TransLiteral Foundation
Don't follow traditions blindly or don't assume a superstition either.
Don't be intentionally ignorant. Ask us!! Make Informed Religious Decisions!!
संस्कृत सूची|संस्कृत साहित्य|पुराण|श्रीमद्‍भागवतमहापुराणम्|प्रथमः खण्डः : तृतीयः स्कन्धः|
अथ षडविंशोऽध्यायः

तृतीयः स्कन्धः - अथ षडविंशोऽध्यायः

’ श्रीमद्‍भागवतमहापुराणम्’ ग्रंथात ज्ञान, वैराग्य व भक्ति यांनी युक्त निवृत्तीमार्ग प्रतिपादन केलेला आहे, अशा या श्रीमद्‍भागवताचे भक्तिने श्रवण, पठन आणि निदिध्यासन करणारा मनुष्य खात्रीने वैकुंठलोकाला प्राप्त होतो.


महदादी विविध तत्त्वांच्या उप्तत्तीचे वर्णन

श्रीभगवानुवाच

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्वानां लक्षणं पृथक ।

यद्विदित्वा विमुच्येत पुरुषः प्राक्रुतैर्गुणैः ॥१॥

ज्ञानं निःश्रेयसार्थय पुरुषास्यात्मदर्शनम ।

यदाहुर्वर्णये तत्ते हृदयग्रन्थिभेदनम ॥२॥

अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।

प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिर्विश्वे येन समन्वितम ॥३॥

स एष प्रकृतिं सुक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभुः ।

यदृच्छवैवोपगतामभ्यपद्यत लीलया ॥४॥

गुणैर्विचित्राः सृजतीं स्वरुपाः प्रकृतीं प्रजाः ।

विलोक्या मुमुहे सद्यः स इह ज्ञानगुहया ॥५॥

एवं पराभिध्यनेन कर्तृत्व प्रकृतेः पुमान ।

कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते ॥६॥

तदस्य संसृतिर्बन्धः पारतन्त्र्यं च तत्कृतम ।

भवत्यकर्तुरीशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मन ॥७॥

कर्यकरनकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः ।

भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम ॥८॥

देवहुतिरुवाच

प्रकृते पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम ।

ब्रूहि कारणयोरस्य सदसच्च यदात्मकम ॥९॥

श्रीभगवानुवाच

यत्तत्रिगुणामव्यक्तं नित्य सदसदात्मकम ।

प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत ॥१०॥

पत्र्चभिः पंचभिर्ब्रह्या चतुर्भिर्दशभिस्तथा ।

एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधनिकं विदुः ॥११॥

महभुतानि पंचैव भुरापोऽग्निऽर्मरुन्नभः ।

तन्मात्राणि तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे ॥१२॥

इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग्दृग्रसननासिकाः ।

वाक्करौ चरणौ मेढ्रं पायुर्दशम उच्यते ॥१३॥

मनो बुद्धीरहकांरश्चित्तमित्यन्तरात्मकम ।

चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्या लक्षणरुपया ॥१४॥

एतावानेन संख्यातो ब्रह्माणाः सगुणस्य ह ।

सन्निवेशो मया प्रोक्ता यः कालः पंचविशकः ॥१५॥

प्रभावं पौरुषं प्राहुः कालमेक यतो भयम ।

अहंकारविमुढस्य कर्तुः प्रकृतिमीयुषः ॥१६॥

प्रकृतेर्गुणसाम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि ।

चेष्टा यतः स भगवान काल इत्युपलक्षितः ॥१७॥

अन्तः पुरुषरुपेण कालरुपेण यो बहिः ।

समन्वेत्येष सत्वांना भगवानात्मयायया ॥१८॥

दैवात्क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनी परः पुमान ।

आधत्त वीर्य सासुत महत्तत्वं हिरण्यमयम ॥१९॥

विश्वामत्मगतं व्यंजन कुटस्थो जगदंकुर ।

स्वतेजसापिब्गत्तीव्रमात्मप्रस्वापनं तमः ॥२०॥

यत्तत्सत्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवतः पदम ।

यदाहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम ॥२१॥

स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्वमिति चेतसः ।

वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृतिः परा ॥२२॥

महत्तत्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यसम्भवात ।

क्रियाशक्तिरहकांरस्त्रिविधः समपद्यत ॥२३॥

वैकरिकस्तेजसश्च तामसश्च यतो भवः ।

मनसश्चेन्द्रियाणां च भुतानां महातामपि ॥२४॥

सहस्त्रशिरस साक्षाद्यमनन्त प्रचक्षते ।

संकर्षणाख्यं पुरुषं भुतेन्द्रियमनोमयम ॥२५॥

कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम ।

शान्तघोरविमुढत्वमि वा स्यादहंकृते ।२६॥

वैकारिकाद्विकुर्वाणान्मनस्तत्वमजायत ।

यत्संकल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामसम्भवः ॥२७॥

यद्विदुर्ह्य निरुद्धाख्यं हृषीकाणामधीश्वरम ।

शारदेन्दीवरश्यामं संराध्यं योगिभिः शनैः ॥२८॥

तैजासात्तु विकुर्वाणाद बुद्धीतत्त्वमभुत्सति ।

द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिन्द्रियाणमनुग्रहः ॥२९॥

संशयोऽथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिरेव च ।

स्वाप इत्युच्यते बुद्धेर्लक्षणं वृत्तितः पृथक ॥३०॥

तैजसानीन्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागशः ।

प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर्बुद्धेर्विज्ञानशक्तिता ॥३१॥

तामसाच्च विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यचोदितात ।

शब्दमात्रमभुत्तस्मान्नभः श्रोत्रं तु शब्दगम ॥३२॥

अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टर्लिडत्वमेव च ।

तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदुः ॥३३॥

भुतांना छिद्रदातृत्व बहिरन्तरमेव च ।

प्राणेन्द्रियात्मधिष्णत्वं नभसो वृत्तिलक्षणम ॥३४॥

नभसः शब्दतन्मात्रात्कालगत्या विकुर्वतः ।

स्पर्शोऽभवत्ततो वायुस्त्वक स्पर्शस्य च संग्रहः ॥३५॥

मृदत्वं कठिनत्वं च शैत्यमुष्णत्वमेव च ।

एतत्स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वतः ॥३६॥

चालनं व्यूहनं प्राप्तिर्नेतृत्वं द्रव्यशब्दयोः ।

सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं वायोः कर्माभिलक्षणम ॥३७॥

वायोश्च स्पर्शतन्मत्राद्रुपं दैवेरितारभुत ।

समुत्थितं ततस्तेजश्चक्षु रुपोपलम्भनम ॥३८॥

द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च ।

तेजस्त्वं तेजसः साध्वि रुपमात्रस्य वृत्तयः ॥३९॥

द्योतनं पचनं पानमदनं हिममर्दनम ।

तेजसो वृत्तयस्त्वेताः शोषण क्षुत्तृडेव च ॥४०॥

रुपमात्राद्विकुर्वाणोत्तेजसो दैवचोदितात ।

रसमात्रमभुत्तस्मादम्भो जिह्ला रसग्रहः ॥४१॥

कषायो मधुय्रस्तिक्तः कटवम्ल इति नैकधा ।

भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते ॥४२॥

क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनोन्दनम ।

तापापनोदो भुयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमाः ॥४३॥

रसमात्राद्विकुर्वाणादम्भसो दैवचोदितात ।

गन्धमत्रमभुत्तस्मात्पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धगः ॥४४॥

करम्भपूतिसौरभ्यशान्तोग्राम्लदिभिः पृथक ।

द्रव्यावयववैषम्याद्रन्ध एको विभिद्यते ॥४५॥

भावनजं ब्रह्माणः स्थानं धारणं सद्विशेषणम ।

सर्वसत्त्वगुणोद्भेदः पृथिवीवृत्तिलक्षणम ॥४६॥

नभोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते ।

वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य तत्स्पर्शनं विदुः ॥४७॥

तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते ।

अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदुः ।

भुमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते ॥४८॥

परस्य दृश्यते धर्मो ह्यापरसिम समन्वयात ।

अतो विशेषो भावानां भुमावेवोपलक्ष्यते ॥४९॥

एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै ।

कालकर्मगुणापेतो जगदादिरुपपाविशत ॥५०॥

ततस्तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डमचेतनम ।

उत्थितं पुरुषो यस्मादुदतिष्ठदसौ विराट ॥५१॥

एतदण्डं विशेषाख्यं क्रमवृद्धेर्दशोत्तरैः ।

तोयदिभिः परिवृतं प्रधानेनावृतैर्बहिः ।

यत्र लोकवितानोऽयं रुपं भगवतो हरेः ॥५२॥

हिरण्ययादण्डकोशादुत्थाय सलिलेशयात ।

तमाविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम ॥५३॥

निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततोऽभवत ।

वाण्या बह्निरथो नासे प्राणोतो घ्राण एतयोः ॥५४॥

घ्राणाद्वायुरभिद्येतामक्षिणी चक्षुरेतयोः ।

तस्मात्सुर्यो व्यभिद्येतां कर्णो श्रोत्रं ततो दिशः ॥५५॥

निर्बिभेद विराजस्त्वग्रोमश्मश्वादय्स्ततः ।

तत ओषधयश्चासन शिश्नं निर्बिभिदे ततः ॥५६॥

रेतस्तस्मादाप आसन्निरभिद्यत वै गुदम ।

गुदादपानोऽपानाच्च मृत्युर्लोकभयंकरः ॥५७॥

हास्तौ च निरभिद्यतां बलं ताभ्यां ततः स्वराट ।

पादौ च निरभिद्येतां गतिस्ताभ्यां ततो हरिः ॥५८॥

नाड्योऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितमाभृतम ।

नद्यस्ततः समभवन्नुदरं निरिभिद्यत ॥५९॥

क्षुत्पिपासे ततः स्यातां समुद्रत्त्वेतयोरभुत ।

अथास्य हृदयं भिन्नं ह्रुदयान्मन उत्थितम ॥६०॥

मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिर्बुद्धेर्गिरां पतिः ।

अहंकारस्ततो रुद्रश्चित्तं चैत्यस्ततोऽभवत ॥६१॥

एते ह्याभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापनेऽशकन ।

पुनराविविशुः खानि तमुत्थापयितं क्रमात ॥६२॥

वह्निर्वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत्तदा विराट ।

घ्राणेन नासिके वायुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट ॥६३॥

अक्षिणी चक्षुषाऽऽतित्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट ।

श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत्तदा विराट ॥६४॥

त्वचं रोमभिरोषध्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट

रेतसा शिश्रमापस्तु नोदतिष्ठत्तदा विराट ॥६५॥

गुदं मृत्युरपानेन नोदतिष्ठत्तदा विराट ।

रेतसा शिश्रमापस्तु नोदतिष्ठत्तदा विराट ॥६६॥

विष्णुर्गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत्तदा विराट ।

नाडीर्नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत्तदा विराट ॥६७॥

क्षुत्तृंभ्यामुदरं सिन्धुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट ।

हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत्तदा विराट ॥६८॥

बुद्धया ब्रहमपि हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट ।

रुदोभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट ॥६९॥

चित्तेन हृदयं चैत्यः क्षेत्रज्ञः प्रविशद्यदा ।

विराट तदैव पुरुषः सलिलादुदतिष्ठत ।७०॥

यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रियमनोधियः ।

प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुमोजसा ॥७१॥

तमस्मिन प्रत्यगात्मानं धिया योगप्रवृत्तया ।

भक्त्या विरत्क्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत ॥७२॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्या संहितायां तृतीयस्कन्धे षडविंशोऽध्यायः॥२५॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2010-05-11T23:52:28.4930000

Comments | अभिप्राय

Comments written here will be public after appropriate moderation.
Like us on Facebook to send us a private message.

पाकळी, पांकळी

  • f  A petal of a flower. A slice or division, a clove of garlic 
RANDOM WORD

Did you know?

Request for Anagha Ashtami Puja vrat Sagrasangit Puja
Category : Hindu - Puja Vidhi
RANDOM QUESTION
Don't follow traditions blindly or ignore them. Don't assume a superstition either. Don't be intentionally ignorant. Ask us!!
Hindu customs are all about Symbolism. Let us tell you the thought behind those traditions.
Make Informed Religious decisions.

Featured site

Ved - Puran
Ved and Puran in audio format.