TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
मराठी मुख्य सूची|मराठी साहित्य|अनुवादीत साहित्य|निर्णयसिंधु|द्वितीय परिच्छेद|
आश्विनपौर्णमा

द्वितीय परिच्छेद - आश्विनपौर्णमा

निर्णयसिंधु ग्रंथामध्ये कोणत्या कर्माचा कोणता काल , याचा मुख्यत्वेकरून निर्णय केलेला आहे .


आश्विनपौर्णमा

आश्विनपौर्णमासीपराग्राह्या सावित्रीव्रतमंतरेणभवतोमापौर्णमास्यौपरेइतिदीपिकोक्तेः अत्रविशेषस्तिथितत्त्वेलैंगे आश्विनेपौर्णमास्यांतुचरेज्जागरणंनिशि कौमुदीसासमाख्याताकार्यालोकैर्विभूतये कौमुद्यांपूजयेल्लक्ष्मीमिंद्रमैरावतस्थितम् ‍ सुगंधिर्निशिसद्वेष अक्षैर्जागरणंचरेत् ‍ तथा निशीथेवरदालक्ष्मीः कोजागर्तीतिभाषिणी तस्मैवित्तंप्रयच्छामिअक्षैः क्रीडांकरोतियइति ।

आश्विनपौर्णमासी परा घ्यावी . कारण , " सावित्रीव्रतावांचून अमावास्या व पौर्णमासी ह्या दुसर्‍या दिवशींच्या घ्याव्या . " असेम दीपिकावचन आहे . या पौर्णिमेचे दिवशीं विशेष कृत्य सांगतो - तिथितत्त्वांत लिंगपुराणांत - " आश्विन पौर्णमासीचे दिवशीं रात्रौ जागरण करावें . ती पौर्णिमा कौमुदी म्हटली आहे . लोकांनीं ऐश्वर्यप्राप्तीकरितां ती करावी . या कौमुदीचे ठायीं रात्रौ लक्ष्मी व ऐरावतावर बसलेला इंद्र यांचें पूजन करुन सुगंधि द्रव्यें अंगास लावून उत्तम वेष ( पोषाक ) करुन फांशांनीं खेळून जागरण करावें . ’’ तसेंच " मध्यरात्रीं वरदालक्ष्मी , ‘ कोण जागरण करीत आहे , जो फांशांनीं खेळून जागरण करीत असेल त्यास मी द्रव्य देतें ’ असें बोलते . "

अत्रैवाश्वयुजीकर्मोक्तमाश्वलायनेन आश्वयुज्यामाश्वयुजीकर्मेति तच्छेषपर्वणिकार्यम् ‍ विकृतित्वात् ‍ तत्रपूर्वाह्णव्यापिनीग्राह्या दैवकर्मत्वात् ‍ आग्रयणंतुपर्वणिकार्यम् ‍ शरद्याग्रयणंनामपर्वणिस्यात्तदुच्यत इतिशौनकोक्तेः तत्रापिशेषपर्वणिकार्यमितिप्रागुक्तं तच्चव्रीहिभिरिष्ट्वाव्रीहिभिरेवयजेतयवेभ्योयवैरिष्ट्वायवैरेवयजेतव्रीहिभ्य इतिश्रुत्यादर्शपूर्णमासयोरेककर्मत्वेनैकद्रव्यनियमाद्दर्शेष्ट्याः परंपौर्णमासेष्ट्याश्चप्राग्भवतीतिहेमाद्यादयः दर्शेष्ट्याः परमुक्तमाग्रयणकंप्राक्पौर्णमासाच्चतदितिदीपिकोक्तेश्च तच्चाग्रयणंत्रेधा व्रीह्याग्रयणंयवाग्रयणंश्यामाकाग्रयणंचेति एषांकालःश्रुतौ गृहमेधीव्रीहियवाभ्यांशरद्वसंतयोर्यजेतश्यामाकैर्नीवारैर्वर्षास्वापत्कालेनान्येनपुराणैर्वेति आपस्तंबोपि वर्षासुश्यामाकैर्यजेत शरदिव्रीहिभिर्वसंतेयवैर्यथर्तुवेणुयवैरिति तत्रापिश्यामाकाग्रयणमनित्यमितरेतुअनाहिताग्नेर्नित्ये यवाग्रयणंचकार्यमितिस्मार्तवृत्तावुक्तत्वात् ‍ सूत्रेव्रीहियवदेवतासंबद्धानामेवमंत्राणामाम्नानाच्च आहिताग्नेस्तुयवाग्रयणस्याप्यनित्यत्वम् ‍ अपिवाक्रियायवेष्वितिसूत्रात् ‍ यद्वाव्रीह्याग्रयणेनसमानतंत्रता श्यामाकैस्तुप्रस्तरंकुर्यान्नाग्रयणम् ‍ यदिवातदपिसमानतंत्रमित्यादिनारायणवृत्तौपरिश्रमवतांसुलभमित्यलम् ‍ ॥

याच पौर्णिमेस आश्वयुजीकर्म आश्वलायन सांगतोः - " आश्विनी पौर्णिमेचे ठायीं आश्वयुजीकर्म करावें . " तें आश्वयुजीकर्म शेष ( उर्वरित ) पर्वाचे ठायीं करावें . कारण , ही विकृति आहे . त्या आश्वयुजीकर्माविषयीं पूर्वाह्णव्यापिनी पौर्णिमा घ्यावी . कारण , हें दैवकर्म आहे . आग्रयण तर पर्वाचे ठायीं ( अमावास्येस किंवा पौर्णमेस ) करावें . " शरदृतूंत आग्रयण पर्वाचे ठायीं होतें , तें सांगतों . " असें शौनकवचन आहे . तेंही उर्वरित पर्वाचे ठायीं करावें , असें पूर्वीं सांगितलें आहे . तें आग्रयण , " यव होण्याच्या पूर्वीं ( पौर्णिमेस ) व्रीहींनीं होम करुन ( अमावास्येस ) व्रीहींनींच होम करावा . व्रीहि होण्याच्या पूर्वीं ( पौर्णिमेस ) यवांनीं होम करुन ( अमावास्येस ) यवांनींच करावा . " ह्या श्रुतीवरुन दर्शपूर्णमासयाग हें एक कर्म असल्यामुळें एक द्रव्याचा नियम असल्याकारणानें ( आग्रयण ) दर्शेष्टीनंतर आणि पौर्णमासेष्टीच्या पूर्वीं होतें , असें हेमाद्रिप्रभृति ग्रंथकार सांगता . आणि " दर्शेष्टीनंतर व पौर्णमासेष्टीच्या पूर्वीं तें आग्रयण सांगितलें आहे . " असें दीपिकावचनही आहे . त्या आग्रयणाचे प्रकार तीन आहेत . व्रीह्याग्रयण , यवाग्रयण , आणि श्यामाकाग्रयण . ह्या आग्रयणांचा काल सांगतो श्रुतींत - " गृहस्थाश्रम्यानें शरद् ‍ ऋतूंत व्रीहींनीं आणि वसंतऋतूंत यवांनीं होम करावा . श्यामाक ( सांवे ), नीवार ( तृणधान्यें ) यांहींकरुन वर्षाऋतूंत व आपत्कालीं होम करावा . इतर द्रव्यानें किंवा जुन्या व्रीह्यादिकांनीं होम करुं नये . " आपस्तंबही - " वर्षाऋतूंत श्यामाकांनीं यजन करावें . शरदृतूंत व्रीहींनीं , वसंतांत यवांनीं यजन करावें . वेणुयवांनीं ज्या ऋतूंत उत्पन्न होतील त्या ऋतूंत यजन करावें . " त्या तीन आग्रयणांमध्यें श्यामाकाग्रयण अनित्य आहे . इतर दोन आग्रयणें तर अनाहिताग्नि ( आधान न केलेल्या ) गृहस्थाला नित्य आहेत . कारण , " व्रीह्याग्रयण करुन यवाग्रयणही करावें . " असें स्मार्तवृत्तींत सांगितलें आहे . आणि सूत्राचे ठायीं व्रीहि - यव देवतायुक्तच मंत्रही सांगितले आहेत . आहिताग्नीला तर यवाग्रयणही अनित्य आहे . कारण , ‘ अथवा क्रिया ( कर्मै ) यवांचे ठायीं होतात ’ असें सूत्र आहे . अथवा आहिताग्नीला यवाग्रयण व्रीह्याग्रयणाशीं समानतंत्रानें ( एकतंत्रानें ) होतें . श्यामाकांनीं तर प्रस्तर करावा . म्हणजे श्यामाक तृणांचा प्रस्तर ( मुष्टि ) करुन स्रुवेच्या उत्तरेस पसरुन त्याजवर स्रुचा ठेवावी , आग्रयण करुं नये . अथवा तें श्यामाकाग्रयणही एकतंत्रानें करावें इत्यादि प्रकार नारायणवृत्तींत सांगितला आहे , तो पाहण्याचा वगैरे परिश्रम करणारांस समजण्यास सुलभ आहे . इतकें सांगून पुरे करितों .

इदंचपर्वाभावेशुक्लपक्षेदेवनक्षत्रेकृत्तिकादिविशाखांतेकार्यमितिस्मृत्यर्थसारेउक्तम् ‍ बौधायनीयेकेशवस्वामिनाप्येवमुक्तम् ‍ परिशिष्टे श्यामाकैर्वीहिभिश्चैवयवैश्चान्योन्यकालतः प्राग्यष्टुंयुज्यतेवश्यंनह्यत्राग्रयणात्ययः त्रिकांडमंडनोप्येवम् ‍ यदात्वेतदाश्विनपौर्णमास्यांक्रियतेतदैककालत्वादाश्वयुजीकर्मणोस्यचसमानतंत्रताभवति तदेतद्वृत्तिकृताएकबर्हिरिध्माज्येतिसूत्रेस्पष्टमुक्तम् ‍ अस्याकरणेप्रायश्चित्तमुक्तंस्मृतिचंद्रिकायांकात्यायनेन नित्ययज्ञात्ययेचैववैश्वदेवद्वयस्यच अनिष्ट्वानवयज्ञेननवान्नप्राशनेतथा भोजनेपतितान्नस्यचरुर्वैश्वानरोभवेत् ‍ कारिकापि अकृताग्रयणोऽश्नीयान्नवान्नंयदिवैनरः वैश्वानरायकर्तव्यश्चरुः पूर्णाहुतिस्तुवेति ऋग्विधानेतु समिंद्ररायामंत्रंचवर्षेवर्षेजपेच्छतम् ‍ आग्रयणंयदान्यूनंतदासंपूर्णमेतितदित्युक्तम् ‍ एतच्चापदिमलमासेकार्यमन्यथानेतिप्रागुक्तम् ‍ अन्योप्याहिताग्न्यादिविशेषः शौनकादेर्ज्ञेय इत्यलंबहुना इत्याश्विनमासः ॥

हें आग्रयण पर्वाचे अभावीं शुक्लपक्षांत कृत्तिकांपासून विशाखांपर्यंत ह्या देवनक्षत्रांवर करावें , असें स्मृत्यर्थसारांत सांगितलें आहे . बौधायनीयांत ( बौधायनसूत्रव्याख्येंत ) केशवस्वामीनें देखील असेंच सांगितलें आहे . परिशिष्टांत " व्रीहिकालाच्या पूर्वीं श्यामाकांनीं , यवकालाच्या पूर्वीं व्रीहींनीं , श्यामाककालाच्या पूर्वीं यवांनीं होम करावा . असें केलें असतां आग्रयणाचा अतिक्रम होत नाहीं . " त्रिकांडमंडनही असेंच सांगतो . जेव्हां हें आग्रयण आश्विनपौर्णमासीस करावयाचें असेल तेव्हां आश्वयुजीकर्म व आग्रयण यांचा एक काल असल्यामुळें एकतंत्रानें होतें , तो हा प्रकार " एकबर्हिरिध्माज्यस्विष्टकृतः ’ ह्या गृह्यसूत्रावर वृत्तिकारानें स्पष्ट सांगितला आहे . आग्रयण न केलें असतां प्रायश्चित्त सांगतो - स्मृतिचंद्रिकेंत कात्यायन - " नित्ययज्ञाचा लोप असतां , सायंप्रातर्वैश्वदेवांचा लोप असतां , नवान्नानें होम न करितां नवान्नभक्षण झालें असतां , आणि पतितान्नाचें भोजन केलें असतां वैश्वानरचरु करावा . " कारिकाही - " आग्रयण केल्यावांचून जर मनुष्य नवान्न भक्षण करील तर वैश्वानरदेवतेला चरु करावा , किंवा पूर्णाहुति करावी . " ऋग्विधानांत तर - " प्रतिवर्षीं ‘ समिंद्रराया० ’ ह्या मंत्राचा शंभर जप करावा , म्हणजे जेव्हां आग्रयण न्यून झालें असेल तेव्हां तें संपूर्ण होतें " असें सांगितलें आहे . हें आग्रयण आपत्काल असतां मलमासांत करावें . आपत्काल नसतां मलमासांत करुं नये , असें पूर्वीं सांगितलें आहे . आहिताग्नि इत्यादिकांचा इतरही विशेष शौनकादि ग्रंथावरुन जाणावा . आतां बहुत सांगत नाहीं . इति आश्विनमासः ॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2013-05-31T05:34:10.1130000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

कुणबीक

  • कुणबीक जोरावर खरी, पण एक नागर नाहीं घरीं 
  • कुणब्‍याच्या घरी शेतजमीन पुष्‍कळ असते पण त्‍याच्याजवळ नेहमी साधनसामुग्री तुटपुंजी असते. इकडे म्‍हणावयाचे माझी येवढी शेती आहे वगैरे, पण पाहूं बोले तर एकहि नांगर जागेवर नसावयाचा. 
RANDOM WORD

Did you know?

’ श्रीदुर्गासप्तशती’ ग्रंथातील कांही मंत्र जीवनातील संकटे दूर करतात काय? असे कोणते मंत्र आहेत?
Category : Hindu - Traditions
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Status

  • Meanings in Dictionary: 644,289
  • Dictionaries: 44
  • Hindi Pages: 4,328
  • Total Pages: 38,982
  • Words in Dictionary: 302,181
  • Tags: 2,508
  • English Pages: 234
  • Marathi Pages: 22,630
  • Sanskrit Pages: 11,789
  • Other Pages: 1

Suggest a word!

Suggest new words or meaning to our dictionary!!

Our Mobile Site

Try our new mobile site!! Perfect for your on the go needs.