी उगवला नाहीं निशापती ।

तरी शोभा न दिसे राती । तैसीच गती चांगयाची ॥७७॥

हत्ती घोडे रहंवर । सेना शिपाई असती फार ।

परी एकला नाहीं नृपवर । तरी शोभा अणुमात्र असेना ॥७८॥

कमळ पत्रा ऐसे नेत्र । दृष्टीसी पाहती सर्वत्र ।

परी तयासि न दिसे अणुमात्र । तैसा विचार चांगयाचा ॥७९॥

शरीर गोरें आणि तरुण । आंगीं संपूर्ण बत्तीस लक्षण ।

परी एकला आंत नसतां प्राण । तरी ठेवील कोण त्या लागीं ॥८०॥

तैसाचि वटेश्वर योगिया । सकळ सिद्धी अनुकूळ तया ।

परी एक आत्मज्ञानें वीण वायां । व्यर्थचि काया वांचविली ॥८१॥

बाह्यज्ञान असे वरवर । त्यासही लागला असे अहंकार ।

जैसी गाई दुग्धे भरली घागर । त्यांत लवण अणुमात्र पडियेलें ॥८२॥

कां पक्वान्न जेवितांना नारसीं । तो त्यांत नकळतां पडली माशी ।

तरी ते सर्वथा न जिरे त्यासी । तैसा ज्ञानासीं अहंकार ॥८३॥

चांगदेव मोठा योगेश्वर । परी त्यासि सिद्धाईचा फुंद थोर ।

मग तुमची कीर्ति ऐकूनि साचार । चटपट थोर लागली त्या ॥८४॥

मग पत्र ल्याहावया तुम्हांप्रती । चांगयानें लेखणी धरिली हातीं ।

षरी श्रेष्ठ कनिष्ठ भाव चित्तीं । या लागीं मती न चाले ॥८५॥

ऐसा संदेह पडिला थोर । मग तेणें कोरे दिधलें पत्र ।

ये अर्थीचा विचार । ऐका साचार सांगतों ॥८६॥

सर्व सिद्धांईत असे पुरा । परी ब्रह्मज्ञाना विषयीं असे कोरा ।

तैसेंच पत्र दीधलें असे सत्वरा । आमुच्या विचारा हें आलें ॥८७॥

तरी ज्ञानसागरा ऐक सत्वर । तूं तरी सिद्धांत वक्ता चतुर ।

चांगदेवासि ऐसें ल्याहावें पत्र । जेणें बोधेल अंतर तयाचें ॥८८॥

ऐकूनि सद्गुरुचें उत्तर । ज्ञानदेवें केला नमस्कार ।

मग लिखित पांसष्टी ग्रंथ सत्वर । आपुल्या निजकरें लिहिला ॥८९॥

त्याचा अर्थ सखोल गहन । सिद्धांत ज्ञानाची वोळखण ।

ते संकळित सांगतों यथा मतीनें । ऐका सज्जन निजप्रीतीं ॥९०॥

स्वस्ति श्रीवटेश्वर चांगया अवधारी । परब्रह्म असे चराचरीं ।

त्याज वांचूनि दुसरी परी । द्वैताची वारी स्वप्नी नसे ॥९१॥

शरीर हें कवणाचें पाहीं । कवण नांदतसे देहीं ।

तूं आपणातें विचारुनि पाहीं । सकळ जीवीं एक चित्तें ॥९२॥

साधलिया योग साधन । याचे तों बहुत कष्ट जाण ।

ऋद्धिसिद्धि प्राप्त तेणें । परी सच्चिद्‌घन न पविजे ॥९३॥

इंद्रियांत मन चंचळ बहुत । तें धांवून जाय जेथ जेथ ।

तेथें पाहिजे आपणांत । चित्तीं द्वैत न धरितां ॥९४॥

लिखित पांसष्टी ओव्यासार । वाचोनि पाहीजे सविस्तर ।

अर्थ अन्वयीं विवरावें अंतर । ओव्या प्रकारें करुनियां ॥९५॥

हें वेदशास्त्रांचे मथन । सूक्ष्मदृष्टी विचारुन ।

अनुभवासि आणूनि वचन । जीवी ठेवणे उपपत्ती ह्या ॥९६॥

ऐसें पत्र ज्ञानेश्वरें । लिहिलें तेव्हां आपुल्या करें ।

तें शिष्यापासीं दीधलें त्वरें । म्हणे सांगा नमस्कार ज्ञानदेवाचा ॥९७॥

सांगा चौदाशें वर्षेंवर । तुम्हीं रक्षिलें कलेवर ।

त्याचें सार्थक तेव्हांच खरें । अनुभवासि उत्तर आणावें ॥९८॥

ऐसें सांगतां ज्ञानेश्वर । मग तें करिती नमस्कार ।

सवें घेऊनि लिखित पत्र । मग ते सत्वर निघाले ॥९९॥

मग तपती संगमीं येऊनि सत्वर । सद्गुरुसि घालिती नमस्कार ।

ज्ञानराजें दिधले पत्र । तें पुढें सत्वर ठेविलें ॥१००॥

स्वमुखें निरोप सांगितला । तोही सविस्तर निवेदन केला ।

चौदाशें वर्षें देह रक्षिला । योग साधिला अष्टांग ॥१॥

त्याचें सार्थक तेव्हांचि खरें । पाहिजे पत्राचें अर्थांतर ।

अनुभवोनि आपुले अंतर । साक्षात्कार जाणावा ॥२॥

ऐसें मुखवचन उत्तर । सांगूनि दिधलें तुम्हांसि पत्र ।

त्याची स्थिती आर्ष फार । दांभिक अनुमात्र असेना ॥३॥

चार्‍ही मुलें असती लहान । सारिखेचि मान अपमान ।

सातावर्षाचें निवृत्ति निधान । सावर्षांचा पूर्ण ज्ञानदेव ॥४॥

पांच वर्षाचा सोपान विदेही । आणि चौवर्षाची मुक्ताबायी ।

सामर्थ्य असोनि अभिमान नाहीं । हेचि नवायी अगाध ॥५॥

जैसें परब्रह्मीचे कोंभ निश्चितीं । तैसींच दिसें त्यांची स्थिती ।

आणि भक्ति प्रेमा बहुत चित्तीं । उपासना मूर्ती पांडुरंग ॥६॥

त्याणीं सद्भावें साचार । तुम्हांसि सांगीतला नमस्कार ।

तों चांगदेवें घेऊनि पत्र । मस्तकावर वंदिले ॥७॥

पहिली ओवी वाचूनि पाहात । चित्तीं कल्पना योजिल्या बहुत ।

तों त्यामाजी लागतीं नाना अर्थ । मति कूंठित जाहली ॥८॥

बहुत प्रकारीं शोधून पाहातां । परी अर्थ ध्यानांत नये सर्वथा ।

म्हणती काय करावे आतां । लज्जा चित्ता वाटतसे ॥९॥

चांगदेवासि वाटले विषम । म्हणती याचें नकळेंचि वर्म ।

सकळ कळा साधिल्या परम । जीवासि श्रम करोनियां ॥११०॥

परी ज्ञानदेवाचें वचन प्राकृत । त्याचा अनुमात्र कळेना अर्थ ।

सकळ ग्रंथांत मुकुट वेदांत । त्याहूनि बहुत अवघड हें ॥११॥

तरी आपण समारंभें करुन जाऊन । घ्यावें त्याचें दर्शन ।

अर्थ पत्राचा विचारुन । निश्चय पूर्ण दृढ केला ॥१२॥

मग शिष्य संप्रदायी मेळवूनि फार । तयांसि म्हणे योगेश्वर ।

तिन्ही देवांचे अवतार । जाहले साचार भूमंडळीं ॥१३॥

तरी आपण आतां समुदायेंसी । जाऊं तयांचे भेटीसी ।

त्याची चर्या आहे कैसी । तेही ध्यानासि येईल ॥१४॥

मोहन स्तंभन वशीकरण । या विद्येचें केलें स्मरण ।

शिष्यांसहित मरुद्गण । व्याघ्रारुढ होऊन चालिले ॥१५॥

व्याघ्राचे वहनीं सकळिक । तयांसि सर्पाचे केले चाबुक ।

ऐसें देखोनि कवतुक । आश्चर्य लोक करितातीं ॥१६॥

सभोंवते संप्रदायी समस्त । मध्यें चांगदेव विराजित ।

जैसा सैन्यामाजी नृपनाथ । आश्चर्यें शोभत आगळा ॥१७॥

नाना शास्त्रें आहेत बहुत । त्या माजी मुख्य वेदांत ।

तैसा चांगदेव विराजित । सामर्थ्य अद्भुत ज्यापाशीं ॥१८॥

कां अठरा भार वनस्पती । मध्यें कल्पतरु जया रीतीं ।

तैसाचि दिसे सिद्धमूर्ती । संप्रदायी असती सभोंवते ॥१९॥

नातरी नक्षत्रांमाजी रोहिणी कांत । पूर्ण कळेनें सुशोभित ।

तैसा चांगदेव जनासि भासत । सिद्धि समस्त जयापासी ॥१२०॥

मार्गीं ज्या ज्या गांवावरुन । सहज जातसे मरुद्गण ।

क्षेत्रवासी जे संपूर्ण । पूजा घेऊन येती ॥२१॥

जे जे कामना नवस कल्पिती । त्यांची तत्काळ पुरतसे आर्ती ।

जनांत वाढली सत्कीर्ती । सर्वत्र जाणती चांगदेवा ॥२२॥

देखोनि सिद्धीचा चमत्कार । लोक दर्शना येती फार ।

जाणोनि तयाचें अंतर । घटिका चार स्थिर होती ॥२३॥

ऐशा संभ्रमें योगेश्वर । दक्षिण पंथें चालिले सत्वर ।

तों समीप उरलें अळंकापुर । भीमा तीर पंचक्रोशी ॥२४॥

पिंपळगांव नामाभिधान । तेथें भीमा तीर पुण्यवान ।

तेथूनि अळंकावती एक योजन । सभाग्यसधन ते लोक ॥२५॥

पुराण प्रसिद्ध भीमरथी । हें चांगदेवें जाणोनि निश्चितीं ।

चार घटिका स्थित राहती । नित्य नेम सारिती सकळिक ॥२६॥

मग शिष्यासी बोलावूनी । आज्ञा करिती त्या लागुनी ।

तुवां सत्वर पुढें जावोनी । वृत्तांत श्रवणीं सांग त्याच्या ॥२७॥

निवृत्तिराज ज्ञानदेव पाहीं । सोपान आणि मुक्ताबायी ।

नमस्कार करोनि त्यांचे पायीं । वृत्तांत सर्वही सांगावा ॥२८॥

आमुचाही नमस्कार सांग त्यांसी । सत्वर येतसे भेटीसी ।

चांगदेवें आज्ञा करितां ऐसी । शिष्य त्वरेसी निघाला ॥२९॥

व्याघ्रारुढ होऊनि सत्वर । मग तो पावला अळंकापुर ।

तों तिन्ही देवांचे अवतार । भिंतीवर बैसती ॥१३०॥

तंव ज्ञानदेवासि म्हणे निवृत्ती । तुम्हींच चांगदेवासि लिखित पाठविलें प्रीतीं ।

त्याचा अर्थ न समजे चित्तीं । म्हणोनि येती भेटावया ॥३१॥

आपुली सिद्धाई दाखवणें । यास्तव व्याघ्राचें केलें वहन ।

ऐसी परस्पर बोलतां खूण । तों आला ब्राह्मण सन्निध ॥३२॥

व्याघ्राखालीं उतरोनि सत्वर । घातला साष्टांग नमस्कार ।

कांहीं सांगावें जों उत्तर । तों सोपानेश्वर बोलती ॥३३॥

चौदाशें वर्षांचे भले । स्वर्गींचे मरुद्गण वांचलें ।

योगाभ्यासें काळा तें वंचिलें । ते भेटीसी आले आपुलिया ॥३४॥

तंव निवृत्ति म्हणे ज्ञानेश्वरा । संत आले आपुल्या घरा ।

तरी तयांसि जावें सामोरा । आमुच्या विचारा आलें हें ॥३५॥

ऐसें आज्ञापितां निवृत्तिराया । ज्ञानदेवें अघटित मांडिली चर्या ।

भिंतीसि म्हणती लवलाह्या । चाल चांगया सामोरीं ॥३६॥

ऐसीं मुखांतूनि अक्षरें । वदतांचि श्रीज्ञानेश्वरें ।

तों अघटित चरित्र वर्तलें खरें । तें ऐका सादरें भाविक हो ॥३७॥

तुरंग धांवे जैशा रीतीं । तैसीच सत्वर चालिली भिंती ।

आंत पाहतां दगड माती । आश्चर्य करिती जनलोक ॥३८॥

ज्ञानदेव सोपान निवृत्ती । वरी बैसल्या तिन्ही मूर्ती ।

नाव चालतसे जैशा रीती । तैसीच भिंती चालतसे ॥३९॥

क्षेत्रवासी नारीनर । तयांसि कौतुक वाटे फार ।

अवघे मिळोनि लहान थोर । मागें सत्वर धांवती ॥१४०॥

तों इकडे चांगा वटेश्वर । चौदाशें शिष्य बरोबर ।

बैसोनि येती व्याघ्रावर । धांवत समीर ज्या रीतीं ॥४१॥

जैसे गरुड आणि मारुती भक्त । उभयतांची मिळणी होत ।

कीं मित्र आणि रोहिणीकांत । गगनीं भेटत अवचित ॥४२॥

कां भूत पिशाच कूश्मांडगण । या वेष्टित येतसे त्रिलोचन ।

तों षड्‌गुण ऐश्वर्य संपन्न । आले धांवोन महाविष्णु ॥४३॥

जैसें ऋद्धि सिद्धीचें वैभव । शिष्य संप्रदायी गौरव ।

व्याघ्रावरी बैसोनि सर्व । भेटीस चांगदेव पातले ॥४४॥

इकडे भक्ति ज्ञान वैराग्य कळा । घेऊनि येतसे परब्रह्म पुतळा ।

निर्जीव भिंतीस जीव आणिला । नवल चांगयाला वाटलें ॥४५॥

म्हणे याचें कर्तृत्व अघटित जाणा । निश्चित कळलें आमुच्या मना ।

निर्जीवासिं आणिली चेतना । सामर्थ्य कोणा हें नव्हे ॥४६॥

आणि सजीव व्याघ्राचे बैसोनि पाठीं । आम्हीं काय जातो तयाचे भेटी ।

ऐसा निराभिमान होऊनि पोटीं । मग तळवटी उतरला ॥४७॥

चांगदेवाची देखोनि स्थिती । सकळ शिष्य वहनें त्यागिती ।

सर्पाचे चाबूक सोडूनि देती । मग ते प्रवेशती वारुळीं ॥४८॥

सिद्धीचा खेळ मायिक समस्त । व्याघ्रही गेले काननांत ।

जैसे मेघ दिसती गगनांत । ते नाहींसे होत क्षणमात्रें ॥२९॥

असो शिष्यां समवेत तयें क्षणीं । चांगदेव चालिले लोटांगणीं ।

सिद्धाईचा अभिमान होता मनीं । गेला निरसोनी सर्व तो ॥१५०॥

जैसा वासरमणी उदयास येत । प्रभायमान बिंब आरक्त ।

मग चंद्राच्या कळा लोपून जात । तेज अद्भुत म्हणवोनि ॥५१॥

का पराक्रम दाखविता मारुती । मग शक्तिहीन जाहला खगपती ।

तैशीच चांगदेवाची अहंता होती । चालता भिंती ते नासे ॥५२॥

चतुर्दश विद्याभ्यास केला । चौसष्टी संपूर्ण साधिल्या कळा ।

चौदाशें वर्षे देह रक्षिला । जिंकिलें काळा प्रतापें ॥५३॥

हें अवघेचि सामर्थ्य पूर्ण । लोपलें ज्ञानदेवाच्या दर्शनें ।

अरुणोदय होतांचि जाण । आकाशीं उडुगण न दिसती ॥५४॥

कां धीट पाठ कविता असतां । तो आपुलें चित्तीं मानी श्लाघ्यता ।

मग देखूनि प्रसादिक संतां । लज्जित चित्ता होतसे ॥५५॥

नातरी महासिद्धांता पासीं निश्चितीं । शब्देसि मौन धरितां श्रुती ।

दृष्टीसी देखूनि अगस्ती । मग आपांपती न गर्जे ॥५६॥

अमृतसिद्धि भेटतां सहज । मग लज्जित होतसे वैद्यराज ।

तेथें औषधाचे काय काज । चमत्कार चोज देखतां ॥५७॥

तैसें ज्ञानदेवाचें कर्तृत्व निश्चिती । निर्जीव दगडाची चाले भिंती ।

आळंदी पासोन अर्ध कोस येती । मग चांगदेव चित्तीं लज्जित ॥५८॥

व्याघ्राखालीं उतरोनि देख । सोडिले सर्पाचे चाबूक ।

सप्रेम भावाचें कौतुक । लोटांगण हरिखें घालिती ॥५९॥

निवृत्ती ज्ञानदेव सोपान । मुक्ताबाई गुण निधान ।

यांनींही चांगदेव देखोन । मग खालीं आपण उतरले ॥१६०॥

सन्निध येतां योगेश्वर । चौघेंही घालिती नमस्कार ।

चांगदेव उठविती निजकरें । मग चरणांवर लोटले ॥६१॥

परस्परें होतां भेटी । मग अलिंगनें पडली मिठी ।

सप्रेम सुखाची होतसे वृष्टी । पाहताती दृष्टीं सुरवर ॥६२॥

विमानीं बैसोनि वृंदारक । पुष्प वर्षाव करिती देख ।

म्हणती ज्ञानदेवाच्या दर्शनें अनेक । तरती लोक भूमंडळी ॥६३॥

ऐसे म्हणोनि इंद्रादिगण । पावले आपुलें स्वर्ग स्थान ।

श्रीविठ्ठल नाम संकीर्तन । लोक संपूर्ण गर्जती ॥६४॥

परस्परें बोलती त्या अवसरा । चांगदेव भेटले ज्ञानेश्वरा ।

जैसा शुक्र अभिमानाचा पुरा । तो बृहस्पतीच्या घरां आला की ॥६५॥

कां क्षीरसागराचें ऐश्वर्य थोर । त्या माजी पहुडला लक्ष्मीवर ।

म्हणोनि तयासि रत्‍नाकर । सप्रेम आदरें भेटेतसे ॥६६॥

नातरी वसिष्ठाचें सामर्थ्य देखोनी । मग तयासि भेटे विश्वामित्र मुनी ।

की हरिहरांची जाहली मिळणी । मज लागोनी तेविं वाटे ॥६७॥

परस्परें झालिया भेटी । तेथें आनंद सुखाची होतसे वृष्टी ।

ज्ञानदेव चांगयासि धरोनि मनगटीं । मग विश्रांत वटीं ते आले ॥६८॥

तया वृक्ष छायेचे तळीं । बैसली सकळ संत मंडळीं ।

विठ्ठल नामें तये वेळीं । घोष निराळीं कोंदला ॥६९॥

ज्ञानदेव निवृत्ति सोपान । मुक्ताबाई गुण निधान ।

यांसि परिपूर्ण असोनि आत्मज्ञान । परी सगुण भजन करिताती ॥१७०॥

एकीं घालूनि वज्रासन । आत्मा ब्रह्मांडासि नेला जाण ।

ते स्वरुपीं समरस होऊन । गेले विरोन देहभान ॥७१॥

जो का निर्गुण निराकार । त्यासीच पाहती निरंतर ।

ते सायुज्य मुक्ति पावोनि साचार । तदाकार जाहले कीं ॥७२॥

हे योगियांची स्थिति जाण । विराट स्वरुपीं जाहले लीन ।

परीं भक्तिसुख अंतरलें तेणें । ब्रह्मादि सुरगण इच्छिती ॥७३॥

निवृत्ति सोपान ज्ञानेश्वर । तैसे नव्हेती साचार ।

करावया विश्वोद्धार । आले साचार मृत्युलोका ॥७४॥

हे अंतरी ब्रह्मनिष्ठि पूर्णज्ञानी । असोनि तत्पर भगवद्भजनीं ।

मग सगुण स्वरुपें चक्रपाणी । तयां लागोनी भेटती ॥७५॥

अद्वैत वोळखोनी अंतरी । जो साकार मूर्तीसीं प्रेम धरी ।

तरी ते दुर्लभ चराचरीं । धुंडितां धरित्री नाढळती ॥७६॥

स्वरुपें सुंदर लावण्य सरिता । त्याही वरी महा पतिव्रता ।

तरी विरळा दृष्टीसीं धुंडूनि पाहातां । नसती बहुता या रीतीं ॥७७॥

जैसे सोज्ज्वळ सोनें बावनकस । आणि सुगंध जोडला तयास ।

दृष्टीस पडतां सावकास । तरी मोलचि नसे तया ॥७८॥

श्रुतिशास्त्रीं निपुण पाहीं । आणि शांति क्षमा आली हृदयीं ।

मी एक सर्वत्र अहंता नाहीं । तो धुंडितां ठायीं दुर्लभ ॥७९॥

उत्तम व्यवहारीं जोडिले धन । आणि निष्काम सत्पात्रीं करितां दान ।

शोधूनि पाहतां विचक्षण । तरी बहुत जन नाढळती ॥१८०॥

यथा विधि करी सत्कर्म । महा यज्ञादिक हवन ।

आणि निष्कामें करी कृष्णार्पण । हे बहुत जन नसती कीं ॥८१॥

सागर गंभीर आहे जनीं । परी क्षार लागे तयाचे पाणी ।

तैसेच योगी आत्मज्ञानी । परी विमुख सगुणीं प्रेमसुखा ॥८२॥

निवृत्ति सोपान ज्ञानेश्वर । तैसे नव्हती साचार ।

ब्रह्मनिष्ठ योगेश्वर । आणि सगुणीं तत्पर भजनासी ॥८३॥

विठ्ठल नामाचा करुनि घोष । बैसले विश्रांति वटच्छायेस ।

तंव चांगदेवें पुसिलें त्यांस । कैसे निर्जींवासि चालविलें ॥८४॥

आम्ही आपुले सिद्धीईचेनी बळें । व्याघ्र सर्प प्रांजळ केले ।

परी आपण निर्जीवासी चालविलें । हे तों अकळकळा दिसों आली ॥८५॥

ऐसें चांगदेव पुसतांचि देख । ज्ञानदेवचरणीं ठेवी मस्तक ।

मग स्वमुखें अभंग बोलीला एक । तो सकळिक जाणतसां ॥८६॥

परी त्याचा अर्थ सांगतों किंचित्‌ । तो श्रवण करा भाविक भक्त ।

संतांची वचनें असती प्राकृत । परी गर्भ बहुत त्यां माजी ॥८७॥

देव करी तरी एक नव्हे । सागरीं तारली दगडाची नाव ।

त्यावरी चालोनि वानर सर्व । लंका वैभव पाहिलें ॥८८॥

सूर्य किरणांचियावरी । राहतील मुंगिया निरंतरी ।

पीक होय अग्नि पाठारीं । एक श्रीहरी सत्तेनें ॥८९॥

तो चराचर नटला श्रीपती । पदार्थ मात्र त्याची प्रकृती ।

त्यानें आपुल्या प्रतापें निश्चिती । चालविली भिंती कौतुकें ॥१९०॥

महाभूतें पांच सार । परस्परें यांमाजी असें वैर ।

परी सख्यत्वें नांदवी श्रीधर । त्यांमाजी संचार करोनियां ॥९१॥

शून्याचें मनीं हाचि भावो । आकाशाचा पुसी न ठावो ।

निराळ म्हणतसे हा वायो । भक्षीन पहा हो क्षणमात्रें ॥९२॥

समीर म्हणतसे हा अग्न । मीं विझवीन नलगतां क्षण ।

तंव वन्ही म्हणे हें जीवन । निजांगें शोषीन मी आतां ॥९३॥

तंव पाणी म्हणतसे ही मही । मी निजांगे नासीन सर्वही ।

हें पंच भूतांत वैर सर्वदाही । मग शेषशायी करी काय ॥९४॥

पंचतत्वांत लक्ष्मीवर । निजागें करोनि संचार ।

त्यांसीं सख्यत्व करोनि फार । मित्रत्वे साचार नांदवी ॥९५॥

त्याणेंचि तुमची पुरवावया आर्ती । आपुल्या सत्तेनें चालविली भिंती ।

हें आमुचें सामर्थ्य नसे निश्चित्ती । श्रीरुक्मिणीपती तो जाणें ॥९६॥

ऐसी ज्ञानदेवाची वाणी । ऐकोनि चांगदेव लागे चरणीं ।

पुढिल अध्यायीं रसाळ बोलणीं । तरी सादर सज्जनीं परिसावीं ॥९७॥

तो दीनदयाळ कैवल्य दानी । आठवण देतसे मजलागुनी ।

महीपती त्याच्या आश्रयें करोनी । संत स्तवनी सादर ॥९८॥

स्वस्ति श्रीभक्तलीलामृतग्रंथ । श्रवणेंचि पुरवी मनोरथ ।

चतुर्थांध्याय प्रेमळ परिसोत भाविक भक्त । चतुर्थाध्याय रसाळ हा ॥१९९॥अ० ४॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2017-09-03T21:37:24.5700000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

Wheat Breeding officer, I/C Agricultural Research Station

  • गहू पैदास अधिकारी, प्रभारी, कृषि संशोधन केंद्र 
RANDOM WORD

Did you know?

गणपतीची सोंड कोणत्या दिशेला वळली आहे, यावरून पूजाअर्चेचे कांही धर्मशास्त्र आहे काय?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site