TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!

वेतालपञ्चविंशति - कथा १८

`बेताल पचीसी'  पच्चीस कथाओं से युक्त एक ग्रन्थ है । इसके रचयिता बेतालभट्ट बताये जाते हैं जो न्याय के लिये प्रसिद्ध राजा विक्रम के नौ रत्नों में से एक थे । ये कथायें राजा विक्रम की न्याय-शक्ति का बोध कराती हैं ।


कथा १८
ततः पितृवने तस्मिन् क्रव्यभक्षिभिः आवृते ।
ज्वालाविलोलरसनैः भूतैः इव चिता- अग्निभिः ॥१॥

गत्वा एव तस्याम् अक्षोभ्यः क्षपायाम् शिंशपातरुम् ।
सः त्रिविक्रमसेनः तम् आससाद पुनः नृपः ॥२॥

तत्र अपश्यत् च वेतालविकृतान् सदृश- आकृतीन् ।
उल्लम्बमानान् सुबहून् प्रेतकायान् अशङ्कितम् ॥३॥

अहो किम् एतत् किम् वा अन्यत् मायी कालम् क्षिपति अयम् ।
वेतालः मे न वेद्मि एषाम् ग्राह्यम् येन इह भूयषाम् ॥४॥

असिद्धार्थस्य चेत् रात्रिः इयम् मम गमिष्यति ।
ततः वह्निम् प्रवेक्ष्यामि न सहिष्ये तु हास्यताम् ॥५॥

इति चिन्तयतः तस्य राज्ञः विज्ञाय निश्चयम् ।
सत्त्वतुष्टः सः वेतालः स्वमायाम् संजहार ताम् ॥६॥

ततः दृष्ट्वा एकम् एव अत्र वेतालम् नृकलेवरे ।
अवतीर्य गृहीत्वा अंसे सः प्रतस्थे पुनः नृपः ॥७॥

प्रक्रामन्तम् च तम् भूयः सः वेतालः अभ्यभाषत ।
राजन् न उद्विजसे चित्रम् तत् इमाम् मे कथाम् सृणु ॥८॥

अस्ति गौरीतपःक्लेशवृतेन त्रिपुरारिणा ।
असामान्यगुणौत्कर्षलुब्धेन इव स्वयम्वृता ॥९॥

भोगवती अमरावत्योः तृतीय उज्जयिनी पुरी ।
उदारसुकृतप्राप्यनानाभोगौपबृंहिता ॥१०॥

यस्याम् स्तब्धत्वकार्कश्ये कुचेषु वरयोषिताम् ।
तासाम् एव भ्रुवोः भङ्गः लोचनेषु च चापलम् ॥११॥

तमः निशासु वक्रत्वम् यस्याम् कविवरौक्तिषु ।
मदः दन्तिषु जाड्यम् च मुक्तामलयजैन्दुषु ॥१२॥

तस्याम् चन्द्रप्रभ- आख्यस्य राज्ञः अमात्यः बहुश्रुतः ।
देवस्वामी इति अभूत् विप्रः भूरियज्ञः महाधनः ॥१३॥

तस्य कालेन तनयः चन्द्रस्वामी इति अजायत ।
सः अधीतविद्यः अपि युवा द्यूतएकव्यसनः अभवत् ॥१४॥

एकदा च द्विजसुतः चन्द्रस्वामी सः कांचन ।
द्यूतकारमहाठिण्ठाम् द्यूतेन क्रीडितुम् ययौ ॥१५॥

आश्लिष्यामः कम् अत्र इति विपद्भिः इव वीक्षितुम् ।
विक्षिप्तैः कृष्णशार- आभैः नेत्रैः अक्षैः निरन्तराम् ॥१६॥

कः सः अस्ति न श्रियम् यस्य हरामि अपि अलकापतेः ।
इति इव तन्वतीम् नादान् द्यूतकृत्कलहस्वनैः ॥१७॥

ताम् प्रविश्य क्रमात् दीव्यन् अक्षैः सः कितवैः सह ।
वस्त्र- आदि हारयित्वा अपि धनम् अन्यत् अहारयत् ॥१८॥

मृग्यमाणम् च यत् न आदात् सः तत् धनम् असंभवि ।
तद् अवष्टभ्य सभ्येन लगुडैः पर्यताड्यत ॥१९॥

लगुड- आहतसर्वाङ्गः पाषाणम् इव निःचलम् ।
कृत्वा मृतम् इव आत्मानम् तस्थौ विप्रसुतः अथ सः ॥२०॥

तथा एव दिवसान् द्वित्रान् तत्र तस्मिन् अवस्थिते ।
क्रुद्धः सः सभ्यः ठिण्ठायाम् कितवान् स्वान् अभाषत ॥२१॥

श्रिता अनेन अश्मता तावत् तत् एतम् क्षिपत क्वचित् ।
नीत्वा अन्धकूपे निःसत्त्वम् धनम् दास्यामि अहम् तु वः ॥२२॥

इति उक्ताः तेन कितवाः तम् चन्द्रस्वामिनम् ततः ।
अरण्यम् निन्युः उत्क्षिप्य दूरम् कूपगवेषिणः ॥२३॥

तत्र एकः वृद्धकितवः तान् अन्यान् एवम् अभ्यधात् ।
मृतः अयम् प्रायशः तत् किम् कूपे क्षिप्तेन नः अमुना ॥२४॥

तत् इह एव एनम् उज्झित्वा वक्ष्यामः कूपे उज्झितम् ।
इति ते तत्वचः सर्वे तथा इति प्रतिपेदिरे ॥२५॥

ततः त्यक्त्वा गतेषु एषु कितवेषु सः उत्थितः ।
चन्द्रस्वामी विवेश अत्र शून्यम् एकम् शिव- आलयम् ॥२६॥

तत्र किम्चित् समाश्वस्य चिन्तयामास दुःखितः ।
विश्वस्तः मायया कष्टम् मुषितः कितवैः अहम् ॥२७॥

तत् ईदृशः क्व गच्छामि नाग्नौपहतपांशुलः ।
पिता बन्धुः सुहृत् वा अपि दृष्ट्वा किम् हि वदेत् मम ॥२८॥

तत् संप्रति स्थितः अस्मि इह नक्तम् च क्षुत्प्रशान्तये ।
पश्यामि निर्गत्य कथम् यतिष्ये भोजनम् प्रति ॥२९॥

इति आलोचयतः तस्य क्लान्तस्य अनम्बरस्य च ।
मन्दीकृत- आतपः अस्ताद्रिम् रविः त्यक्ताम्बरः ययौ ॥३०॥

तावत् च भूतिदिग्धाङ्गः तत्र आयाति स्म तापसः ।
महाव्रती जटाशूलधरः हरः इव अपरः ॥३१॥

सः चन्द्रस्वामिनम् दृष्ट्वा कः असि इति परिपृच्छ्य च ।
स्रुत्वा तस्मात् च वृत्तान्तम् प्रह्वम् तम् तापसः अब्रवीत् ॥३२॥

त्वम् मम इह आश्रमम् प्राप्तः क्षुत्क्लान्तः अचिन्तितः अतिथिः ।
तत् उत्तिष्ठ कृतस्नानः भिक्षाभागम् मम आहर ॥३३॥

इति उक्तः व्रतिना सः अथ चन्द्रस्वामी जगाद तम् ।
विप्रः अहम् भगवन् भोक्ष्ये भिक्षाभागम् कथम् तव ॥३४॥

तत् श्रुत्वा सः व्रती सिद्धः प्रविश्य मठिकाम् निजाम् ।
इष्टसंपादिनीम् विद्याम् सस्मार अतिथिवल्लभः ॥३५॥

संस्मृतौपस्थिताम् ताम् च किम् करोमि इति वादिनीम् ।
अमुष्य आतिथ्यम् अतिथेः कुरुष्व इति शशास ताम् ॥३६॥

तथा इति उक्ते तया तत्र सौद्यानम् साङ्गनाजनम् ।
पुरम् सौवर्णम् उत्पन्नम् चन्द्रस्वामी ददर्श सः ॥३७॥

विस्मितम् च तम् अभ्येत्य तस्मात् वाराङ्गनाः पुरात् ।
ऊचुः उत्तिष्ठ भद्र एहि स्नाहि भुङ्क्ष्व त्यज श्रमम् ॥३८॥

इति उक्त्वा अभ्यन्तरम् नीत्वा स्नापयित्वा अनुलिप्य च ।
ताभिः सः दत्तसत्वस्त्रः निन्ये अन्यत् वासकौत्तमम् ॥३९॥

तत्र अन्तः सः ददर्श एकाम् प्रधानयुवतिम् युवा ।
सर्वाङ्गसुन्दरीम् धात्रा कौतुकात् इव निर्मिताम् ॥४०॥

तया सः सौत्कया उत्थाय स्व- आसनार्धौपवेशितः ।
बुभुजे दिव्यम् आहारम् तया एव अत्र समम् ततः ॥४१॥

भुक्तपक्वफलस्वादुताम्बूलः स्वरसेन च ।
पर्यङ्कशयने भेजे तत्संभोगसुखम् निशि ॥४२॥

प्रातः प्रबुद्धः च अपश्यत् तत् एव अत्र शिव- आयलम् ।
न अपि दिव्याङ्गनाम् न अपि पुरम् तत् न परिच्छदम् ॥४३॥

ततः सः विग्नः निर्यातम् मठिकातः स्मित- आननम् ।
पृष्टरात्रिसुखम् प्रातः तापसम् तम् व्यजिज्ञपत् ॥४४॥

तत्प्रसादात् अहम् रात्रौ उषितः भगवन् सुखम् ।
किम् तु यास्यन्ति मे प्राणाः तया दिव्यस्त्रिया विना ॥४५॥

तत् श्रुत्वा सः तपस्वी तम् हसन् कारुणिकः अब्रवीत् ।
इह एव आस्स्व पुनः नक्तम् भविष्यति तथा एव ते ॥४६॥

इति उक्ते व्रतिना तेन तत्युक्त्य एव प्रतिक्षपम् ।
चन्द्रस्वामी अत्र सः अभुङ्क्त भोगान् तान् तत्प्रसादतः ॥४७॥

बुद्ध्वा च तम् शनैः विद्याप्रभावम् विधिचोदितः ।
एकदा तापसैन्द्रम् तम् सः प्रसाद्य अन्वयाचत ॥४८॥

सत्यम् कृपा चेत् भगवन् मयि ते शरण- आगते ।
तत् एताम् देहि मे विद्याम् यत्प्रभावः अयम् ईदृशः ॥४९॥

इति ब्रुवाणम् निर्बन्धात् तम् प्रत्याह सः तापसः ।
असाध्या तव विद्या इयम् साध्यते अन्तर्जले हि असौ ॥५०॥

तत्र च एषा सृजति आशु जपतः साधकस्य तत् ।
मायाजालम् विमोहाय येन सिद्धिम् न सः अश्नुते ॥५१॥

सः हि तत्र पुनः जातम् बालम् आत्मानम् ईक्षते ।
ततः युवानम् उद्व्यूढदारम् जात- आत्मजम् तथा ॥५२॥

सुहृत् मे अयम् अयम् शत्रुः इति मिथ्या सः मुह्यति ।
न च स्मरति जन्म इदम् न विद्यासाधने क्रियाम् ॥५३॥

यः तु त्रिःअष्टवर्षः सन् गुरुविद्याप्रबोधितः ।
जन्म स्म्र्त्वा विदित्वा तत् धीरः मायाविजृम्भितम् ॥५४॥

तत्वशः अपि अत्र कुरुते तथा एव अग्निप्रवेशनम् ।
परमार्थम् जलौत्तीर्णः सिद्धविद्यः सः पश्यति ॥५५॥

अन्यस्य न परम् विद्या शिष्यस्य एषा हि सिध्यति ।
अस्थानार्पणतः यावत् गुरोः अपि विनश्यति ॥५६॥

मत्सिद्ध्या एव फले सिद्धे किम् ग्रहेण अमुना तव ।
मत्सिद्धिहान्या मा जातु तव एतत् अपि नङ्क्ष्यति ॥५७॥

एवम् तपस्विना उक्ते अपि चन्द्रस्वामी ग्रहेण सः ।
शिक्ष्यामि सर्वम् मा भूत् वः चिन्ता अत्र इति तम् अब्रवीत् ॥५८॥

ततः अस्मै प्रतिपेदे ताम् विद्याम् दातुम् सः तापसः ।
बत आश्रितानुरोधेन किम् न कुर्वन्ति साधवः ॥५९॥

ततः नीत्वा नदीतीरम् सः तम् स्म आह महाव्रती ।
वत्स विद्याम् जपन् मायाम् यदि द्रक्ष्यसि ताम् तदा ॥६०॥

माया- अग्निम् एव प्रविशेः विध्यया बोधितः मया ।
अहम् च तावत् स्थास्यामि तव इह एव नदीतटे ॥६१॥

इति उक्त्वा अध्यापयामास तम् आचान्तम् शुचिम् शुचिः ।
सः चन्द्रस्वामिनम् विद्याम् सम्यक् ताम् व्रतिनाम् वरः ॥६२॥

ततः तीरे स्थिते तस्मिन् गुरौ मूर्ध्ना प्रणम्य तम् ।
चन्द्रस्वामी सः रभसात् नदीम् अवततार ताम् ॥६३॥

तस्याम् अन्तःजले विद्याम् ताम् जपन् सहसा एव सः ।
तत्मायामोहितः मिथ्या सर्वम् विस्मृत्य जन्म तत् ॥६४॥

वीक्षते यावत् अन्यस्याम् उत्पन्नः स्व- आत्मना पुरि ।
पुत्रः विप्रस्य कस्य अपि बुद्धिम् सः शनकैः गतः ॥६५॥

कृतौपनयनः अधीतविद्यः दारान् अवाप्य च ।
तत्दुःखसुखसंमूढः संपूर्णः अपत्यवान् क्रमात् ॥६६॥

ततः च अत्र सुतस्नेहस्वीकृतः तत् तत् आचरत् ।
स्थितः बद्धरतिः सार्धम् पितृभ्याम् बन्धुभिः तथा ॥६७॥

एवम् जन्मान्तरम् मिथ्या तस्य अनुभवतः अत्र सः ।
काले प्रबोधिनीम् विद्याम् गुरुः प्रायुङ्क्त तापसः ॥६८॥

सः तत्विद्याप्रयोगेण सद्यः तेन प्रबोधितः ।
स्मृत्वा आत्मानम् गुरुम् तम् च मायाजालम् अवेत्य तत् ॥६९॥

उद्यतः अग्निप्रवेशाय दिव्यासाध्यफल- आप्तये ।
पर्यवारि निषेधद्भिः वृद्ध- आप्तगुरुबन्धुभिः ॥७०॥

बहुधा बोध्यमानः अपि तैः दिव्यसुखलोलुपः ।
सः सज्जितचितम् प्रायात् नदीतीरम् सबान्धवः ॥७१॥

दृष्ट्वा अत्र वृद्धौ पितरौ भार्याम् च मरणौद्यताम् ।
क्रन्दन्ति बालापत्यानि सः अथ मोहात् अचिन्तयत् ॥७२॥

कष्टम् म्रियन्ते स्वजनाः सर्वे मे विशतः अनलम् ।
न च जानामि किम् सत्यम् गुरोः तत् वचनम् न वा ॥७३॥

तत् किम् नु प्रविशामि अग्निम् उत न प्रविशामि किम् ।
अथवा तत् कथम् मिथ्या स्यात् संवादि गुरोः वचः ॥७४॥

तत् विशामि अनलम् कामम् इति अन्तः प्रविमृश्य सः ।
अग्निप्रवेशम् विदधे चन्द्रस्वामी किल द्विजः ॥७५॥

अनुभूतहिमस्पर्शः वह्नेः च सः सविस्मयः ।
शान्तमायः नदीतीरात् उत्थाय उपययौ तटम् ॥७६॥

तत्र स्थितम् च दृष्ट्वा तम् गुरुम् नत्वा च पादयोः ।
पृच्छन्तम् च अग्निशैत्यान्तम् स्वम् उदन्तम् अबोधयत् ॥७७॥

ततः तम् सः गुरुः प्राह वत्स शङ्के कृतः त्वया ।
अपचारः अत्र शीतः ते कथम् जातः अग्निः अन्यथा ॥७८॥

अदृष्टम् एतत् एतस्याः विद्यायाः साधने यतः ।
एतत् गुरोः वचः श्रुत्वा चन्द्रस्वामी जगाद सः ॥७९॥

न अपचारः मया कःचित् विहितः भगवन् इति ।
ततः सः तत्गुरुः विद्याम् जिज्ञासुः ताम् समस्मरत् ॥८०॥

न च सा आविःअभूत् तस्य न तत्शिष्यस्य तस्य वा ।
नष्टविद्यौ अथ उभौ तौ विषण्णौ जग्मतुः ततः ॥८१॥

इति आख्याय कथाम् अथ वेतालः पृष्टवान् सः तम् भूयः ।
पृथ्वीपतिम् त्रिविक्रमसेनम् समयम् निगद्य पूर्वौक्तम् ॥८२॥

राजन् संशयम् एतम् छिन्द्धि मम ब्रूहि हेतुना केन ।
विहिते अपि यथा उद्दिष्टे कर्मणि विद्या उभयोः तयोः नष्टा ॥८३॥

एतत् सः वेतालवचः निशम्य तम् प्रत्यवोचत् मनुजैन्द्रवीरः ।
जाने भवान् मे क्षिपति इह कालम् योग- ईश्वर एवम् तत् अपि ब्रवीमि ॥८४॥

न दुष्करेण अपि हि कर्मण एव शुद्धेन सिद्धिः पुरुषस्य लभ्या ।
यावत् न निष्क्रम्य विकल्पशुद्धम् धीरम् मनः निर्मलसत्त्ववृत्ति ॥८५॥

तस्य अत्र मन्दस्य तु विप्रयूनः चित्तम् प्रबुध्य अपि विकल्पते स्म ।
विद्या न सा तेन गता अस्य सिद्धिः अस्थानदानात् च गुरोः विनष्टा ॥८६॥

इति तस्य नृपस्य सृष्टवाचः बत वेतालवरः अंसतः सः भूयः ।
निजम् एव पदम् ययौ अलक्ष्यः नृपतिः तम् तथा एव सः अन्वयासीत् ॥८७॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2016-11-11T11:55:43.9600000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

राजा उदार झाला नि हातीं भोपळा दिला

  • एका गांवांत दोन शेतकरी होते. त्यांच्या राजाचा वाढदिवस जवळ आलासें पाहून त्यांनीं राजाला नजराणा म्हणून आपल्याकडून कांहीं वस्तु देण्याचें ठरविलें. योग्यवेळीं ते दरबारीं गेले. पहिल्या शेतकर्‍यानें आपल्या शेतांत पिकलेले उत्तम भोपळे राजाला नजर केले. तेव्हां राजानें त्याला आपल्या गळयांतील कंठा बक्षिस दिला. दुसरा शेतकरी छाकटा होता. त्यानें विचार केला कीं, भोपळयासारखी कवडीमोल वस्तु नजर केल्यावर राजानें आपल्या गांवकर्‍याला कंठा दिला तेव्हां आपण त्याला किंमती वस्तु नजर करुं म्हणजे आपल्याला मोठें बक्षिस मिळेल. त्याप्रमाणें त्यानें दोन उत्तम गाई राजाला नजराणा म्हणून दिल्या. राजानें त्याचा भाव ओळखला नि त्याला पहिल्या शेतकर्‍यानें दिलेला भोपळा बक्षिसादाखल दिला. सदर गोष्टीवरुन ही म्हण प्रचारांत आली आहे. मोठयाकडून मोठी अपेक्षा करावी, पण त्यानें उदारतेचा आव आणून अल्पसें द्यावें तशांतली गत. 
RANDOM WORD

Did you know?

तेल आणि तूप दिवा एकत्र का लावूं नये?
Category : Hindu - Puja Vidhi
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site