TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

अध्याय ८९ वा - श्लोक १६ ते २०

श्रीकृष्णदयार्णवकृत हरिवरदा


श्लोक १६ ते २०
धर्मः साक्षाद्यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद्यशश्चात्ममलापहम् ॥१६॥

स्वागत स्वतःसिद्ध केवळधर्म । साक्षात नांदे जया पें परम । ज्ञान जें केवळ निर्भ्रम । असे उत्तम ज्यापासीं ॥३४॥
भूतभविष्यद्वर्तमान । प्रवृत्तिनिवृत्त्यात्मक संपूर्ण । अतीन्द्रिय आणि अविच्छिन्न । सर्व हें ज्ञान भगवंतीं ॥२३५॥
आणि वैराग्य ही तदन्वित । म्हणिजे धर्मज्ञानयुक्त । जें उभयानुकुल विहित । असे निश्चित ज्यापासीं ॥३६॥
धर्मज्ञानासी प्रतिकूळ । कीं तयावांचून जें निखळ । तें वैराग्य अमंगळ । परिणाम वोफळ तयाचा ॥३७॥
धर्मज्ञानेंसीं संयुक्त । तेंचि वैराग्य यथास्थित । ऐसें श्रीधरी यथार्थ । परमपूत नांदतसे ॥३८॥
अथवा पाठान्तरें प्रसिद्ध । वैराग्यचि चतुर्विध । ऐसा मुळींचा व्यासनिगद । तें ही विशद परिसिजे ॥३९॥
प्रथम वैराग्य यतमान । व्यतिरेकनामक द्वितीय जाण । ऐक्यन्दिर्याख्य तिजाची खुण । चतुर्थ पूर्ण वशीकृत ॥२४०॥
यतमान म्हणिजे तें ऐसें । परमार्थाचिया यत्नवशें । विषय जाणिजती मिथ्यासे । परि सामर्थ्य नसे तत्त्यागीं ॥४१॥
म्हणोनि विषय त्यागूं न शकतां । तदिच्छा सहमान सर्वथा । टाकणें सेवीत ही असतां । हें वैराग्य तत्वता पाहिलें म्यां ॥४२॥
याहून वैराग्य जें दुसरें । कळेल तै़सें परिसा वरें । साङ्ग यथेष्ट कां श्रणी पुरे । इन्द्रियनिकर तोषिजे ॥४३॥
तैसी विषयांची उपलब्धी । न होतां चित्ता खेद न बाधी । रसिकत्व मनीं न उठे कधीं । सर्वदा बुद्धी उदास ॥४४॥
अन्नामाजी नसतां लवण । विरस विदृश किंवा अपूर्ण । थिटें घोंगडें प्रावरण । विरंग विलक्षण खरबड ॥२४५॥
तथापि तत्सेवनीं प्रवृत्ति । शरीरनिर्वाहीं मनोवृत्ति । उत्तरोत्तर विषयाप्रैत । तोडिजे विरक्ति व्यतिरेक हें ॥४६॥
आतां तृतीय वैराग्यलक्षण । तेंही परिसोत विचक्षण । मनीं रागशैथिल्य पूर्ण । असज्जपण तन्मात्रीं ॥४७॥
जेसें मद्यपाचें चालणें । कें विरहिणीचें वर्तणें । तैसें बाह्येन्द्रियें मात्र करणें । विषयसेवन सहजगती ॥४८॥
हृदयामाजी भोगानुराग । परमसूक्ष्मत्वें अंतर्म्ग । तेणें बाह्येन्द्रियीं घडती भोग । ऐक्येन्द्रियाख्या या म्हणिजे ॥४९॥
निःशेष भोगानुरागनिवृत्ती । इन्द्रियें स्वाधीनपणें वर्तती । नियमिल्या ठायीं स्थिरावती । हें वैराग्य निश्चिती वशीकृत ॥२५०॥
एवं हें संपूर्ण चतुर्विध । वैराग्य श्रीधरीं स्वतःसिद्ध । जयाच्या लाभें भक्तवृंद । परमार्थ शुद्ध साधिती ॥५१॥
मादिसिद्धिमंत । अष्टधा ऐश्वर्य हि समस्त । जयाचे ठायीं अव्याहत । असे शाश्वत सुखदायी ॥५२॥
तेंविचि यश ही आत्ममलापह । म्हणिजे जीवाचा दुर्धर मोह । अज्ञानमय मळ तमावह । जन्मादि ज्या स्तव श्रम भोगीं ॥५३॥
तो त्रिगुणात्मक अज्ञानमळ । जयाचें यश अतिनिर्मळ । परिसतां पढतां प्राञ्जळ । जाय समूळ निश्चयें ॥५४॥
धर्मस्थापन दुष्टहनन । करावया नाना अवतरण । करूनि ऊर्ज्जित चरित पूर्ण । प्रकटती अज्ञानमळहंतें ॥२५५॥
ज्यांचिया स्मरणें ध्यानें गुणचिन्तनें । जीवांचें अज्ञान जाय नाहींपणें । स्वरूपीं समरसे अभेदज्ञानें । हें यश पावन हरी आंगीं ॥५६॥
एवं शान्ति अभय धर्म ज्ञान । वैराग्य यश ऐश्वर्य पूर्ण । श्रीरमारमणीं विराजमान । भजककल्याण ज्या योगें ॥५७॥
ऐसा प्रत्यययुक्त सुनिश्चय । अंतर्यामीं मुनिवर निश्चय । करिता जाला निःसंशय । पुढील अन्वय अवधारा ॥५८॥

मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चिनानां साधूनां यमाहुः परमां गतिम् ॥१७॥

ऋषि आपण आपणांमाजी । म्हणती निश्चयें स्वसमाजीं । शान्त्यादिसद्गुणीं युक्त कंची । भवभयभंजी परमात्मा ॥५९॥
ज्यातें आम्नायसमुच्चय । किंवा सनकादिक ऋषिवय्र । जो मुनींची परमगति होय । ऐसें निश्चयें बोलिलें ॥२६०॥
ते मुनि कवण्या प्रकारींचे । जिहीं परमार्थमननें साचें । ठाणें उठविलें कामादिकांचें । वदती वाचे शुभ शब्द ॥६१॥
मनें न इच्छिती परपीडन । जिव्हें सांडिलें दुर्भाषण । आंगें न करिती ताडन । केलें विसर्जन दंडाचें ॥६२॥
त्रिविधदंडाचा परित्याग । करूनि शान्ति जोडिली साङ्ग । कामक्रोधाचें जाळिलें दांग । जाले अभंग सुशान्त ॥६३॥
भूतमात्रीं आत्माराम । जाणोनि भेद जाळिला विषम । समता चित्तासी अत्युत्तम । बाणली निःसीम अनुभवें ॥६४॥
सर्वसाक्षित्वें उपाधिरहित । निःस्पृह होऊनि वैराग्ययुक्त । जाले अकिञ्चन स्वरूपस्थित । स्वधर्मनिरत निर्मम ॥२६५॥
जयां समान मृत्स्नाभर्म । न इच्छिती ऐन्द्रिय शर्म । उरगत्वग्वत मानिती वर्ष्म । जाणती वर्म भक्तीचें ॥६६॥
या प्रकारींचे जे मुनिगण । ऐसियांचें प्राप्तिस्थान । साक्षात परब्रह्म पूर्ण । ज्यातें सर्वज्ञ बोलिलें ॥६७॥
कीं सर्वां गतीहूनि चरमगति । जेथूनि नव्हे पुनरावृत्ति । जेथ अभेदें ज्ञानी समरसती । तो सत्वव्यक्ति श्रीविष्णु ॥६८॥
ऐसें बोलूनियां ते सुमती । या वरी आणिक जें निर्द्धारिती । भगवन्निष्ठा दृढाविती । ते परिसा युक्ती तयांची ॥६९॥

सत्वं यस्य प्रियामूर्त्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवताः । भजन्त्यनाशिषः शान्ता यं वा निपुणबुद्धयः ॥१८॥

सत्व जयाची प्रियतम मूर्ति । म्हणिजे सत्वगुणात्मक जे व्यक्ति । तेचि विशेषें ज्या आवडती । जीस्तव प्राप्ती वास्तव ॥२७०॥
आणि ब्रह्मशब्दें बोलिजे वेद । तदभिज्ञ ते ब्राह्मण विशद । ज्याचें इष्टदैवत प्रसिद्ध । त्या भजे श्द्ध सद्भावें ॥७१॥
स्वयें आपन सत्वमूर्ति । भजे सत्ववर्णां द्विजांप्रति । ज्यातें सत्वसंपन्न भजती । निपुणबुद्धि निष्काम ॥७२॥
सदसद्विचारी परम दक्ष । अवलंबिती सन्मार्गपक्ष । भक्तिज्ञानविरागाध्यक्ष । धरिती लक्ष स्वरूपीं ॥७३॥
ऐसे निपुणबुद्धि अनाशिष । म्हणिजे निष्काम जे निःशेष । केवळ शान्त निरपेक्ष । भजती ज्यास सप्रेम ॥७४॥
तरी सत्वचि कां हरीतें प्रिय । जरी ऐसा होईल संशय । तो ही अंतरीं ये प्रत्यय । विषादान्वयगुणभेदें ॥२७५॥

त्रिविधाकृतयस्तस्य राक्षसा असुराः सुराः । गुणिन्या मायया सृष्टाः सत्त्वं तत्तीर्थसाधनम् ॥१९॥

वस्तुता पाहतां आकृति त्रिधा । सत्वरजस्तमात्मका विविधा । राक्षसासुरसुराभिधा । ज्या सृजिल्या प्रसिद्धा मायेनें ॥७६॥
एकत्वीं न रमवे व्हावें बहुत । ऐसी आदिपुरुषाची अनाकलित । इछाशक्ति जे कां महत । तीसीं संकेत गुणमयी ॥७७॥
ते लाहतां प्रभूची सत्ता । गुणत्रया प्रसवूनि तत्वता । स्थूळलिङ्गात्मका अनंता । उपाधिरूपता आंतली ॥७८॥
तया उपाधीमाजी परमात्मा । जिणें गवसूनि प्रकटली गरिमा । विविधाकृति अधमोत्तमा । आणि मध्यमा लेवविल्या ॥७९॥
जेंवि घटबाहुल्यें गगनाकृति  अनेक प्रकारीं अवभासती । तेंवि वर्ष्मावच्छेदें अजस्र चित्तीं । अभेदभेदाप्रति अवगे ॥२८०॥
त्यामाजी सत्वगुणात्मक सुर । रजोगुणात्मक अनिर्ज्जर । तमप्रचुर राक्षसनिकर । एवं विस्तार हा अवघा ॥८१॥
तया भगवंताचा यया परी । मायासृष्ट गुण विकारी । तेथ सत्वरूप निजनिर्द्धारीं । कल्याणकारी शुद्धत्वें ॥८२॥
चहूं पुरुषार्थांचें कारण । जें तत्प्राप्तीचें साधन । तें सत्वचि निश्चयेंकरून । अवगम्यमान ऐसें हें ॥८३॥
जें जें कांहीं सत्वात्मक । तें तत्प्राप्तिसाधक सम्यक । कर्मधर्मदानादिक । वैराग्यविवेक तप पुण्य ॥८४॥
सत्वबुद्धीनें सत्वात्मका । भजतां करूनि दृढ विवेका । प्राणी पुरुषार्थां अशेखां । धर्मादिकां लाहातसे ॥२८५॥
एवं सकळकल्याणाचें बेज । तें तव सत्वचि पुण्यपुज्ज । तया सत्वाची मूर्ति सहज । पूर्णत्वें अज पुरुषोत्तम ॥८६॥
यास्तव साधकां मुमुक्षुवर्गा । भजनीय विष्णु संसृतिभंगा । आतां या निश्चयशतशृंगा । प्रतीतिधराङ्गा वरी स्थैर्य ॥८७॥
ऐसा मुनींचा कृतविवेक । प्रतीतिगत पारमार्थिक । कथिता जाला कवितिलक । वक्ता श्रीशुक नृपातें ॥८८॥

श्रीशुक उवाच - एवं सारस्वता विप्रा नृणां संशयनुत्तये । पुरुषस्य पदाम्भोजसेवया तद्गतिं गताः ॥२०॥

श्रीशुक म्हणे गा सुहाडा । परीक्षिति बुद्धिसुघडा । पूर्वोक्तप्रकारें निवाडा । करिते रोकडा ते जाले ॥८९॥
जे सरस्वतीतीरनिवासी । एकत्र मिनले ऋतुकार्यासी । विप्र विपश्चित विवेकराशी । कान्तदशीं प्रबुद्ध ॥२९०॥
ऐसे केवळ मुनि सर्वज्ञ । ब्रह्मानुभवें अभेद पूर्ण । परी उत्तरोत्तर नर अज्ञान । संशयापन्न स्वहितातें ॥९१॥
देवत्रयीं कोण वरिष्ठ । मोक्षप्रद भजकां इष्ट । कवणा भजिजे एकनिष्ठ । संशयाविष्ट यापरी ॥९२॥
तयांचिया संशयनिवृत्ती । कारणें इत्थंभूत सुमती । निश्चय करूनियां निगुती । भजन विहितीं विषज्जलें ॥९३॥
कीं श्रेष्ठ आचरोनि दाविती । इतरांसि लागे तत्प्रवृत्ती । निःसंषय स्वहिता भजती । सद्गति पावती तदाश्रयें ॥९४॥
जरी ते कैसे कवणा भजले । ऐसें पुससी मज तूं वहिलें । तरी जो पूर्णपनें शान्तिबहळें । सुलीन आपले स्वरूपीं ॥२९५॥
तो पुरुष परमात्मा रमेश । तयाचें पदपद्म हतकल्मष । महत्तम श्रद्धायुक्त सुरस । भजले विशेष निष्ठेनें ॥९६॥
अमळान्तरीं सच्चिदानंद । आदिपुरुषाचें जें श्रीपद । षोडशेन्द्रियोपच्चार विशद । अर्पूनि शुद्ध भजिन्नले ॥९७॥
ऐसिया सेवेनें सद्गति । म्हणिजे विष्णूची वास्तवप्राप्ती । अभेदात्मबोधें तये प्रति । पावले निश्चिती मुनिवर ॥९८॥
चतुर्थ मुक्ति जे सायुज्यता । लाभले अक्शय ते तत्वता । पुन्हा संसरणाची वार्ता । नसे सर्वथा जी योगें ॥९९॥
येथूनि संपला हा इतिहास । येथ सूचिला माधवोत्कर्ष । सर्वीं सर्वोत्तम रमाधीश । तद्भक्ति निःशेष मोक्षकर ॥३००॥
इतुकिया कथनाचें तात्पर्य । बादरायणि नृपासि काय । सूचिता जाला उपदेशप्राय । तें विद्वद्वर्य जाणती ॥१॥
सर्वांसि कळावयासाठीं । प्रकट बोलिजेल ते गोठी । स्वहिता साधकीं साधनाविष्टीं । ऐकिजे श्रुतिपुटीं विश्वासें ॥२॥
नृप विप्रशापें गतायुष । दुर्मरणास्तव कृतकल्मष । इच्छी अंतरीं केवळ मोक्ष । धरूनि लक्ष शुकवचनीं ॥३॥
कवणा देवा शरण जावें । कोण तें साधन आचरावें । ऐसिया या साशंकभावें । शुकासि दैवें पूशिलें ॥४॥
यास्तव सर्वविदें तेणें । अचुक साधन प्रौढवयुनें । आशु कैवल्याप्राप्ति जेणें । तें कथिलें कृपेनें हरिभजन ॥३०५॥
सत्यायशीवे अध्यायीं बोध । वास्तवस्वरूपाचा शुद्ध । करूनि शेखीं अभयप्रद । भजकां गोविन्द हें कथिलें ॥६॥
त्यावरी आशंकोनियां नृप । भोगी विष्णु त्यागी गरप । भोगी मोक्षद त्यागी अमूप । भोगद सकृप भजकांसी ॥७॥
कां हें ऐसें विपरीत शीळ । म्हणोनि पुसतां सौभद्रबाळ । अठ्यायशीवीं शुकें तें पघळ । कथिलें प्राञ्जळ कळेसें ॥८॥
कीं तमबाहुल्यें गुणसंवृत । शंभु केवळ सगुणमूर्त । आणि पूर्णसत्वें गुणातीत । रमानाथ परब्रह्म ॥९॥
यास्तव निर्गुण मायातीता । त्या श्रीहरीतें प्रेमें भजतां । भक्त पावती गुणातीतता । कैवल्य तत्वता सायुज्य ॥३१०॥
हा चि दृढत्वें अभिप्राय । प्रत्यया यावया व्यासतनय । सत्वपरीक्षात्मक अन्वय । मुनिकृत विस्तृत हा कथिला ॥११॥
कीं मुमुक्षु अनन्यशरण । पश्चात्तप्त विरक्त पूर्ण । विगतायुषी कृतप्रश्न । शमसंपन्न श्रद्दाळु ॥१२॥
ऐसा परीक्षिति अधिकारी । जाणोनि श्रीशुक निर्धारीं । परमसार त्या सर्वसारीं । मोक्षकारी निर्वाणींचें ॥१३॥
तें श्रीहरीचें अनन्यभजन । सर्वोत्कृष्ट अतिपावन । कथिता जाला मुनि सर्वज्ञ । भेषजीं निर्वाण सुधे परी ॥१४॥
इतिहासकथनीं अभिप्रेत । हेंचि शुकाचें इत्थंभूत । भगवन्निष्ठा यथास्थित । संशयरहित मोक्षदा ॥३१५॥
तरी श्रोतीं सुज्ञी हेचि खूण । जाणोनि कीजे भगवद्भजन । सुगम आणि मुक्तिकारण । सकळां पावन निर्धारें ॥१६॥
भेदभावना देवतान्तरीं । न धरूनि एकचि श्रीहरी । भजतां कैवल्य निर्धारीं । जें दुर्लभ अध्वरीं तपस्तीर्थीं ॥१७॥
अन्य साधनांचे सायास । स्वयें सोडुनियां निःशेष । आश्रयिजे रमाधीश । हेंचि रहस्य सर्वार्थें ॥१८॥
असो आतां हे शुकोक्तकथा । इचिया श्रवणाचें फळ तत्वता । शौनकादिकां जाला कथिता । सूत तें श्रोतां परिसिजे ॥१९॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2017-06-13T21:28:49.8870000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

पोहणारा बुडतो, लिहिणारा चुकतो, शाहणा नडतो, खेळणारा पोळतो

  • जो एखादें कार्य करतो तोच त्यामध्यें चुकी करण्याचा संभव असतो. ज्यानें कांहीं केलेंच नाहीं त्याच्या हातून चूकहि होत नाहीं. अकर्त्या मनुष्यास कांहींसच महत्त्व नसतें. 
RANDOM WORD

Did you know?

नाग आणि नागपंचमी यांचा परस्परसंबंध काय?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site