TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

श्रीमच्छङ्करदिग्विजय: - पंचदश: सर्ग:

श्रीविद्यारण्यविरचित: श्रीमच्छडरदिग्विजय: ॥


आचार्यकृतदिग्विजयवर्णनम्
अथ शिष्यवरैर्युत: सहस्रैरनुयात: स सुधन्वना च राज्ञा ।
ककुभो विजिगीषुरेष सर्वा: प्रथमं सेतुमुदारधी: प्रतस्थे ॥१॥
अभवत्‍ किल तस्य तत्र शाक्तैर्गिरिजार्चाकपटान्मधुप्रसक्तै: ।
निकटस्थवितीर्णभूरिमोदस्फुटरिखत्पटुयुक्तिमान्‍ विवाद: ॥२॥
स हि युक्तिभरैर्विधाय शाक्तान्‍ प्रतिवग्व्याहरणेऽपि तानशक्तान्‍ ।
व्दिजजातिबहिष्कृताननार्यानकरोल्लोकहिताय कर्मसेतुम्‍ ॥३॥
अभिपूज्य स तत्र रामनाथं सह पाण्डैय: स्ववशे विधाय चोलान्‍ ।
द्रविडांश्च ततो जगाम काश्चीं नगरीं हस्तिगिरेर्नितम्बकाश्चीम्‍ ॥४॥
सुरधाम स तत्र कारयित्वा परविद्याचरणानुसारि चित्रम्‍ ।
अपवार्य च तान्त्रिकानतानीद्भगवत्या: श्रुतिसम्मतां सपर्याम्‍ ॥५॥
निजपादसरोजसेवनायै विनयेन स्वयमागतानथाऽऽन्ध्रान्‍ ।
अनुगृह्य स वेकाचलेशसं प्रणिपत्याऽऽप विदर्भराजधानीम्‍ ॥६॥
अभिगम्य स भक्तिपूर्वमस्यां कृतपूज: क्रथकैशिकेश्वरेण ।
निजशिष्यनिरस्तदुष्टबुध्दीन्‍ व्यदधाद्भैअरवतन्त्रसावलम्बान्‍ ॥७॥
अभिवाद्य विदर्भराडावादीदथ कर्णाटवसुन्धरामियासुम्‍ ।
भगवन्‍ बहुभि: कपालिजालै: स हि देशो भवतामगम्यरुप: ॥८॥
न हि ते भगवद्यश: सहन्ते निहितेर्ष्या: श्रुतिषु ब्रवीम्म्यतोऽहम्‍ ।
अहिते जगतां समुत्सहन्ते महितेषु प्रतिपक्षतां वहन्ते ॥९॥
इति वादिनि भूमिपे सुधन्वा यतिराजं निजगावधिज्यधन्वा ।
मयि तिष्ठति किं भयं परेभ्यस्तव भक्ते यतिनाथ पामरेभ्य: ॥१०॥
अथ तीर्थकराग्रणी: प्रतस्थे किल कापालिकजालकं विजेतुम्‍ ।
निशमय्य तमागतं  समागात्क्रकचो नाम कपालिदेशिकाग्र्य: ॥११॥
पितृकाननभस्मनाऽनुलिप्त: करसंप्राप्तकरोटिरात्तशूल: ।
सहितो बहुभि: स्वतुल्यवेषै: स इति  स्माऽऽह महामना: सगर्व: ॥१२॥
भसितं धृतमित्यदस्तु युक्तं शुचि संत्यज्य शिर: कपालभेतत्‍ ।
वहथाशुचि खर्परं  किमर्थ न कथंकारमुपास्यते कपाली ॥१३॥
नरशीर्षकुशेशयैरलब्ध्वा रुधिराक्तैर्मधुना च भैरवार्चाम्‍ ।
उमया समया सरोरुहाक्ष्या कथमाश्लिष्टवपुर्मुदं प्रयायात्‍ ॥१४॥
इति जल्पति भैरवागमानां हृदयं कापुरुषेति तं विनिन्द्य ।
निरवासयदात्मवित्समाजात्‍ पुरुषै: स्वैरधिकारिभि: सुधन्वा ॥१५॥
भ्रुकुटीकुटिलाननश्चलोष्ठ: सितमुद्यम्य परश्वधं स मूर्ख: ।
भवतां न शिरांसि चेव्दिभिन्द्यां क्रकचो नाहमिति ब्रुवन्नयासीत्‍ ॥१६॥
रुषितानि कपालिनां कुलानि प्रलयाम्भोधरभीकरारवाणि ।
अमुना प्रहितान्यतिप्रसंख्यान्यभियातानि समुद्यतायुधानि ॥१७॥
अथ विप्रकुलं भयाकुलं तद्रुतमालोक्य महारथ: सुधन्वा ।
कुपित: कवची रथी निषडी धनुरादाय ययौ शरान्‍ विमुश्चन्‍ ॥१८॥
अवनीभृति योधयत्यरींस्तांस्त्वरयैकत्न ततोऽन्यतो नियुक्ता: ।
क्रकचेन वधाय भूसुराणां द्रुतमासेदुरुदायुधा: सहस्रम्‍ ॥१९॥
अवलोक्य कपालिसघमाराच्छमनानीकनिकाशमापतन्तम्‍ ।
व्यथिता: प्रतिपेदिरे शरण्यं शरणं शकरयोगिनं व्दिजेन्द्रा: ॥२०॥
असितोमरपट्टिशत्रिशूलै: प्रजिघांसून्‍ भृशमुज्झिताट्टहासान्‍ ।
यतिराट्‍ स चकार भस्मसात्तान्निजहुकारभुवाऽग्रिना क्षणेन ॥२१॥
नृपतिश्च शरै: सुवर्णपुडैर्विनिकृतै: प्रतिपक्षवक्तपद्मै: ।
रणरडभुवं सहस्रसघै: समलंकृत्य मुदाऽगमन्मुनीन्द्रम्‍ ॥२२॥
तदनु क्रकचो हतान्‍ स्वकीयानरुजांश्च व्दिजपुडवानुदीक्ष्य ।
अतिमात्रव्दिदूयमानचेता यतिराजस्य समीपमाप भूय: ॥२३॥
कुमताश्रय पश्य मे प्रभावं फलमाप्स्यस्यधुनैव कर्मणोऽस्य ।
इति हस्ततले दधत्कपालं क्षणमध्यापदसौ निमील्य नेत्रे ॥२४॥
सुरया परिपूरितं कपालं झटिति ध्यायति भैरवागमज्ञे ।
स निपीय तदर्धमर्धमस्या निदधार स्मरति स्म भैरवं च ॥२५॥
अथ मर्त्यशिर: कपालमाली ज्वलनज्वालजटाछटस्रिशूली ।
विकटप्रकटाट्टहासशाली पुरत: प्रादुरभून्महाकपाली ॥२६॥
तव भक्तजनद्रहं दृशा सज्जहि देवेति कपालिना नियुक्त: ।
कथमात्मनि मेऽपराध्यसीति क्रकचस्यैव शिरो जहार रुष्ट: ॥२७॥
यमिनामृषभेण संस्तुत: सन्नयमन्तर्धिमवाप देववर्य: ।
अखिलेऽपि खिले कुले खलानाममुमानर्चुरलं व्दिजा: प्रहृष्टा: ॥२८॥
यतिराडथ तेषु तेषु देशेष्विति पाषण्डपरान्‍ व्दिजान्‍ विमथ्नन्‍ ।
अपरान्तमहार्णवोपकण्ठं प्रतिपेदे प्रतिवादिदर्पहन्ता ॥२९॥
विललास चलत्तरडहस्तैर्नदराजोऽभिनयन्निगूढमर्थम्‍ ।
अवधीरितदुन्दुभिस्वनेन प्रतिवादीव महान्‍ महारेण ॥३०॥
बहुलभ्रमवानयं जडात्मा सुमनोभिर्मथितश्च पूर्वमेव ।
इति सिन्धुमुपेक्ष्य स क्षमावानिव गोकर्णमुदारधी: प्रतस्थे ॥३१॥
अवगाह्य सरित्पतिं स तत्र प्रियमासाद्य तुषारशैलपुत्र्या: ।
स्तवसत्तममद्भुतार्थचित्रं रचयामास भुजडवृत्तरम्यम्‍ ॥३२॥
तदनन्तरमागमान्तविद्यां प्रणतेभ्य: प्रतिपादयन्तमेनम्‍ ।
हरदत्तसमाह्वयोऽधिगम्य स्वगुरुं सडिरते स्म नीलकण्ठम्‍ ॥३३॥
भगवन्निह शकराभिधानो यतिरागत्य जीगीषुरार्यपादान् ।
स्ववशीकृतभट्टमण्डनादि: सह शिष्यैर्गिरिशालये समास्ते ॥३४॥
इति तव्दचनं निशम्य सम्यग्ग्रथितानेकनिबन्धरत्नहार: ।
शिवतत्परसूत्नभाष्यकर्ता प्रहसन्‍ वाचमुवाच शैववर्य: ॥३५॥
सरितां पतिमेष शोषयेव्दा सवितारं वियत: प्रपातयेव्दा ।
पटवत्सुरवर्त्म वेष्टयेव्दा विजये नैव तथाऽपि मे समर्थ: ॥३६॥
परपक्षतमिस्रचश्चदर्कैर्मम तर्कैर्बहुधा विशीर्यमाणम्‍ ।
अधुनैव मतं  निजं स पश्यत्विति जल्पन्निरगादनल्पकोप: ॥३७॥
सितभूतितरडिताखिलाडै: स्फुटरुद्राक्षकलापकम्रकण्ठै: ।
परिवीतमधीतशैवशास्त्रैर्मुनिरायान्तममुं ददर्श शिष्यै: ॥३८॥
अधिगत्य महर्षिसन्निकर्ष कविरातिष्ठिपदात्मपक्षमेष: ।
शुकतातकृतात्मशास्त्रत: प्राकपिलाचार्य इवाऽऽत्मशास्त्रपध्दा ॥३९॥
भगवन्‍ क्षणमात्रमीक्ष्यतां तत्प्रथमं तु स्फुरदुक्तिपाटवं मे ।
इति देशिकपुडवं निवार्य व्यवदत्तेन सुरेश्वर: सुधीश: ॥४०॥
सुमते तव कौशलं विजाने स्वयमेवैष मुनि: प्रतिब्रुवीतु ।
इति तं विनिवर्त्य नीलकण्ठो यतिकण्ठीरवसंमुख्यस्तदाऽऽसीत्‍ ॥४१॥
परपक्षबिसावलीमरालैर्वनैस्तस्य मतं चखण्ड दण्डी ।
अथ नीलगल: स्वपक्षरक्षां जहदव्दैतमपाकरिष्णुरुचे ॥४२॥
प्रशमिंस्तदसीति यस्त्रयीकै: कथितोऽर्थ: स न युज्यते त्वदिष्ट: ।
अभिदा तिमिरप्रकाशयो: किं घटते हन्त विरुध्दधर्मवत्त्वात्‍ ॥४३॥
रवितत्प्रतिबिम्बयोरिवाभिध्दटतामित्यपि तत्त्वतो न वाच्यम्‍ ।
मुकुरे प्रतिबिम्बितस्य मिथ्यात्वगतेर्व्योमशिवादिदेशिकोक्तया ॥४४॥
मुकुरस्थमुखस्य बिम्बवक्ताद्भिदया पार्श्वगलोकलोकनेन ।
प्रतिबिम्बतमाननं मृषा स्यादिति भावत्कमतानुगोक्तिका च ॥४५॥
न च मायिकजीवनिष्ठमौढयेश्वरसार्वज्ञविरुध्दधर्मबाधत्‍ ।
उभयोरपि चित्स्वरुपताया अविशेषादभिदैव वास्तवीति ॥४६॥
न हि मानशतै: स्थितस्य बाधाऽपरथा दत्तजलाज्जलिर्भिदा स्यात्‍ ।
विपरीतहयत्वगोत्वबाधाध्दपश्वोर्निजरुपकैक्यघुक्तया ॥४७॥
यदि मानगतस्य हानमिष्टं न भवेत्तर्हि न चेश्वरोऽहमस्मि ।
इति मानगतस्य जीवसर्वेश्वरभेदस्य न हानमप्यभीष्टम्‍ ॥४८॥
इति युक्तिशतै: स नीलकण्ठ: कविरक्षोभयदव्दितीयपक्षम्‍ ।
निगमान्तवच: प्रकाश्यमानं कलभ: पद्मवनं यथा प्रफुल्लम्‍ ॥४९॥
अथ नीलगलोक्तदोषजालो भगवानेवमवोचदस्तु कामम्‍ ।
श्रृणु तत्त्वमसीति संप्रदायश्रुतिवाक्यस्य परावरेऽभिसन्धिम्‍ ॥५०॥
ननु वाच्यगता विरुध्दताधीरिह सोऽसावितिवव्दिरोधहाने ।
अविरोधि तु वाच्यमाददैक्यं पदयुग्मं स्फुटमाह को विरोध:॥५१॥
यदिहोक्तमतिप्रसज्जनं भो न भवेन्नो हि गवाश्वयो: प्रमाणम्‍ ।
अभिदाघटकं तयोर्यत: स्यादुभयोर्लक्षणयाऽभिदानुभूति: ॥५२॥
ननु मौढयसमस्तवित्त्वधर्मान्वितजीवेश्वररुपतोऽतिरिक्तम्‍ ।
उभयो: परिनिष्ठितं स्वरुपं बत नास्त्येव यतोऽत्र लक्षणा स्यात्‍ ॥५३॥
इति चेन्न समीक्ष्यमाणजीवेश्वररुपस्य च कल्पितत्वयुक्तया ।
तदधिष्ठितसत्यवस्तुनोऽध्दा नियमेनैव सदाऽभ्युपेयताया: ॥५४॥
भवताऽपि तथा हि दृश्यदेहाद्यहमन्तस्य जडत्वमभ्युपेयम्‍ ।
परिशिष्टमुपेयमेकरुपं ननु किश्चिध्दि तदेव तस्य रुपम्‍ ॥५५॥
जगतोऽसत एवमेव युक्तया त्वनिरुप्यत्वत एव कल्पितत्वात्‍ ।
तदधिष्ठितभूतरुपमेष्यं ननु किश्चिध्दि तदीश्वरस्य सत्यम्‍ ॥५६॥
तदिह श्रुतिगोभयस्वरुपे निरुपाधौ न हि मौढयसर्ववित्त्वे ।
न जपाकुसुमात्तलोहितिम्र: स्फटिके स्यान्निरुपाधिके प्रसक्ति: ॥५७॥
अपि भेदधियो यथार्थतायां न भयं भेददृश: श्रुतिर्ब्रवीतु ।
विपरितदृशो ह्यनर्थयोगो न भिदाधीर्विपरीतधीर्यत: स्यात्‍ ॥५८॥
अभिदा श्रुतिगाऽप्यतात्त्विकी चेत्पुरुपार्थश्रवणं न तद्रतौ स्यात्‍ ।
अशिवोऽहमिति भ्रमस्य शास्त्राव्दिधुमानत्वगतेरिवास्ति बाध: ॥५९॥
तदबाधितकल्पनाक्षतिर्नो श्रुतिसिध्दात्मपरैक्यबुध्दिबाध:।
निगमात्‍ प्रबलं विलोक्यते माकरणं येन तदीरितस्य बाध: ॥६०॥
ऋषिभिर्बहुधा परात्मतत्त्वं पुरुषार्थस्य च तत्त्वमप्यथोक्तम्‍ ।
तदपास्य निरुपितप्रकारो भवताऽसौ कथमेक एव धार्य: ॥६१॥
प्रबलश्रुतिमानतो विरोधे बलहीनस्मृतिवाच एव मेया: ।
इति नीतिबलात्तयीविरुध्दं न ऋषीणां वचनं प्रमात्वमीयात्‍ ॥६२॥
ननु युक्तियुतं महर्षिवाक्यं श्रुतिवद्‍ग्राह्यतमं परं तथा हि ।
प्रतिदेहमसौ विभिन्न आत्मा सुखदु:खादिविचित्रतावलोकात्‍ ॥६३॥
यदि चाऽऽत्मन एकता तदानीमतिदु:खी युवराजसौख्यमीयात्‍ ।
अमुक: ससुखोऽमुकस्तु दु:खीत्यनुभूतिर्न भवेत्तयोरभेदात्‍ ॥६४॥
अयमेव विदन्वितश्च कर्ता न हि कर्तृत्वमचेतनस्य दृष्टम्‍ ।
अत एव भुजेर्भवेत्स कर्ता परभोक्तत्वमतिप्रसडदुष्टम्‍ ॥६५॥
पुरुषार्थ इहैष दु:खनाश: सकलस्यापि सुखस्य दु:खयुक्तवात्‍ ।
अतिहेयतया पुमर्थता नो विषयपृक्तान्नवदित्यभेद्ययुक्ते : ॥६६॥
इति चेन्न सुखादिचित्रताया मनसो धर्मतयाऽऽत्मभेदकत्वम्‍ ।
न कथश्चन युज्यते पुन: सा घटयेत्प्रत्युत मानसीयभेदम्‍ ॥६७॥
चितियोगविशेष एव देहे कृतिमत्ताघटकोऽप्यचेतने स्यात्‍ ।
तदभावत एव कर्तृता स्यान्न तृणादेरिति कल्पनं वरीय: ॥६८॥
विषयोत्थसुखस्य दु:खयुक्तवेऽप्यलयं ब्रह्मसुखं न दु:खयुक्तम्‍ ।
पुरुषार्थतया तदेव गम्यं न पुनस्तुच्छकदु:खनाशमात्रम्‍ ॥६९॥
इति युक्तिशतोपबृंहितार्थैर्वचनै: श्रुत्यवरोधमौविदल्लै: ।
यतिरात्ममतं प्रसाध्य शैवं परकृद्दर्शनदारुणैरजैपीत्‍ ॥७०॥
विजितो यत्रिभूभूता स शैव: सह गर्वेण विसृज्य च स्वभाष्यम्‍ ।
शरणं प्रतिपेदिवान्‍ महर्षि हरदत्तप्रमुखै: सहाऽ‍ऽत्मशिष्यै: ॥७१॥
यमिनामृषभेण नीलकण्ठं जितमाकर्ण्य मनीपिधुर्यवर्यम्‍ ।
सहसोदयनादय: कवीन्द्रा: परमव्दैतमुपश्चकम्पिरे स्म ॥७२॥
विषयेषु वितत्य नैजभाष्याण्यथ सौराष्ट्रमुखेषु तत्र तत्र ।
बहुधा विबुधै: प्रशस्यमानो भगवान्‍ व्दारवतीं पुरीं विवेश ॥७३॥
भुजयोरतितप्तशख चक्राकृतिलोहाहतसंभृतव्रगाका: ।
शरदण्डसहोदरोर्ध्वपुण्ड्रास्तुलसीपर्णसनाथकर्णदेशा: ॥७४॥
शतश: समवेत्य पाश्चरात्रस्त्वमृतं पश्चभिदाविदां वदन्त: ।
मुनिशिष्यवरैरतिप्रगल्भैर्मृगरजैरिव कुज्जरा: प्रभग्रा: ॥७५॥
इति वैष्णवशैवशाक्तसौरप्रमुखानात्मवशंवदान्विधाय ।
अतिवेलवचोझरीनिरस्तप्रतिवाद्युज्जयिनीं पुरीमयासीत्‍ ॥७६॥
सपदि प्रतिनादित: पयोदस्वनशककुलगेहकेकिजालै: ।
शशभृन्मुकुटार्हणामृदडध्वनिरश्रूयत तत्र मूर्छिताश: ॥७७॥
मकरध्वजविव्दिडाप्तिविव्दाञ्श्रमहृत्पुष्पसुगन्धवन्मरुद्भि: ।
अगरुद्भवधूपधूपिताशं स महाकलनिवेशनं विवेश ॥७८॥
भगवानभिवन्द्य चन्द्रमौलिं मुनिवृन्दरैरभिवन्द्यपादपद्म: ।
श्रमहारिणि मण्डपे मनोज्ञे स विशश्राम विसृत्वरप्रभाव: ॥७९॥
कवये कथयास्मदीयवार्तामिह सौम्येति स भट्टभास्कराय ।
विससर्ज वशंवदाग्रगण्यं मुनिरभ्यर्णगतं सनन्दनार्यम्‍ ॥८०॥
अभिरुपकुलावतंसभूतं बहुधाव्याकृतसर्ववेदराशिम्‍ ।
तमयत्ननिरस्तदु: सपत्नं प्रतिपद्येत्थमुवाच वावदृक: ॥८१॥
जयति स्म दिगन्तगीतकीर्तिर्भगवाञ्शकरयोगिचक्रवर्ती ।
प्रथयन्‍ परमाव्दितीयतत्त्वं शमयंस्तत्परिपन्थिवादिदर्पम्‍ ॥८२॥
स जगाद बुधाग्रणीर्भवन्तं कुमतोत्प्रेक्षितसूववृत्तिजालम्‍ ।
अभिभूय वयं त्रयीशिखानां समवादिष्म परावरेऽभिसन्धिम्‍ ॥८३॥
तदिदं परिगृह्यतां मनी षिन‍ मनसाऽऽलोच्य निरस्य दुर्मतं स्वम्‍ ।
अथवाऽस्मदुदग्रतर्कवज्रमतिघातात्‍ परिरक्ष्यतां स्वपक्ष: ॥८४॥
इति तामवहेलपूर्ववर्णा गिरमाकर्ण्य तदा स लब्धवर्ण: ।
यशसां निधिरीषदात्तरोषस्तमुवाच प्रहसन्‍ यतीन्द्रशिष्यम्‍ ॥८५॥
ध्रुवमेष न शुश्रुवानुदन्तं मम दुर्वादिवचस्ततीर्नुदन्तम्‍ ।
परकीर्तिबिसाकुरानन्दन्तं विदुषां मूर्धसु नानटत्पदं तम्‍ ॥८६॥
मम वल्गति सूक्तिगुम्फवृन्दे कणभुग्जल्पितमम्पतामुपैति ।
कपिलस्य पलायते प्रलाप: सुधियां कैव कथाऽधुनातनानाम्‍ ॥८७॥
इति वादिनमब्रवीत्‍ सनन्द: कुशलोऽथैनमविज्ञ माऽवमंस्था : ।
न हि दारितभूधरोऽपि टक:  प्रभवेव्दज्रमणिप्रभेदनाय ॥८८॥
स तमेवमुदीर्य तीर्थकीर्तेरुपकण्ठं प्रतिपद्य सव्दिदग्र्य: ।
सकलं तदवोचदानुपूर्व्या स महात्माऽपि यतीशमाससाद ॥८९॥
अथ भास्करमस्करिप्रवीरौ बहुधाक्षेपसमर्थनप्रवीणौ ।
बहुभिर्व्वनैरुदारवृत्तैर्व्यदधातां विजयैषिणौ विवादम्‍ ॥९०॥
अनयोरतिचित्रशव्दशय्यां दधतोर्दुर्नयभेदशक्तयुक्तयो: ।
पटुवादमृधेऽन्तरं तटस्था: श्रुतवन्तोऽपि न किश्चनान्वविन्दन्‍ ॥९१॥
अथ तस्य यति: समीक्ष्य दाक्ष्यं निजपक्षाब्जशरज्जाडाब्जभूतम्‍ ।
बहुधाऽऽक्षिपदस्य पक्षमार्यो विबुधानां पुरतोऽप्रभातकक्ष्यम्‍ ॥९२॥
अथ भास्करवित्स्वपक्षगुप्त्यै विधुतो वाग्ग्मिवर: प्रगल्भयुक्तया ।
श्रुतिशीर्षवच: प्रकाश्यमेवं कविरव्दैतमपाकरिष्णुरुचे ॥९३॥
प्रशमिंस्त्वदुदीरितं न युक्तं प्रकृतिर्जीवपरात्मभेदिकेति ।
न भिनत्ति हि जीवगेशगा वोभयभावस्य तदुत्तरोद्भवत्वात्‍ ॥९४॥
मुनिरेवमिहोत्तरं बभाषे मुकुरो वा प्रतिबिम्बविम्बभेदी ।
कथमीरय वक्तमात्रगश्चेचितिमात्राश्रिदियं तथेति तुल्यम्‍ ॥९५॥
चितिमात्रगप्रकृत्युपाधेर्जहतो बिम्बपरात्मपक्षपातम्‍ ।
प्रतिबिम्बितजीवपक्षपातो मुकुरस्येव विरुध्यते न जातु ॥९६॥
अविकारिनिरस्तसडबोधैकरसात्माश्रयता न युज्यतेऽस्या: ।
अत एव विशिष्टसंश्रितत्वं प्रकृते: स्यादिति नापि शकनीयम्‍ ॥९७॥
न हि मानकथा विशिष्टगत्वे भवदापादित ईक्षते तथा हि ।
अहमज्ञ इति प्रतीतिरेषा न हि मानत्वमिहाश्रुते तथा चेत्‍ ॥९८॥
अनुभव्यहमित्यपि प्रतीतेरनुभूतेश्च विशिष्टनिष्ठता स्यात्‍ ।
अजडानुभवस्य नो जडान्त: करणस्थत्वमितीष्टता न तस्या: ॥९९॥
ननु दाहकता यथाग्रियोगादधिकूटं व्यपदिश्यते तथैव ।
अनुभूतिमदात्मयोगतोऽन्त: करणे सा व्यपदिश्यतेऽनुभूति: ॥१००॥
इति चेन्मैवमिहापि तस्य मायाश्रयचिन्मात्रयुते तथोपचार: ।
न पुनस्तदुपाधियोगतोऽन्त: करणस्येति समाऽन्यथागतिर्हि ॥१०१॥
न च तत्र हि बाधकस्य सत्वादियमस्तु प्रकृतेर्न साऽस्त्यबाधात्‍ ।
इति वाच्यमिहापि तज्जचित्ते तदुपाश्रित्ययुतेश्च बाधकत्वात्‍ ॥१०२॥
अधिसुप्त्यपि चित्तवर्ति तत्स्याद्यदि चाज्ञानमिदं हृदाश्रितं स्यात् ।
तदिहास्ति न मानह्वुक्तरीत्या प्रकृतेर्दृश्यविशिष्टनिष्ठतायाम्‍ ॥१०३॥
ननु न प्रतिबन्धिकैव सुप्ताविति सा दूरत एव चिद्रतेति ।
प्रतिबन्धकशून्यता तु सुप्ते: प्रमात्मैक्यगत: सतेति वाक्यात‍ ॥१०४॥
न च तत्र च तत्स्थितिप्रतीति: सति संपद्य विदुर्न हीति वाक्यात्‍ ।
श्रुतिगीस्तसधिक्षिपत्यभावप्रतिपत्तेर्न च निह्रवोऽत्र नेति ॥१०५॥
किमु नित्यमनित्यमेव चैतत्प्रथमो नेह समस्ति युक्तयभावात्‍ ।
अनिवर्तकसत्वतोऽस्य नान्त्यो न हि भिन्द्यादविरोधि चित्प्रकाश: ॥१०६॥
न च तच्छमयेज्जड प्रकाशोऽप्यविरोधात्‍ सुतरां जडत्वतोऽस्य ।
तदिहाप्रतिबन्धकत्वमस्य प्रभवेत्‍ किंत्विह तद्‍ भ्रमाग्रहादि ॥१०७॥
इति चेदिदमीरय भ्रम: को मनुजोऽहं त्विति शेमुषीति चेन्न ।
अतिविस्मृतिशीलता तवाहो गदितु: सर्वपदार्थसकरस्य ॥१०८॥
प्रमितित्वमुपाश्रयन्‍ प्रतीतेरमुक: खण्ड इति स्वाशास्त्रसिध्दात्‍ ।
भिदभिदव्दयगोत्तरत्वहेतोर्धियमेतां तु किमित्युपेक्षसे त्वम्‍ ।॥१०९॥
अनुमानमिदं तथा च सिध्दं विमता धी: प्रमितिर्भिदाभिदत्वात्‍ ।
इह चारु निदर्शनं भवेत्‍ सा तव खण्डोऽयमिति प्रतीतिरेषा ॥११०॥
ननु संहननात्मधी: प्रमाणं न भवत्येव निषिध्दयमानगत्वात्‍ ।
इदमिति प्रतिपन्नरुप्यधीवत्प्रबला सत्प्रतिपक्षतेति चेन्न ॥१११॥
व्यभिचारयुतत्वतोऽस्य खण्ड : पशुरित्यत्र तदन्यधीस्थमुण्डे ।
इतरत्र निषिध्यमानखण्डोल्लिखितत्वेन निरुक्तहेतुमत्त्वात्‍ ॥११२॥
ननु हेतुरयं विवक्ष्यतेऽत्र प्रतिपन्नोपधिके निषेधगत्वम्‍ ।
इति चेन्न विवक्षितस्य हेतोर्व्यभिचारात्‍ पुनरप्यमुत्र चैव ॥११३॥
ननु गोत्व उपाधिके त्वमुष्य प्रतिपन्नस्य हि तत्र नो निषेध: ।
अपि तु प्रथमानमुण्ड इत्यत्र तथा च व्यभिचारिता न हेतो: ॥११४॥
इति चेन्न विकल्पनासहत्वात्‍ किमु खण्डस्य तु केवले निषेध: ।
उत गोत्वसमन्विते स मुण्डे प्रथमो नो घटते प्रसक्तयभावात्‍ ॥११५॥
न हि जात्वपि खण्डके प्रसक्त: परमुण्डास्त्विति संप्रसक्तयभाव: ।
चरमोऽपि न गोत्वयुक्तमुण्डे खलु खण्डस्य निषेधकाल एव ॥११६॥
स्वविशेषणभूतगोत्व एव स्फुटमेतस्य निषेधनं श्रुतं स्यात्‍ ।
तदिहोदितहेतुसत्त्वतोऽस्य व्यभिचारो दृढवज्रलेप एव ॥११७॥
ननु भातितरामुपाधिरत्नादलदेतव्दयवहर्तृतेति चेन्न ।
अहमोऽनुभवेन साधनव्यापकभावादवगत्यनन्तंर च ॥११८॥
ननु तव्दयवहारसंछिदाया इह तत्केन कमित्यनेन मुक्तौ ।
श्रुतिवाक्यगतेन संप्रतीतेर्व्यवहर्तुर्न कथं छिदेति चेन्न ॥११९॥
तदिदं घटते मतेऽस्मदीये तदबोधोल्लसितत्वतोऽखिलस्य ।
तदबोधलये लयोपपत्तेर्जगत: सत्यतया छिदा न ते स्यात्‍ ॥१२०॥
ननु पश्चसु तु स्थलेषु भेदो हृभिदा नो तु शरीरदेहिनोस्ते ।
प्रथितस्थलपश्चकेतरत्वात्‍ फलिता ह्यत्र तथा च हेत्वसिध्दि: ॥१२१॥
इति चेन्न विकल्पनासहत्वान्मिलितानां भिदभेदतन्त्रता किम्‍ ।
उत वा पृथगेव तत्र नाऽऽद्यो मिलिता: पश्च न हि कचिद्यत: स्यु: ॥१२२॥
चरमोऽपि न युज्यते तदाऽडाडिकभावस्य च तन्त्नता न किं स्यात्‍ ।
न च योजकगौरवं च दोष: प्रकृते तस्य तवापि सम्मतत्वात्‍ ॥१२३॥
अपि चान्यतमस्य जातितव्दत्प्रभृतीनां घटकत्व आग्रहश्चेत्‍ ।
अपि सोऽत्र न दुर्लभश्चिदात्माडकयो: कारणकार्यभावभावात्‍ ॥१२४॥
न च वाच्यमिदं परात्मजत्वात्सकलस्यापि न जीवकार्यतेति ।
तदभेदत एव  सर्वसस्याप्युपपत्तेरिह जीवकार्यताया : ॥१२५॥
तदसिध्दिमुखानुदोषानुदयादुक्तनयस्य निर्मलत्वम्‍ ।
भ्रमधीप्रमितित्ववेदिनोऽतस्तव न भ्रान्तिपदार्थ एव सिध्येत्‍ ॥१२६॥
अपि च भ्रम एष किं तवान्त: करणस्येति चिदात्मनोऽथवाऽसौ ।
परिणाम इहाऽऽदिमो न तस्याऽऽत्मगतत्वानुभवस्य भडपत्ते: ॥१२७॥
ननु रक्ततमप्रसूनयोगात्‍ स्फटिके संस्फुरणं यथाऽरुणिम्र : ।
भ्रमसंयुतचित्तयोगतोऽस्य भ्रमणस्यानुभवस्तथाऽऽत्मनि स्यात्‍ ॥१२८॥
इति चेदयमीरयाऽऽत्मयोगो भ्रमणस्याऽऽश्रित एष सन्नसन्वा ।
प्रथमो घटते न संसृजेस्तेऽपरथाख्यातिवदस्य शून्यकत्वात्‍ ॥१२९॥
चरमोऽपि न युज्यतेऽपरोक्षप्रथनस्यानुपपद्यमानताया: ।
परिणामविशेष आत्मनोऽसौ भ्रम इत्येष न युज्यतेऽन्त्यपक्ष: ॥१३०॥
असभागतयाऽऽत्मनो निरस्तेतरयुक्ते: परिणत्ययोग्यताया: ।
परिणत्ययुजेश्च योग्यतायामपि बुध्दयाकृतितश्चिदात्मनोऽस्य ॥१३१॥
न हि नित्यचिदाश्रयप्रतीच: परिणाम: पुनरन्यचित्स्वरुप: ।
गुणयो: समुदायगत्ययोगाद्रुणतावान्तरजातित: सजात्यो: ॥१३२॥
युगपत्समवैति नो हि शौक्लयव्दयकं यत्र च कुत्रचिद्यदेतत्‍ ।
ननु चिन्न गुणो गुणी तथा च प्रसरेन्नोदितदुष्टतेति चेन्न ॥१३३॥
कटकाश्रयभूतदीप्तहेम्रो रुचकाधारकभाववत्तथैव ।
अविनाशिचिदाश्रयस्य भूयोऽन्यचिदाधारतया स्थितेरयोगात्‍ ॥१३४॥
न च संस्कृतिरग्रहोऽप्यविद्या भ्रमशब्दार्थनिरुक्तयसंभवेऽपि ।
भ्रमसंज्ञितवस्त्वसंभवेन भ्रमसंपादितसंस्कृतेरयोगात्‍ ॥१३५॥
अपि नाग्रहणं चितेरभावश्चितिरुपग्रहणस्य नित्यताया: ।
तदसंभवतो न वृत्त्यभावस्तदभावेऽपि चिदात्मनोऽवभासात्‍ ॥१३६॥
न च भज्जकमीक्ष्यते न तस्योपगमे दु:खजडानृतात्मकस्य ।
इति वाच्यमखण्डवृत्तिरुढेश्वरबोधस्य निवर्तकत्वयोगात्‍ ॥१३७॥
अपि चेष्टतदन्यहेतुधीजे जगत: कृत्यकृती न ते घटेते ।
सकलव्यवहारसकरत्वात्तदलं जीवनिकाऽपि दुर्लभा ते ॥१३८॥
इति युक्तिशतैरमर्त्यकीर्ति: सुमतीन्द्रं तमतन्द्रितं स जित्वा ।
श्रुतिभावविरोधिभावभाजं विमतग्रन्थममन्थरं ममन्थ ॥१३९॥
इति भास्करदुर्मतेऽभिभूते भगवत्पादकथासुधा प्रसस्रे ।
घनवार्षिकवारिवाहजाले विगते शारदचन्द्रचन्द्रिकेव ॥१४०॥
स कथाभिरवन्तिषु प्रसिध्दान्‍ विबुधान्‍ बाणमयूरदण्डिमुख्यान्‍ ।
शिथिलीकृतदुर्मताभिमानान्निजभाष्यश्रवणोत्सुकांश्चकार ॥१४१॥
प्रतिपद्य तु बाह्‍ लिकान्‍ महर्षौ विनयिभ्य: प्रविवृण्वति स्वभाष्यम्‍ ।
अवदन्नसहिष्णव: प्रवीणा: समये केचिदथाऽऽर्हताभिधाने ॥१४२॥
ननु जीवमजीवमास्रवं च श्रितवत्संवरनिर्जरौ च बन्ध: ।
अपि मोक्ष उपैषि सप्तसंख्यान्न पदार्थान्‍ कथमेव सप्तभडया ॥१४३॥
कथयाऽऽर्हत जीवमस्तिकायं स्फुटमेवंविध इत्युवाच मौनी ।
अवदत्स च देहतुल्यमनो दृढकर्माष्टकवेष्टतश्च विव्दन्‍ ॥१४४॥
अमहाननणुर्घटादिवत्स्यात्स न नित्योऽपि च मानुषाच देहात्‍ ।
गजदेहमयन्विशेन्न कृत्स्रं प्रविशेच प्लुषिदेहमप्यकृत्स्र: ॥१४५॥
उपयान्ति च केचन प्रतीका महता संहननेन सडमेऽस्य ।
अपयान्त्यधिजग्मुषोऽल्पदेहं तदयं देहसम: समश्रुतेश्च ॥१४६॥
उपयन्त इमे तथाऽपयन्तो यदि वर्ष्मेव न  जीवतां भजेयु: ।
प्रभवेयुरनात्मन ;कथं ते कथमात्प्रावयवा: प्रयन्तु तस्मिन्‍ ॥१४७॥
जनितारहिता: क्षयेण हीना: समुपायान्त्यपयान्ति चाऽऽत्मनस्ते ।
अमुकोपचित: प्रयाति कृत्स्रं त्वमुकैश्चापचित: प्रयात्यकृत्स्रम्‍ ॥१४८॥
किमचेतनतोत चेतनत्वं वद तेषां चरमे विरुध्दमत्या ।
वपुरुन्मथितं भवेत्तु पूर्वे बत कार्त्न्येन वपुर्न चेतयेयु: ॥१४९॥
चलयन्ति रथं यथैकमत्या बहवो वाजिन एवमप्रतीता: ।
इतरेतरमडमेजयन्तु ज्ञपते चेतनतामपि प्रपद्य ॥१५०॥
बहवोऽपि नियामकस्य सत्त्वात्सुमते तत्न भजेयुरैकमत्यम्‍ ।
कथमत्र नियामकस्य तव्दव्दिरहात्‍ कस्यचिदप्यदो घटॆत ॥१५१॥
उपयान्ति च चापयान्ति जीवावयवा: किन्तु महत्तरे शरीरे ।
विकसन्ति च सकुलन्त्यनिष्टे यतिवर्यात्र निदर्शनं जलौका ॥१५२॥
यदि चैवममी सविक्रियत्वाध्दटवते च विनश्वरा भवेयु: ।
इति नश्वरताम प्रयाति जीवे कृतनाशाकृतसडमौ भवेताम्‍ ॥१५३॥
अपि चैवमलाबुवद्भवाब्धौ निजकर्माष्टकभारमग्रजन्तो: ।
सततोर्ध्वगतिस्वरुपमोक्षस्तव सिध्दान्तसमर्थितो न सिध्येत्‍ ॥१५४॥
अपि साधनभूतसप्तभडिनयमप्यार्हत नाऽऽद्रियामहे ते ।
परमार्थसतां विरोधभाजां  स्थितिरेकत्र हि नैकदा घटेत ॥१५५॥
इति माध्यमिकेषु भग्रदर्पेष्वथ भाष्याणि स नैमिशे वितत्य ।
दरदान्‍ भरतांश्च शूरसेनान्‍ कुरुपाश्चालमुखान्‍ बहूनजैषीत्‍ ॥१५६॥
पटुयुक्तिनिकृत्तसर्वशास्त्रं गुरुभटटोदयनादिकैरजय्यम्‍ ।
स हि खण्डनकारमूढदर्प बहुधा व्युद्य वशंवदं चकार ॥१५७॥
तदनन्तरमेष कामरुपानधिगत्याभिनवोपशब्दगुप्तम्‍ ।
अजयत्किल शाक्तभाष्यकारं स च भग्रो मनसेदमालुलोचे ॥१५८॥
निगमाब्जविकासिवालभानोर्न समोऽमुष्य विलोक्यते त्रिलोक्याम्‍ ।
न कथश्चन मव्दशंवदोऽसौ तदमुं दैवतकृत्यया हरेयम्‍ ॥१५९॥
इति गूढमसौ विचिन्त्य पश्चात्‍ सह शिष्यै: सहसा स्वशाक्तभाष्यम्‍ ।
परिहृत्य जनापवादभीत्या यमिन: शिष्य इवान्ववर्ततैष: ॥१६०॥
निजशिष्यपदं गतानुदीच्यानिति कृत्वाऽथ विदेहकौशलाद्यै: ।
विहितापचितिस्तथाऽडवडेष्वयमास्तीर्थ यशो जगाम गौडान्‍ ॥१६१॥
अभिभूय मुरारिमिश्रवर्य सहसा चोदयनं विजित्य वादे ।
अवधूय च धर्मगुप्तमिश्रं स्वयश: प्रौढमगापयत्स गौडान्‍ ॥१६२॥
पूर्व येन विमोहिता व्दिजवरास्तस्यासतोऽरीन्‍ कलौ
बुध्दस्य प्रबिभेद मस्करिवरस्तान्‍ भास्करादीन्‍ क्षणात्‍ ।
शास्त्रम्रायविनिन्दकेन कुधिया कूटप्रवादाग्रहा -
न्निष्णातो निगमागमादिषु मतं दक्षस्य कूटग्रहे ॥१६३॥
शाक्तै: पाशुपतैरपि क्षपणकै: कापालिकैर्वैष्णवै -
रप्यन्यैरखिलै: खिलं खलु खलैर्दुर्वादिभिर्वैदिकम्‍ ।
मार्ग रक्षितुमुग्रवादिविजयं नो मानहेतोर्व्यधा -
त्सर्वज्ञो न यतोऽस्य संभवति सम्मानग्रहग्रस्तता ॥१६४॥
दिष्टे पकजविष्टरेण जगतामाद्येन तत्सूनुभि -
र्निर्दिष्टे सनकादिभि: परिचिते प्राचेतसाद्यैरपि ।
श्रौताव्दैतपथे परात्मभिदुरान्‍ दुर्वादिन: कण्टकान्‍
प्रोध्दृत्याथ चकार तत्र करुणो मोक्षाध्वगक्षुण्णताम्‍ ॥१६५॥
शान्तिर्दान्तिविरागते ह्युपरति: क्षान्ति: परैकाग्रता
श्रध्देति प्रथिताभिरेधिततनौ षड‍वक्तवन्मातृभि: ।
भिक्षुक्षोणिपतौ पिचण्डिलतरोच्चण्डातिकण्डूचल -
त्पाखण्डासुरखण्डनैकरसिके बाधा बुधानां कुत: ॥१६६॥
यत्राऽऽरम्भजकाहलाकलकलैर्लोकायतो विद्रुत:
काणा: यत्राऽऽरम्भजकाहलाकलकलैर्लोकायतो विद्रुत:
काणा: काण्भुजास्तु सैन्यरजसा सांख्यैर्धृताऽसांख्यधी: ।
युध्दवा तेषु पलायितेषु सहसा योगा: सहैवाद्रवन्‍
को वा वादिभट: पटुर्भुवि भवेव्दस्तुं  पुरस्तान्मुने: ॥१६७॥
उच्चण्डे पणबन्धबन्धुरतरे वाचंयमक्ष्मापते:
पूर्व मण्डनखण्डने समुदभूद्यो डिण्डिमाडम्बर: ।
जाता: शब्दपरम्परास्तत इमा: पाखण्डदुर्वादिना
मद्य श्रोत्रातटाटवीषु दधते दावानलज्वालताम्‍ ॥१६८॥
बुध्दो युध्दसमुद्यत: किल पुन: स्थित्वा क्षणाव्दिद्रुत:
कोणे द्राकणभुग्व्यलीयत तम: स्तोमावृतो गौतम: ।
भग्रोऽसौ कपिल : पलायत तत: पातज्जलाश्चाज्जलिं
चक्रुस्तस्य यतीशितुश्चतुरता केनोपमीय़ेत सा ॥१६९॥
हस्तग्राहं गृहीता: कतिचन समरे वैदिका वादियोधा:
काणादाद्या: परे तु प्रसभमभिहता हन्त लोकायताद्या: ।
गाढं  बन्दीकृतास्ते सुचिरमथ पुन: स्वस्वराज्ये नियुक्ता:
सेवन्ते तं विचित्रा यतिधरणिपते: शूरता वा दया वा ॥१७०॥
शान्त्याद्यर्णववाडवानलशिखा सत्याभ्रवात्या दया -
ज्योत्स्रादर्शनिशाऽथ शान्तिनलिनीराकाशशाकद्युति : ।
आस्तिक्यद्रुमदावपावकनवज्वालावली सत्कथा -
हंसीप्रावृडखण्डि दण्डिपतिना पाखण्डवामण्डली ॥१७१॥
अव्दैतामृतवर्षिभि : पग्गुरुव्याहारधाराधरै:
कान्तैर्हन्त समन्तत: प्रसृमरैरुत्कृत्ततापत्रयै: ।
दुर्भिक्षं स्वपरैकताफलगतं दुर्भिक्षुसंपादितं
शान्तं संप्रति खण्डिताश्च निबिडा: पाखण्डचण्डातपा: ॥१७२॥
शान्तानां सुभटा: कपालिकपतद्‍ग्रहव्यापृता:
काणादप्रतिहारिण: क्षपणकक्षोणीशवैतालिका: ।
सामन्ताश्च दिगम्बरान्वयभुवश्चार्वाकवंशांकुरा
नव्या: केचिदलं मुनीश्वरगिरा नीता: कथाशेषताम्‍ ॥१७३॥
इति सकलदिशासु व्दैतवार्तानिवृतौ स्वयमथ परितस्तारायमव्दैतवर्त्म ।
प्रतिदिनमपि कुर्वन्‍  सर्वसन्देहमोक्षं रविरिव तिमिरौघे संप्रशान्ते मह: स्वम्‍ ॥
इति श्रीमाधवीये तत्तदाशाजयकौतुकी ।
संक्षेपशकरजये मार्ग: पश्चदशोऽभवम्‍ ॥१५॥
आदित: श्लोका: १७३६.

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-18T05:29:46.7530000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

तीन शेंडे, साबरबोंडें आणि लाल तोंडे, हे वाढल्‍यावांचून राहाणार नाहींत

  • कोणत्‍याहि ठिकाणी एकदां मारवाडी, निवडुंग व इंग्रज लोक यांचा प्रवेश झाला म्‍हणजे हळूहळू ते सर्व जागा व्यापून टाकल्‍याशिवाय राहात नाहीत. 
RANDOM WORD

Did you know?

गणपतीची पूजा आणि व्रत फक्त पुरूषच करतात, मग फक्त स्त्रियांसाठी गणेश व्रत आहे काय?
Category : Hindu - Puja Vidhi
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Dictionaries: 44
  • Hindi Pages: 4,328
  • Total Pages: 38,982
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Tags: 2,508
  • English Pages: 234
  • Marathi Pages: 22,630
  • Sanskrit Pages: 11,789
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.