TransLiteral Foundation

रसहृदयतंत्र - अध्याय ८

प्रसिद्ध रसायनशास्त्री श्री गोविन्द भगवतपाद जो शंकराचार्य के गुरु थे, द्वारा रचित ‘रसहृदयतन्त्र' ग्रंथ काफी लोकप्रिय है।


अध्याय ८
जीर्णाभ्रको रसेन्द्रो दर्शयति घनानुरूपिणीं छायां ।
कृष्णां रक्तां पीतां सितां तथा संकरैर्मिश्रां ॥१॥
कृष्णाभ्रकेण बलवदसितरागैर्युज्यते रसेन्द्रस्तु ।
श्वेतै रक्तैः पीतैर्वह्नेः खलु वर्णतो ज्ञेयः ॥२॥
अथ निजकर्मे वर्णं न जहाति यदा स रज्यते रागैः ।
क्रमशो हि वक्ष्यमाणैर्निर्णिक्तो रंजनं कुरुते ॥३॥
बलमास्तेऽभ्रकसत्वे जारणरागाः प्रतिष्ठितास्तीक्ष्णे ।
बन्धश्च सारलोहे सारकमथ नागवंगाभ्यां ॥४॥
क्रामति तीक्ष्णेन रसस्तीक्ष्णेन च जीर्यते क्षणाद्ग्रासः ।
हेम्नो योनिस्तीक्ष्णं रागान्गृह्णाति तीक्ष्णेन ॥५॥
(तीक्ष्णलोहः: चारण, जारण) तदपि च दरदेन हतं कृत्वा माक्षिकेण रविसहितं ।
वासितमपि वासनया घनवच्चार्यं च जार्यं च ॥६॥
(रञ्जनः: ) कान्तं वा तीक्ष्णं वा काञ्चीं वा वज्रसस्यकादीनां ।
एकतमं सर्वं वा रसरंजने संकरोऽभीष्टः ॥७॥
कुटिले बलमभ्यधिकं रागस्तीक्ष्णे तु पन्नगे स्नेहः ।
रागस्नेहबलानि तु कमले शंसन्ति धातुविदः ॥८॥
सर्वैरेभिर्लोहैर्माक्षिकनिहतैस्तथा द्रुतैर्गर्भे ।
विडयोगेन तु जीर्णो रसराजो रागमुपयाति ॥९॥
तालकदरदशिलाभिः स्नेहक्षाराम्ललवणसहिताभिः ।
समकद्विगुणत्रिगुणान्पुटो वहेद्वंगशस्त्रादीन् ॥१०॥
रक्तस्नेहनिषेकैः शेषं कुर्याद्रसस्य कृष्टिरियं ।
चारणजारणमात्रात्कुरुते रसमिन्द्रगोपनिभं ॥११॥
अथवा केवलं अमलं कमलं दरदेन वापितं कुरुते ।
त्रिगुणं हि चीर्णजीर्णं लाक्षारससन्निभं सूतं ॥१२॥
रक्तगणगलितपशुजलभावितताप्यगन्धकशिलानां ।
एकेन वापितमृतं कमलं रञ्जयति रसराजं ॥१३॥
बाह्यो गन्धकरागो विलुलितरागे मनःशिलाताले ।
माक्षिकसत्वरसकौ द्वावेव हि रञ्जने शस्तौ ॥१४॥
क्रमवृत्तौ रविरसकौ संशुद्धौ मूकमूषिकाध्मातौ ।
त्रिगुणं चीर्णो जीर्णो हेमाभो जायते सूतः ॥१५॥
अथ कृष्णाभ्रकचूर्णं पुटितं रक्तं भवेत्तथा सकलं ।
त्रिगुणं चीर्णो जीर्णो हेमद्रुतिसन्निभः सूतः ॥१६॥
त्रिगुणेन माक्षिकेण तु कनकं च मृतं रसकतालयुतं ।
पटुसहितं तत्पक्वं हण्डिकया यावदिन्द्रगोपनिभं ॥१७॥
तच्चूर्णं सूतवरे त्रिगुणं चीर्णं हि जीर्णं तु ।
द्रुतहेमनिभः सूतो रञ्जति लोहानि सर्वाणि ॥१८॥
(बीज्जारण् का महत्त्व्) पत्रादष्टगुणं सत्वं सत्वादष्टगुणा द्रुतिः ।
द्रुतेरष्टगुणं बीजं तस्माद्बीजं तु जारयेत् ॥१९॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2015-06-24T13:50:06.3700000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

नसता

  • वि. १ अस्तित्वांत नसलेला ; अविद्यमान . हठे बाई कैसी धरुनि बससि गोष्टि नसती । - सारुह ६ . १२२ . २ खरी , प्रत्यक्ष नसलेली ; खोटी ; निराधार . हा कर्मभोग ओढवला सायासी । नसतेच विघ्न हे । - शनि ६८ . ईश्वर होतां पाठमोरा । नसतीच विघ्ने येती घरा । ३ अनावश्यक ; फाजील ; अवास्तव . तूं फार करितोसि टवाळी । नसतीच चढविली कळी । - शनि ७० . जसेः - नसता कारभार = उगाच लुडबुड करणे ; नसता खर्च = अवास्तव , उगाच आलेला खर्च ; नसता उपद्रव = कारण नसतां , स्वतःचा दोष नसतां झालेला त्रास . ४ नुकसानीचा ; तोट्याचा . जसेः - नसता उद्योग - धंदा - व्यवहार - व्यापार . ५ गरीब ; अकिंचन ; दरिद्री . ६ ( गरीबाच्या येथे गडीमाणसे नसतात . त्यास जर श्रीमंतांना पानसुपारी , मेजवानी इ० देण्याचा प्रसंग आला तर तो थट्टेने , उपरोधाने आपल्या अविद्यमान , लटक्याच गड्याला नसत्या म्हणून हांक मारुन करण्यास सांगतो अशा अर्थी ) नसणारा ; लटुपुटीचा ( साणूस , गडी ). अरे नसत्या ! गुडगुडी भरुन आण , राव बसले आहेत . - क्रिवि . वांचून ; विना . - शर . म्ह ० असल्याचे विकार नसल्यचे घोरंकार = श्रीमंतांना चैन कराविशी वाटते तर गरीबास काबाडकष्ट करावे लागतात . 
  • वि. अनावश्यक , अवास्तव , गरज नसताना , फाजील . 
  • p pr  of नसणें Not existent; not real. Uncalled for. 
  • नसता कारभार Meddling. 
More meanings
RANDOM WORD

Did you know?

shreeyantra siddha kase karave ?
Category : Hindu - Puja Vidhi
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.