TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

अन्तर्नलाख्यायिका

क्षेमेन्द्र संस्कृत भाषेतील प्रतिभासंपन्न ब्राह्मणकुलोत्पन्न काश्मीरी महाकवि होते.


अन्तर्नलाख्यायिका
गोमुखेनेति कथिते प्रहृष्टे नरवाहने ।
तत्स्पर्धाबन्धसंरब्धो मरुभूतिरभाषत ॥२८१॥
चन्द्रस्वामीति विप्रोऽभून्नगरे कमलाभिधे ।
भार्या देवमती नाम तस्याभूदुचितव्रता ॥२८२॥
महीपालाभिधं तस्यां स प्राप तनयं प्रियम् ।
अलंकारं निजकुले कन्यां चन्द्रवतीं तथा ॥२८३॥
कदाचिदथ दुर्भिक्षे भार्यामामन्त्र्य तां ययौ ।
श्वशुरावसथे न्यस्तं तं पुत्रं कन्यकां च ताम् ॥२८४॥
पथि ग्रीष्मोपसंतप्तं संप्राप्तो जीवनं वनम् ।
शुशोच दृष्ट्वा तृष्णार्तौ बालौ शुश्यन्मुखाम्बुजौ ॥२८५॥
निधाय तौ तथैकान्ते तदर्थं जलकाङ्क्षया ।
स व्रजञ्शबराधीशमपश्यद्दारुणाकृतिम् ॥२८६॥
तेन दुर्गोपहाराय नीते तस्मिन्निजालयम् ।
तौ बालकौ महाशोकवह्निसंतापमापतुः ॥२८७॥
ततो यदृच्छयायातो वणिक्सार्थवराभिधः ।
निजं निनाय कृपया तौ गृहं श्रुत््कथः ॥२८८॥
चन्द्रवत्या समं स्वस्रा महीपालोऽथ तद्गृहे ।
श्रुतिस्मृतिक्रियासक्तश्चिरं तस्थौ द्विजाग्रणीः ॥२८९॥
ततस्तारावलोकस्य नृपतेः सचिवो द्विजः ।
श्रीमान््तस्वामीति तं मित्रं प्राप सार्थपम् ॥२९०॥
स तद्गृहे द्विजसुतं दृष्ट्वा कन्यां च विस्मितः ।
दत्तः सार्थवरेणैव प्रीतः पुत्रपदे व्यधात् ॥२९१॥
अनन्तस्वामिनानीतौ तारापुरनिवासिनौ ।
तद्वधूभ्यां च यत्नेन सुताविति विवर्धितौ ॥२९२॥
अस्मिन्नवसरे चन्द्रस्वामी शबरमन्दिरे ।
तुष्टाव भास्करं गाधनिगडाबन्धपीडितः ॥२९३॥
तत्स्तोत्रतुष्टो भगवान्स्वप्ने शबरमंशुमान् ।
आदिदेश कृपाविष्टो द्विजोऽयं त्यज्यतामिति ॥२९४॥
तदाज्ञया परित्यक्तस्तेन सोऽथ सुताशया ।
चिन्तासंतप्तहृदयो बभ्राम निखिलां महीम् ॥२९५॥
स पृच्चन्पथिकान्सर्वाञ्शुश्राव जलधेस्तटे ।
बालौ केनापि वणीजा प्राप्तावित्यस्फुटं पथि ॥२९६॥
समुदरद्वीपविशयनगरग्रामगह्वरम् ।
स विविच्य शनैः प्राप क्षपायां निर्जनं वनम् ॥२९७॥
ददर्श मातृकास्तत्र देवतायोगिनीगणैः ।
सेविताः कलिसंसक्ता नृत्यगीररसाकुलाः ॥२९८॥
तत्रैका योगिनी प्राह निजां दृष्ट्वानुयायिनीम् ।
निरीक्ष्यमाणां विप्रं सा साभिलाषं सविभ्रमाम् ॥२९९॥
अयि किं त्वमदृष्टेऽसि विप्रेऽस्मिन्नभिलाषिणी ।
पुरा नपुंसकं प्राप सुन्दरी राजकन्यका ॥३००॥
भर्तारं निशि शय्यायां तं दृष्ट्वा दुःखिताभवत् ।
सा पित्रे प्रेशयामास दूतं सोऽप्याययौ रुषा ॥३०१॥
नपुंसकेन मत्कन्या दूषितेति रणोन्मुखः ।
भयात्तस्याथ जामाता मन्त्रेणाराध्य गुह्यकम् ॥३०२॥
अवाप्य पौरुषं लिङ्गं सिषेवे सुन्दरीं पुनः ।
त्वमप्यज्ञातशीलेऽस्मिन्मा कृथाः सादरं मनः ॥३०३॥
तामित्युक्त्वा समभ्येत्य पप्रच्छ ब्राह्मणं ततः ।
अप्यस्यां साभिलाषस्त्वं न वेति द्विज कथ्यताम् ॥३०४॥
सोऽब्रवीद्देवि मनसः स्वभावो ह्यभिलाषिता ।
किं त्वहं त्वविवेकेन रक्षाम्यनुचितादिति ॥३०५॥
तच्छ्रुत्वा वरदा देवी तस्मै नीलोत्पलं ददौ ।
सर्वार्थसिद्धिमेतेन प्राप्स्यसीत्यभिधाय सा ॥३०६॥
तत्प्राप्य स व्रजन्प्रातर्गत्वा तारापुरं शनैः ।
हा कष्टमिति शुश्राव जनकोलाहलं महत् ॥३०७॥
किमेतदिति पृष्ट्वासौ पौरेभ्यः स्वामिनो महत् ।
अनन्तस्वामिनः सूनुर्दत्तको नृपमन्त्रिणः ॥३०८॥
सर्पेण दष्टः श्रुत्वेति तमपश्यव्द्यसुं ततः ।
नीलोत्पलप्रभावेन जीवयित्वा स तं क्षणात् ॥३०९॥
कण्ठे जग्राह सोत्कण्ठं परिज्ञाय निजात्मजम् ।
ततो बन्धुमतीं नाम तनयां गुणशालिनीम् ॥३१०॥
ददौ तारावलोकोऽस्मै राज्यार्धं च नरेश्वरः ।
प्राप्तराज्यं महीपालं चन्द्रस्वामी ततः सुतम् ॥३११॥
तं रहः प्राह जननीं द्रष्टुमेहि निजां पुरीम् ।
सा हि दीर्घवियोगेन किं तु जीवति वा न वा ॥३१२॥
तामादाय पुनः पुत्र समेष्यावः क्षणादिति ।
तव संप्राप्तराज्यस्य गुरुभक्तिर्विभूषणम् ॥३१३॥
लक्ष्मीलताकुठारो हि गुरुशापः सुदुःसहः ।
चक्रस्य वणिजः पूर्वं पितुरादेशखण्डनात् ॥३१४॥
ज्वालाकुलं मूर्ध्नि चक्रं पपातात्यन्तदुःसहम् ।
पितरौ सेवमानस्य धर्मव्याधस्य कोऽ‍प्यभूत् ॥३१५॥
ज्ञानप्रकाशो येनास्य शिष्यतां मुनयो ययुः ।
इति पित्रा समादिष्टः स ययौ मातुरन्तिकम् ॥३१६॥
याते तस्मिन्वियोगार्ता बन्धुमत्यभवत्ततः ।
सा दुःखिता मातृगिरा सत्रागारमकारयत् ॥३१७॥
नानादेशगतामेकद्विजविश्रान्तिपादपम् ।
ततः संगमदत्ताख्यो द्विजन्मा तीर्थशालिनीम् ॥३१८॥
भ्रान्त्वा वसुमतीं लेभे स तत्र स्नानभोजनम् ।
बन्धुमत्या स पृष्टोऽथ वियोगे दुःखभेषजम् ॥३१९॥
उवाच पुण्ययोगेन निजं भर्तारमाप्स्यसि ।
स्वयमेव मयाश्चर्यं दृष्टं श्रृणु पतिव्रते ॥३२०॥
भ्रान्त्वा निखिलतीर्थानि हिमशैलसरोवरे ।
उत्थितं दिव्यपुरुषं दिव्याभरनभूषितम् ॥३२१॥
अपश्यं दिव्यनारीभिः सेव्यमानं सरोवरात् ।
रममाणे ततस्तस्मिंस्तत्र लीलावतीसखे ॥३२२॥
केलिक्रान्ते क्षणं सुप्ते कोऽपि राजा समाययौ ।
स समभ्येत्य निद्रालोः खङ्गं तस्यान्तिके स्थितम् ॥३२३॥
गृहीत्वा तत्प्रभावेण तं जघान पदा ततः ।
तस्मिन्निरस्ते विभ्रष्टविद्ये निपतिते तटात् ॥३२४॥
स राजा तद्वधूयुग्मं प्राप्य मामवदत्ततः ।
एष पाशुपताचार्यो मया सह पुरा व्यधात् ॥३२५॥
पातालसिद्धिखङ्गोऽयं दिव्यः प्राप्तस्ततो मया ।
छद्मना मम सुप्तस्य हृत्वा खङ्गमिमं निशि ॥३२६॥
पापः प्रयातो नभसा दिव्यस्त्रीसङ्गसिद्धिदम् ।
अद्य द्वादशभिर्लब्धः सोऽ‍यं संवत्सरैर्मया ॥३२७॥
निधनार्होऽपि न हतः सिद्धयोऽपि हृतास्तु ताः ।
इत्युक्त्वा सरसो मध्ये दिव्यमाणिक्यमन्दिरम् ॥३२८॥
सहैवामरकान्ताभ्यां स विवेश नरेश्वरः ।
इति बन्धुमती श्रुत्वा चित्रमुक्तं द्विजन्मना ॥३२९॥
बबन्ध धैर्यं धर्मस्था सती दयितसंगमे ।
कदाचिदपरोऽभ्येत्य तां द्विजः सत्रशालिकाम् ॥३३०॥
भुक्त्वा विज्ञातवृत्तान्तः प्राह बन्धुमतीं कृशाम् ।
निषधेशु नलो नाम भूपालो ललिताकृतिः ॥३३१॥
अभूद्गुणगणोद्यानविकाशकुसुमाकरः ।
मृगयारसिकः सोऽथ कदाचित्कनकप्रभाम् ॥३३२॥
बबन्ध हंसांस्ते चाहुर्मुञ्चास्मांस्त्वं महीपते ।
सुता विदर्भराजस्य भीमस्यास्ति सुमध्यमा ॥३३३॥
दमयन्तीति विख्याता वयं तत्केलिसारसाः ।
ते वयं भवता मुक्ताः करिष्यामः प्रियं तव ॥३३४॥
भविष्यसि तृतीयेन तन्मुखाम्भोजषट्पदः ।
इति श्रुत्वैव तत्याज हंसान्व्याप्तो मनोभुवा ॥३३५॥
श्रुतेनापीप्सितं वस्तु कस्य धैर्यं न कर्षति ।
ते गत्वा दमयन्त्यै तं कथयन्तो न्यवेदयन् ॥३३६॥
सौभाग्यमिव साकारं प्रत्यक्षमिव मन्मथम् ।
शनकैर्विरहक्षामौ तौ गुणाकर्णनाम्निथः ॥३३७॥
दिनैर्बभूवतुः प्रौधशरताकाण्डपाण्डुरौ ।
अथ राजसुता ध्यात्वा नलसंगमवाञ्छया ॥३३८॥
नृपेभ्यः प्राहिणोद्दूतान्पितुर्वाक्यात्सयंवरे ।
समागतेषु भूपेषु लोकपालाः समाययुः ॥३३९॥
शक्राद्या नारदगिरा कन्यावरणलोलुपाः ।
साभिलाषां नले ज्ञात्वा दमयन्तीं दृढव्रतामामम ॥३४०॥
तद्रूपा एव विविशुः स्वयंवरसभां सुराः ।
निर्विशेषान्नलान्दृष्ट्वा दमयन्ती भुवि स्थिता ॥३४१॥
छायाद्वितीयमवृणोत्परिज्ञाय नलं धिया ।
ज्ञात्वा देवाः स्वमाकारं विधाय प्रददुर्वरान् ॥३४२॥
नलरूपाय संतुष्टाः स्मरणाच्च स संनिधिम् ।
दमयन्तीं समादाय स्वपुरं नैषधे गते ॥३४३॥
द्वापरेण कलिः सार्धं कन्यालोभात्समाययौ ।
वृतस्तया नलो राजा गच्छ वृत्तः स्वयंवरः ॥३४४॥
श्रुत्वेति देववचनं वृद्धः प्रायात्कलिर्नलम् ।
तदाविष्टः स नृपतिः सगोत्रेणाथ शत्रुणा ॥३४५॥
केनापि पुष्कराख्येन जित्वारण्यं विवासितः ।
दमयन्त्या स सहितः काननं प्राप्य निर्जनम् ॥३४६॥
गृहीतुं वाससा हंसान्क्षुत्क्षामः क्षिप्रमुद्ययौ ।
कलिद्वापरनिर्दिष्टास्ते हंसास्तूर्णमंशुकम् ॥३४७॥
जह्नुस्तस्य ततः सोऽपि दयितार्धाम्बरं श्रितः ।
तावेकवसनाद्दूरं गत्वा प्राप्य वनान्तरम् ॥३४८॥
निषण्णौ स्थण्डिले तृष्णाशुष्यद्वदनपङ्कजौ ।
दमयन्त्यां प्रसुप्तायां नलः कलिविमोहितः ॥३४९॥
कृत्वा शस्त्रेण वस्त्रार्धं प्रययौ दैवविप्लुतः ।
स गत्वा पुनरभ्यायात्पुनः प्रायात्स दुःखितः ॥३५०॥
दोलाविलोलहृदयो रागान्मोहाच्च भूपतिः ।
त्रायस्वेव्ति समाकर्ण्य शब्दं गत्वा वनान्तरम् ॥३५१॥
दावानलादुज्जहार कर्कोटं पन्नगोत्तम म् ।
ततस्तद्विशफूत्कारैर्यातः क्षिप्रं विवर्णताम् ॥३५२॥
हस्वोऽविटङ्कवदनः सोऽभवन्नृपशेखरः ।
ऋतुपर्णस्य नगरीमयोध्यां प्राप्य दुःखितः ॥३५३॥
प्राप्तनागांशुकस्तस्थौ सूदसारथ्यकर्मणि ।
दमयन्ती प्रबुद्धापि प्राणनाथविनाकृता ॥३५४॥
विललापातिकरुणं दृषदामपि दारणम् ।
क्कसि मे हृदयाधीश फुल्लपद्मदलेक्षण ॥३५५॥
तां दुष्टाजगरेणाशु ग्रस्तां वा क्रोशतीं मुहुः ।
तामाकर्ण्यागतो व्याधो हत्वा दुष्टं मुमोच ताम् ॥३५६॥
ततः कामातुरो भूतकोपाद्भस्म चकार तम् ।
इति क्षामाक्षरं बाला शोचन्ती सा ययौ शनैः ॥३५७॥
कालेन वैदर्भपुरीं पितुः प्राप्य सुमध्यमा ।
एकवेणीव्रता तस्थौ नलसंगमवाञ्छया ॥३५८॥
सा ततः प्राहिणोद्विप्रान्विचेतुं निशधाधिपम् ।
पृथिवीं ते च तद्गाथा गायन्तो बभ्रमुश्चिरम् ॥३५९॥
ऋतुपर्णपुरे धीमानेको विप्रश्चरन्मुहुः ।
जगौ विगुणयंस्तत्र नलस्याद्भुतचेष्टितम् ॥३६०॥
मनोरथमपि च्छित्वा वाससोऽर्धं गतो ह्यसि ।
प्राणेश्वर प्रियां भार्यां क्क नु त्यक्त्वा विमोहिताम् ॥३६१॥
द्विजस्येत्यथ सारथ्यच्छन्नस्तुरगमन्दिरम् ।
श्रुत्वैव विकटाकारः सास्रोऽभूद्बाहुकाभिधः ॥३६२॥
सोऽब्रवीद्दैवदग्धानां दुष्कर्महतचेतसाम् ।
निकारं करुणापूर्णः सहन्ते सरलाशयाः ॥३६३॥
बाहुकस्येति वचनं श्रुत्वा साश्रुदृशो वचः ।
अयोध्यां ब्राह्मणो गत्वा दमयन्त्यै न्यवेदयत् ॥३६४॥
सापि स्वयंवरव्याजादृतुपर्ण्म महीभुजम् ।
एकेनैव निनायाह्ना लङ्घितानेकयोजनम् ॥३६५॥
स वाजिहृदयज्ञेन बाहुकेनाश्ववाहिना ।
ध्यात्वायोध्याधिपं प्राप्तं नलं सूतमशङ्कत ॥३६६॥
ऋतुपर्णप्रदिष्टं च प्राप्याक्शहृदयं नलः ।
नागांशुकेन तत्याज बाहुकस्तां विरूपताम् ॥३६७॥
कर्कोटविषदग्धोऽथ तच्छरीराद्विनिर्गतः ।
कलिर्विभीतकतरुं विवेश भयविह्वलः ॥३६८॥
ततः स्वरूपसुभगं नलं पद्मदलेक्षणम् ।
दमयन्ती समासाद्य हृष्टा निर्वॄतिमाययौ ॥३६९॥
नलोऽपि स्वपुरं गत्वा सानुगो वल्लभासखः ।
द्यूतेन पुष्करं जित्वा निजं राज्यमवाप्तवान् ॥३७०॥
इति वैदर्भतनया दयितं प्राप सुन्दरी ।
त्वमप्येवं महीपालं द्विजेन्द्रं पतिमाप्स्यसि ॥३७१॥
इत्यन्तर्नलाख्यायिका ॥१२॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2017-10-29T20:38:22.4600000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

SOMĀŚRAYĀYAṆA(सोमाश्रयायण)

  • An ancient holy place situated in the basin of the Gaṅgā. The Pāṇḍavas visited this holy place while they were on their way to Pāñcāla from Ekacakrā. It was in this place that Citraratha the Gandharva who had been defeated by Arjuna, had enjoyed bathing sports with girls. It was because of these two facts that Somāśrayāyaṇa became a holy place. [M.B. Ādi Parva, Chapter 169, Verse 3]. 
RANDOM WORD

Did you know?

What is the Sati Practice?
Category : Hindu - Beliefs
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site